Llazar Syziu
Rusia: një perandori që ndërroi emrin, por jo hapësirën gjeopolitike
Historia e Rusisë në shekullin XX dhe në çerekun e parë të shekullit XXI ka një veçanti që shpesh harrohet nga ata që duan ta bëjnë historinë më të thjeshtë nga ç’ka qenë në të vërtetë: Rusia nuk ka qenë gjithmonë Rusia. Në vitin 1900 ishte Perandoria Ruse e carëve. Pas vitit 1917 u bë Rusia revolucionare. Në vitin 1922 hyri në Bashkimin Sovjetik. Pas vitit 1991 u shfaq Federata Ruse. Tre emra, tre sisteme politike, tri ideologji shtetërore në kuptimin e gjerë të fjalës dhe, megjithatë, një hapësirë gjeografike që vazhdonte të kishte të njëjtin problem: ishte tepër e madhe për t’u ndier e sigurt dhe tepër e ekspozuar për të mos kërkuar vazhdimisht një brez mbrojtës rreth vetes. Kjo është një nga çelësat për të kuptuar historinë ushtarake ruse. Rusia ka ndryshuar shumë herë fytyrën. Por gjeografia, kjo zonjë e vjetër që nuk merr urdhra nga revolucionet, ka mbetur aty.
– Rusia që kërkonte detin dhe zbuloi se edhe deti mund të të mposhtë. Në fillim të shekullit XX, Perandoria Ruse ishte një gjigant. Problemi ishte se gjigantët, ashtu si njerëzit e zakonshëm, mund të kenë këmbë të mëdha dhe të ecin ngadalë. Rusia kishte territor, popullsi dhe ushtri të madhe. Por kishte një dobësi të vjetër: distancat. Në Lindjen e Largët ajo u përplas me Japoninë. Lufta e viteve 1904–1905 ishte një nga ato ngjarje që historia i rezervon për t’u kujtuar fuqive të mëdha se madhësia nuk është gjithmonë sinonim i fuqisë. Japonia sulmoi Port Arthurin. Rusia u përgjigj me atë besimin karakteristik të perandorive që besojnë se një kundërshtar më i vogël duhet të jetë edhe më i dobët. Por Japonia nuk kishte lexuar këtë skenar. Në Tsushima, në vitin 1905, flota ruse pësoi një katastrofë. Një fuqi aziatike në ngritje kishte mundur një perandori evropiane. Dhe këtu historia bëri lidhjen e saj të parë të madhe: humbja në luftë → tronditja e regjimit → Revolucioni i 1905. Perandoria nuk u rrëzua atëherë. Por kishte marrë një çarje në mur.
– Lufta e Parë Botërore: kur Rusia zbuloi se miliona ushtarë nuk mjaftojnë. Në vitin 1914 Rusia hyri në Luftën e Parë Botërore. Në letër ishte një fuqi kolosale. Në praktikë, ushtria ruse kishte probleme me armatimin, transportin, furnizimin dhe industrinë. Rusia kishte njerëz. Gjermania kishte organizim. Dhe në luftërat moderne organizimi ka zakonin e keq të mos impresionohet nga numrat. Tannenbergu tregoi dobësitë e ushtrisë ruse. Por problemet më të mëdha nuk ishin vetëm ushtarake. Lufta boshatisi ekonominë, rriti mungesat dhe shkatërroi besimin te regjimi. Në vitin 1917, Rusia cariste u shemb. Nikolla II nuk u rrëzua vetëm nga një ushtri armike. Ai u rrëzua nga kombinimi i luftës, krizës ekonomike dhe paaftësisë së sistemit për të përballuar një shoqëri të mobilizuar nga lufta. Pastaj erdhën bolshevikët. Dhe historia ruse ndërroi jo vetëm qeverinë, por edhe gjuhën.
– Revolucioni që kërkonte të ndryshonte botën dhe lufta që e detyroi të mbronte veten. Pas Revolucionit Bolshevik shpërtheu Lufta Civile Ruse. Të Kuqtë luftuan kundër të Bardhëve dhe kundër një morie forcash të tjera. Por Rusia nuk ishte më vetëm një luftë civile. Britanikët, francezët, amerikanët, japonezët dhe të tjerë ndërhynë në zona të ndryshme. Bolshevikët fituan. Kështu lindi një shtet që pretendonte të ishte fillimi i një rendi botëror të ri. Ironia e historisë ishte se ky shtet revolucionar, që predikonte zhdukjen e kufijve klasorë dhe revolucionin ndërkombëtar, shumë shpejt do të fillonte të mendonte me logjikën shumë të vjetër të kufijve shtetërorë. Në vitin 1920 Ushtria e Kuqe shkoi drejt Varshavës. Në Moskë mund të ëndërrohej për revolucionin evropian. Në Varshavë polakët kishin një mendim tjetër. Ushtria e Kuqe u ndal. Traktati i Rigës i vitit 1921 vendosi një kufi që revolucionit iu desh ta respektonte. Historia kishte bërë një shaka të vogël: revolucioni universal kishte zbuluar kufirin kombëtar.
– Stalini dhe problemi i vjetër: sa larg duhet të jetë armiku? Në vitet 1930, Bashkimi Sovjetik u industrializua me një shpejtësi të jashtëzakonshme dhe u shndërrua në një fuqi ushtarake. Por Stalini kishte një problem të vjetër rus: sigurinë. Kur Gjermania naziste u shfaq si fuqia kryesore ushtarake e Evropës, Moska nuk donte një Gjermani të fuqishme pranë kufijve të saj. Pakti Molotov–Ribbentrop i vitit 1939 ishte një marrëveshje e ftohtë midis dy regjimeve që ideologjikisht e urrenin njëri-tjetrin. Hitleri dhe Stalini nuk u bënë miq. U bënë, për pak kohë, fqinjë që kishin vendosur të mos ziheshin me njëri-tjetrin. Pastaj Polonia u nda. Gjermania hyri nga perëndimi. BRSS nga lindja. Finlanda u sulmua. Shtetet baltike u përfshinë në sistemin sovjetik. Besarabia iu mor Rumanisë. Nga pikëpamja sovjetike, po ndërtohej një brez sigurie. Nga këndvështrimi i popujve që e humbën sovranitetin, po ndërtohej një perandori. Dhe këtu historia ka një zakon të bezdisshëm: shpesh i lejon të dyja palët të kenë një argument, por jo domosdoshmërisht të njëjtin argument moral.
– 1941: kur aleati i përkohshëm u bë armiku absolut. Më 22 qershor 1941 Hitleri sulmoi Bashkimin Sovjetik. Këtu fillon ajo që për popujt sovjetikë do të bëhej lufta e madhe e mbijetesës. Në fillim gjermanët përparuan me shpejtësi. Miliona ushtarë sovjetikë u vranë ose u kapën. Qytete të tëra ranë. Por Rusia kishte një avantazh që shumë pushtues e kishin harruar para Hitlerit: hapësirën. Napoleoni e kishte provuar. Hitleri po e provonte përsëri. Dhe hapësira ruse nuk është thjesht hartë. Është një armë. Stalingradi u bë kthesa. Kursku forcoi ndryshimin. Pastaj Ushtria e Kuqe nisi marshimin drejt Berlinit. Në vitin 1945 flamuri sovjetik u ngrit mbi Raishtag. Rusia kishte paguar një çmim të tmerrshëm, por kishte dalë nga lufta si një nga dy superfuqitë e botës. Dhe pikërisht këtu ndodhi një nga paradokset më të mëdha të shekullit XX. BRSS kishte luftuar për të mbijetuar dhe kishte dalë nga lufta aq i fuqishëm sa tani mund të përcaktonte fatin e vendeve të tjera.
– Evropa Lindore: çliruesi që nuk donte të largohej. Pas vitit 1945, Ushtria e Kuqe mbeti në Evropën Lindore. Polonia, Gjermania Lindore, Hungaria, Çekosllovakia, Rumania, Bullgaria dhe vende të tjera hynë në orbitën sovjetike. Moska e quante këtë siguri. Kundërshtarët e saj e quanin dominim. Dhe ndoshta këtu duhet të bëjmë atë që historia kërkon gjithmonë: të mos e shohim botën vetëm nga një dritare. Për Moskën, kujtesa e 1941-shit ishte reale. Gjermania kishte hyrë thellë në territorin sovjetik dhe kishte shkaktuar shkatërrim të jashtëzakonshëm. Por për një polak, hungarez apo çek, fakti që një ushtri e huaj kishte ardhur për të larguar një tjetër nuk e bënte automatikisht praninë e saj të përhershme të mirëpritur. Në vitin 1953, tanket sovjetike u përdorën në Gjermaninë Lindore. Në vitin 1956, në Hungari. Në vitin 1968, në Çekosllovaki. Doktrina ishte e thjeshtë në thelb: një shtet socialist mund të kishte autonomi, por jo aq shumë sa të rrezikonte sistemin. Kjo ishte logjika e një superfuqie. Dhe superfuqitë kanë një problem të përhershëm: kur thonë “siguri”, fqinjët shpesh dëgjojnë “kontroll”.
– Lufta e Ftohtë: lufta që nuk u bë, por u zhvillua kudo. SHBA-ja dhe BRSS nuk u përplasën drejtpërdrejt në një luftë të përgjithshme. Arma atomike kishte bërë atë që diplomacia nuk kishte mundur ta bënte: i kishte bindur të dyja palët se fitorja mund të ishte më e keqe se humbja. Prandaj luftuan ndryshe. Me aleatë. Me armë. Me këshilltarë. Me para. Me propagandë. Me grushte shteti dhe luftëra civile të mbështetura nga jashtë. Lindja e Mesme, Afrika dhe Azia u bënë fusha ku dy superfuqitë testonin ndikimin e tyre pa u qëlluar drejtpërdrejt me njëra-tjetrën. Ishte një lloj boksi ku boksierët e mëdhenj i dërgonin të tjerët në ring.
– Afganistani: mali që nuk lexon manualet e superfuqive. Në vitin 1979 BRSS hyri në Afganistan. Këtu historia përsëriti një mësim të vjetër: të pushtosh një territor është një gjë; ta qeverisësh është një tjetër. Në Evropën Lindore tanket sovjetike mund të arrinin shpejt në kryeqytet. Afganistani ishte tjetër gjë. Malet nuk kishin ideologji. Fiset lokale nuk kishin manual sovjetik. Dhe guerilja nuk lufton sipas rregullave të një ushtrie të rregullt. Për dhjetë vjet BRSS luftoi. Në vitin 1989 u tërhoq. Afganistani nuk e rrëzoi i vetëm Bashkimin Sovjetik. Do të ishte tepër e thjeshtë ta shpjegonim kështu. Por ai tregoi diçka shumë më të rëndësishme: edhe një superfuqi ka kufij.
– 1991: perandoria zhduket, gjeografia mbetet. Në vitin 1991 Bashkimi Sovjetik u shpërbë. Flamuri sovjetik zbriti nga Kremlini. Republikat u bënë shtete të pavarura. Rusia humbi territore, popullsi, ndikim dhe status. Por nuk humbi gjeografinë. Ukraina mbeti atje. Gjeorgjia mbeti atje. Moldavia mbeti atje. Kaukazi mbeti atje. Azia Qendrore mbeti atje. Dhe Rusia mbeti pranë tyre. Kjo është arsyeja pse pas vitit 1991 historia nuk filloi nga zero. Ajo thjesht hyri në një kapitull tjetër.
– Gjeorgjia dhe Ukraina: kthimi i ushtrisë ruse jashtë kufirit. Në vitin 2008 Rusia ndërhyri ushtarakisht në Gjeorgji. Në vitin 2014 erdhi Krimea dhe lufta në Donbas. Në vitin 2022 ndodhi ajo që ndryshoi shkallën e konfliktit: pushtimi në shkallë të gjerë i Ukrainës. Këtu historia ruse e shekullit XXI u përplas me historinë e Evropës pas Luftës së Ftohtë. Për Moskën, zgjerimi i strukturave perëndimore dhe ndryshimi i orientimit të Ukrainës lidhej me sigurinë ruse dhe humbjen e ndikimit në hapësirën që Moska e kishte konsideruar historikisht strategjike. Për Ukrainën dhe pjesën më të madhe të komunitetit ndërkombëtar, çështja qendrore ishte sovraniteti dhe integriteti territorial i një shteti të pavarur. OKB-ja e ka riafirmuar vazhdimisht integritetin territorial të Ukrainës dhe ka dënuar përdorimin e forcës nga Rusia. Këtu nuk kemi më një konflikt të vogël kufitar. Kemi një luftë të madhe evropiane. Dhe historia, që për disa dekada dukej sikur kishte mbyllur kapitullin e luftërave të mëdha territoriale në Evropë, e hapi përsëri.
– Rusia që ndryshoi emrat. Nëse do ta përmblidhnim historinë ruse të viteve 1900–2026 me pak fjalë, mund të thoshim: Perandoria Ruse kërkonte territore. Rusia Sovjetike kërkonte mbijetesën. BRSS kërkonte sigurinë, revolucionin dhe superfuqinë. Federata Ruse kërkon të ruajë statusin dhe ndikimin e saj në një botë që ndryshoi pas vitit 1991. Por historia nuk është matematikë. Nuk mund të themi: “Perandoria Ruse = BRSS = Federata Ruse.” Kjo do të ishte një thjeshtim. Perandoria cariste nuk ishte shtet komunist. BRSS nuk ishte Federata Ruse. Stalini nuk ishte Jelcini. Jelcini nuk ishte Putini. Por ekziston një vazhdimësi tjetër, më pak ideologjike dhe më shumë gjeopolitike: frika nga rrethimi, nevoja për thellësi strategjike dhe dëshira për të pasur një brez ndikimi rreth qendrës ruse. Kjo nuk e shpjegon çdo luftë. Por ndihmon për të kuptuar shumë prej tyre.
XII. Një paradoks i madh rus. Dhe këtu historia ruse bëhet veçanërisht interesante. Rusia ka qenë njëkohësisht: viktimë dhe pushtuese, e pushtuar dhe zgjeruese, revolucionare dhe konservatore në politikën e sigurisë, çliruese dhe dominuese, superfuqi dhe shtet me kufij të fuqisë. Në vitin 1812 Napoleoni hyri në Rusi. Në vitin 1941 Hitleri hyri në Rusi. Kujtesa e këtyre pushtimeve mbeti e gjallë. Por Rusia, në periudha të ndryshme, ka hyrë edhe vetë në territoret e fqinjëve. Kjo është një nga kontradiktat më të mëdha të historisë së saj. Një shtet që ka frikë nga pushtimi mund të ndërtojë një brez sigurie aq të gjerë sa fqinjët e tij fillojnë të kenë frikë prej tij. Dhe atëherë lind cikli: frika ruse → kërkesa për siguri → zgjerimi i zonës së ndikimit → frika e fqinjëve → kundërpërgjigjja e tyre → rritja e ndjenjës ruse të rrethimit. Ky mekanizëm nuk është i vetmi shpjegim i historisë ruse, por është një nga mekanizmat më të rëndësishëm.
Një shekull, tri Rusi dhe një problem i vjetër. Nga Tsushima në 1905 deri te Ukraina në 2026 kanë kaluar më shumë se njëqind e njëzet vjet. Gjatë kësaj kohe Rusia ka humbur një perandori, ka krijuar një revolucion, ka ndërtuar një superfuqi, ka fituar Luftën e Dytë Botërore, ka kontrolluar gjysmën e Evropës, ka humbur Luftën e Ftohtë dhe perandorinë sovjetike, dhe më pas është përpjekur të rindërtojë një pjesë të peshës së saj strategjike. Nëse ka një gjë që kjo histori na mëson, është se emrat e shteteve ndryshojnë më shpejt se gjeografia. Perandoria Ruse u bë BRSS. BRSS u bë Federata Ruse. Por hapësira midis Moskës dhe kufijve të saj mbeti problemi i vjetër.
Megjithatë, do të ishte gabim të shndërrohej kjo në një formulë të thjeshtë sipas së cilës Rusia “gjithmonë ka kërkuar të pushtojë fqinjët”. Historia është më e komplikuar. Ka pasur luftëra mbrojtëse, luftëra civile, ndërhyrje aleate, konflikte ideologjike, interesa territoriale, aleanca, frikëra reale dhe ambicie të mëdha. Por një vijë është e dukshme. Rusia ka pasur vazhdimisht nevojë për hapësirë. Herë për siguri. Herë për ndikim. Herë për ideologji. Herë për prestigj. Herë për territore. Dhe ndonjëherë për të gjitha bashkë. Kjo është ndoshta tragjedia më e madhe e gjeopolitikës ruse: një shtet që ka kaq shumë hapësirë, por që historikisht ka pasur vazhdimisht frikë se hapësira rreth tij nuk është e mjaftueshme.
Dhe kështu, nga carët te bolshevikët, nga Stalini te Brezhnevi, nga Jelcini te Putini dhe Rusia e shekullit XXI, ndryshojnë flamujt, kushtetutat, ideologjitë dhe udhëheqësit. Por pyetja mbetet pothuajse e njëjtë: sa hapësirë i duhet një fuqie të madhe që të ndihet e sigurt? Historia ruse e njëqind e njëzet e gjashtë viteve të fundit duket sikur përgjigjet: gjithmonë pak më shumë se ajo që ka në atë moment. Dhe ky është një nga paradokset e mëdha të historisë së Rusisë. Po popujt e Rusisë, e kanë kuptuar këtë?
