Viti 1990: kur një popull zbuloi se bota nuk mbaronte te kufiri. Në vitin 1990, shqiptarët zbuluan se bota ishte shumë më e madhe nga sa u kishte treguar shteti. Për gati gjysmë shekulli, Shqipëria kishte jetuar e mbyllur në një sistem ku partia dinte gjithçka, vendoste gjithçka dhe, sipas propagandës, kishte gjithmonë të drejtë. Qytetari nuk kishte nevojë të mendonte shumë, sepse dikush tjetër mendonte në emër të tij. Pastaj erdhi dhjetori i vitit 1990. Studentët dolën në rrugë, kërkuan liri dhe pluralizëm. Më 11 dhjetor u pranua krijimi i Partisë Demokratike. Brenda pak muajsh, një vend që deri dje nuk njihte opozitën filloi të njihte partitë, gazetat e pavarura dhe fjalën e lirë. Ishte një ndryshim i jashtëzakonshëm. Një popull që kishte jetuar për dekada me frikën e shtetit filloi të shpresonte se shteti do të fillonte të kishte frikë nga qytetari. Në këtë pikë, historia shqiptare iu bashkua një lëvizjeje më të gjerë europiane. Muri i Berlinit ishte rrëzuar, regjimet komuniste të Europës Lindore po binin dhe Bashkimi Sovjetik po hynte në fazën e shpërbërjes. Shqipëria, megjithëse më vonë se shumë vende të tjera, po hynte në të njëjtën rrugë. Por ekzistonte një ndryshim i rëndësishëm. Polonia, Hungaria, Çekosllovakia dhe vende të tjera kishin pasur periudha të ndryshme kontakti me Perëndimin. Shqipëria vinte nga një izolim shumë më i thellë. Ajo nuk kishte vetëm një sistem politik për të ndryshuar; kishte një mënyrë të tërë të të menduarit dhe të organizimit të jetës për të rindërtuar. Demokracia mbërriti si një mysafir i shumëpritur. Por askush nuk i kishte shpjeguar se shtëpia ku do të hynte kishte nevojë për riparime nga themelet.
Demokracia premtoi lirinë. Shqiptarët kërkuan edhe pasurinë. Në fillim të tranzicionit, fjala demokraci kishte një kuptim pothuajse magjik. Ajo përfaqësonte lirinë, Europën, mirëqenien, udhëtimin, pronën private dhe mundësinë për të jetuar si njerëzit e vendeve perëndimore. Shqiptari i zakonshëm nuk e ndante gjithmonë demokracinë si sistem politik nga mirëqenia si rezultat ekonomik. Ai priste që, me largimin e komunizmit, të vinte edhe një jetë më e mirë. Në një farë mënyre, kjo pritshmëri ishte e kuptueshme. Për vite të tëra, qytetarët kishin jetuar me mungesa, kufizime dhe një ekonomi që nuk arrinte të siguronte as shumë nga nevojat më të zakonshme. Kur panë dyqanet e mbushura të Italisë dhe Greqisë, kur dëgjuan për pagat europiane dhe kur filluan të udhëtonin, krahasimi ishte i pashmangshëm. Por demokracia nuk është një makinë që, sapo e ndez, prodhon mirëqenie. Ajo është një sistem institucionesh dhe rregullash. Mund të krijojë kushtet për zhvillim, por nuk mund të zëvendësojë dijen, produktivitetin, kapitalin, organizimin dhe përgjegjësinë. Këtu filloi keqkuptimi i parë i madh i tranzicionit shqiptar: u mendua se largimi i një sistemi të keq do të mjaftonte për të krijuar automatikisht një sistem të mirë. Historia e vendeve të tjera tregon se demokracia kërkon kohë dhe institucione. Italia nuk u bë ekonomi e zhvilluar vetëm sepse rrëzoi fashizmin. Gjermania Perëndimore nuk u rindërtua vetëm sepse vendosi zgjedhje të lira. Ato kishin nevojë për institucione funksionale, kapital, industri, arsim, disiplinë ekonomike dhe një kulturë politike që nuk krijohet brenda një nate. Shqipëria kërkonte të gjitha këto, por i kërkonte me padurimin e një njeriu që kishte kaluar shumë vite në një dhomë të errët dhe donte të shihte menjëherë gjithë horizontin.
Liria politike dhe zakoni i vjetër i armiqësisë. Demokracia solli pluralizmin. Kjo ishte arritja e saj e parë dhe më e rëndësishme. Në vitin 1991 u zhvilluan zgjedhjet e para pluraliste. Në vitin 1992, Partia Demokratike fitoi pushtetin. Për herë të parë pas shumë dekadash, një forcë politike largohej dhe një tjetër vinte në qeveri nëpërmjet zgjedhjeve. Në teori, ky është mekanizmi normal i demokracisë. Një parti qeveris, një tjetër e kontrollon, qytetarët gjykojnë dhe në zgjedhjet e ardhshme vendosin përsëri. Por shqiptarët kishin trashëguar një kulturë politike ku kundërshtari nuk ishte thjesht kundërshtar. Në sistemin e vjetër, ai mund të ishte armik. Në sistemin e ri, shpesh vazhdoi të trajtohej si armik, vetëm se tani nuk dërgohej domosdoshmërisht në burg; i mohohej legjitimiteti politik. Kështu, pluralizmi u shoqërua me një paradoks: partitë pranuan se duhet të ekzistonin disa alternativa, por nuk e pranuan gjithmonë me të njëjtën lehtësi se edhe alternativa tjetër kishte të drejtë të qeveriste. Në vend të një gare për programet, shumë herë u zhvillua një luftë për pushtetin. Në vend të debatit për ekonominë, arsimin dhe drejtësinë, publiku dëgjonte akuza për tradhti, sabotim, korrupsion dhe armiqësi. Demokracia kërkon kundërshtarë që respektojnë rregullat e lojës. Politika shqiptare shpesh prodhoi lojtarë që donin të fitonin edhe duke ndryshuar rregullat gjatë ndeshjes. Ky ishte një nga dëmtimet më të mëdha të kulturës demokratike.
Ekonomia e tregut: nga shteti pronar te qytetari sipërmarrës. Në komunizëm, shteti zotëronte pothuajse gjithçka. Në demokraci, qytetari duhej të bëhej pronar, sipërmarrës dhe përgjegjës për fatin e vet ekonomik. Në pamje të parë, ndryshimi dukej i thjeshtë: hiq pronësinë shtetërore, krijo pronën private dhe lëre tregun të funksionojë. Por ekonomia nuk është një mobilie që mund ta zhvendosësh nga një dhomë në tjetrën pa dëmtuar asgjë. Shqipëria kishte ndërmarrje të ndërtuara për një ekonomi të mbyllur, teknologji të vjetruar dhe një treg që nuk mund të përballonte konkurrencën ndërkombëtare. Shumë ndërmarrje u mbyllën, shumë punëtorë humbën vendet e punës dhe shumë familje u përballën me pasigurinë. Ligji nr. 7501 i vitit 1991 ndryshoi pronësinë e tokës bujqësore dhe shpërndau tokën në fshat. Kjo krijoi një bazë të re ekonomike për shumë familje, por edhe konflikte pronësie dhe fragmentim të tokës. Nga ana tjetër, u hap rruga për bizneset private. U krijuan dyqane, restorante, kompani tregtare dhe shërbime të ndryshme. Shqiptari që më parë priste të merrte një vend pune nga shteti filloi të mendonte se mund ta krijonte vetë një vend pune. Kjo ishte një fitore e rëndësishme e iniciativës individuale. Por tregu nuk është një gjykatës që garanton vetvetiu drejtësi. Ai shpërblen konkurrencën, aftësinë dhe kapitalin, por kur institucionet janë të dobëta, mund të favorizojë edhe lidhjet politike, monopolin dhe abuzimin. Në Shqipëri, privatizimi nuk u zhvillua gjithmonë me transparencën e nevojshme. Në disa raste, pasuritë publike kaluan në duart e individëve ose grupeve që kishin më shumë lidhje se aftësi. Kështu, një pjesë e shoqërisë kaloi nga varësia ekonomike ndaj shtetit në varësinë ndaj një tregu që nuk funksiononte gjithmonë sipas rregullave të ndershme. Demokracia premtoi se qytetari do të bëhej zot i fatit të vet. Por në disa raste, ai zbuloi se për të pasur sukses nuk mjaftonte të punoje; duhej edhe të njihje njeriun e duhur.
Viti 1997: kur ëndrra e pasurimit të shpejtë u kthye në katastrofë. Nëse do të kërkonim një fotografi të krizës së tranzicionit shqiptar, do të zgjidhnim vitin 1997. Në vitet 1996–1997, skemat piramidale u përhapën në të gjithë vendin. Ato premtonin fitime të mëdha dhe krijuan bindjen se pasurimi mund të arrihej pa prodhuar, pa investuar në industri dhe pa krijuar ndonjë vlerë të re ekonomike. Një pjesë e madhe e popullsisë investoi kursimet. Në disa raste u shitën shtëpi, tokë dhe pasuri familjare. Paratë e fituara nga emigracioni u drejtuan drejt skemave që premtonin kthime të jashtëzakonshme. Ishte një ekonomi e bazuar më shumë në besim sesa në prodhim. Dhe besimi, kur nuk mbështetet nga realiteti ekonomik, është një kapital që zhduket shumë shpejt. Kur skemat u shembën, pasuan humbjet financiare, protestat, trazirat dhe shpërbërja e rendit publik. Shteti humbi një pjesë të madhe të autoritetit dhe vendi u përball me një nga krizat më të rënda të historisë së tij moderne. Kjo ngjarje nuk provoi se ekonomia e tregut ishte e gabuar. Provoi se tregu pa kontroll, pa transparencë dhe pa shtet ligjor mund të bëhet një mekanizëm shkatërrues. Në Europën Perëndimore, ekonomia e tregut funksionon me banka qendrore, autoritete mbikëqyrëse, ligje financiare dhe institucione që kontrollojnë abuzimet. Në Shqipëri, këto mekanizma nuk ishin të konsoliduar. Viti 1997 ishte, pra, jo vetëm dështim financiar, por edhe dështim politik dhe institucional. Dhe këtu qëndron ironia e historisë: shqiptarët që kishin pritur dekada për të qenë të lirë të administronin paratë e tyre, përfunduan duke humbur një pjesë të tyre në skema që shteti duhej t’i kishte kontrolluar.
Emigracioni: demokracia hapi kufijtë, por vendi humbi banorët. Në vitet e para të tranzicionit, pamjet e anijeve të mbushura me shqiptarë drejt Italisë u bënë simbol i një epoke të re. Njerëzit largoheshin jo sepse nuk e donin vendin e tyre, por sepse dëshironin të jetonin më mirë. Dëshironin punë, paga, siguri, arsim dhe një të ardhme që nuk e shihnin dot në Shqipëri. Emigracioni solli para, shtëpi të reja, arsimim dhe lidhje me Europën. Shumë familje arritën të përmirësonin jetesën falë punës së anëtarëve të tyre jashtë vendit. Por ai solli edhe një humbje të madhe demografike dhe shoqërore. U larguan të rinj, profesionistë, punëtorë të kualifikuar dhe njerëz që mund të kontribuonin në zhvillimin e vendit. Në disa fshatra, shtëpitë u rindërtuan, por nuk mbetën njerëz për t’i mbushur. U ndërtuan rrugë, por disa prej tyre u shërbenin gjithnjë e më pak banorëve. U krijuan mundësi ekonomike, por mungonin njerëzit që mund t’i shfrytëzonin. Kjo është një nga kontradiktat e tranzicionit: Shqipëria u bë më e hapur për qytetarët e saj, por një pjesë e madhe e tyre zgjodhi të mos jetonte më brenda saj. Nuk duhet ta fajësojmë demokracinë për faktin se njerëzit emigruan. Liria për të lëvizur është një e drejtë. Por duhet të pyesim pse një vend që fitoi lirinë nuk arriti të krijonte për të gjithë qytetarët arsye të mjaftueshme për të qëndruar.
Korrupsioni: kur shteti u bë një mundësi për t’u pasuruar. Në një demokraci të konsoliduar, pushteti është përgjegjësi. Në një demokraci të dobët, pushteti mund të kthehet në mundësi përfitimi. Shqipëria përjetoi një tranzicion ku ndryshimet politike shpesh shoqëroheshin me ndryshime të mëdha në administratë. Punësimi publik u ndikua nga përkatësia partiake, ndërsa marrëdhëniet midis biznesit dhe politikës krijuan mundësi për klientelizëm dhe favorizime. Kjo krijoi një problem më të thellë se vjedhja e parave publike. Krijoi bindjen se shteti nuk ishte pronë e të gjithë qytetarëve, por një burim përfitimi për ata që arrinin ta kontrollonin. Në këtë mënyrë, ndryshimi i qeverisë nuk nënkuptonte gjithmonë ndryshimin e mënyrës së qeverisjes. Shpesh ndryshonin njerëzit në poste, por vazhdonin të njëjtat zakone. Kjo është arsyeja pse shteti i së drejtës mbeti një nga sfidat më të mëdha të Shqipërisë. Kushtetuta e vitit 1998 vendosi parimet e ndarjes së pushteteve, por zbatimi i tyre kërkonte institucione të pavarura, administratë profesionale dhe drejtësi që nuk i nënshtrohej politikës. Reforma në drejtësi e vitit 2016 ishte një përpjekje për të ndryshuar këtë realitet. Por një reformë nuk mund të vlerësohet vetëm nga ligjet që miraton. Ajo duhet të gjykohet nga rezultatet që prodhon në jetën e qytetarëve. Demokracia nuk kërkon që pushtetarët të jenë njerëz të përsosur. Kërkon që edhe kur pushtetarët gabojnë ose abuzojnë, institucionet të kenë fuqinë t’i ndëshkojnë.
Europa: një horizont i dëshiruar, por jo një destinacion i arritur. Pas vitit 1990, shqiptarët e panë Europën si një destinacion politik, ekonomik dhe kulturor. Pas dekadash izolimi, vendi filloi të lidhej me institucionet perëndimore dhe të ndërtonte marrëdhënie të reja ndërkombëtare. Anëtarësimi në NATO në vitin 2009 ishte një arritje e rëndësishme. Statusi i vendit kandidat për Bashkimin Europian në vitin 2014 dhe hapja e negociatave në vitin 2022 dëshmuan vazhdimësinë e orientimit europian. Por Europa nuk është thjesht një flamur me yje që vendoset në institucionet shqiptare. Ajo është një sistem rregullash, standardesh dhe përgjegjësish. Nëse një qytetar nuk mund të marrë drejtësi, nëse një biznes nuk mund të konkurrojë pa lidhje politike dhe nëse një i ri nuk gjen mundësi të barabarta për të ndërtuar të ardhmen, atëherë distanca me standardet europiane mbetet e madhe. Shqipëria është afruar me Europën në aspektin diplomatik dhe institucional, por mbetet sfida për t’u afruar me të në cilësinë e jetës publike.
Demokracia dhe komunizmi: një krahasim pa nostalgji dhe pa paragjykim. Historia shqiptare nuk duhet të shndërrohet në një gjyq ku një periudhë shpallet e mirë dhe tjetra e keqe, pa analizuar faktet. Komunizmi shqiptar krijoi disa struktura industriale, zgjeroi arsimin bazë, ndërtoi infrastrukturë dhe organizoi punësimin nëpërmjet shtetit. Por këto rezultate u shoqëruan me diktaturë, represion, mungesë pluralizmi, kufizim të lirive dhe izolim ndërkombëtar. Demokracia solli lirinë politike, hapjen e vendit, pronën private, iniciativën ekonomike dhe mundësinë për të zgjedhur një jetë të ndryshme. Por nuk arriti të zgjidhte automatikisht problemet ekonomike e shoqërore të trashëguara dhe krijoi edhe probleme të reja, veçanërisht në fushën e drejtësisë, pabarazisë dhe qeverisjes. Krahasimi i drejtë nuk është të pyesim nëse njerëzit kishin më shumë siguri në një periudhë apo më shumë konsum në tjetrën. Duhet të pyesim edhe çfarë lirie kishin, sa të sigurta ishin të drejtat e tyre dhe sa mundësi kishin të ndikonin në fatin e vet. Nuk mund të quhet mirëqenie e plotë një sistem ku qytetari ka punë, por nuk ka liri. Po kështu, nuk mund të quhet sukses i plotë një sistem ku qytetari ka liri formale, por nuk gjen drejtësi, siguri ekonomike dhe mundësi të barabarta. Ky është ndoshta mësimi më i rëndësishëm i historisë shqiptare: liria dhe mirëqenia nuk duhet të jenë kundërshtare. Njëra duhet të forcojë tjetrën.
Përfundimisht Shqipëria ndryshoi sistemin, por a ndryshoi mjaftueshëm mënyrën e të qeverisurit? Pas më shumë se tri dekadash, Shqipëria nuk është më vendi i vitit 1990. Ka qytete të ndryshuara, banesa moderne, rrugë, universitete, biznese, teknologji, lidhje ndërkombëtare dhe një shoqëri shumë më të hapur. Por zhvillimi material nuk e ka zgjidhur problemin e perspektivës shoqërore. Shumë të rinj vazhdojnë të shohin të ardhmen jashtë vendit. Një pjesë e qytetarëve nuk kanë besim te drejtësia. Korrupsioni dhe polarizimi politik vazhdojnë të pengojnë funksionimin e institucioneve. Në njëfarë mënyre, Shqipëria arriti të ndërtojë një shoqëri më të lirë, por nuk arriti të ndërtojë në të njëjtën masë një shtet që t’ia bëjë këtë liri të dobishme çdo qytetari. Ky është dallimi midis demokracisë si premtim dhe demokracisë si realitet. Ndoshta gabimi më i madh i tranzicionit ishte besimi se mjaftonte të ndryshonte sistemi politik dhe se gjithçka tjetër do të vinte vetvetiu. Por historia nuk është aq bujare. Ajo nuk shpërblen popujt vetëm pse kanë ndryshuar flamurin, kushtetutën apo emrin e partisë në pushtet. Demokracia kërkon qytetarë të lirë, por edhe institucione të përgjegjshme. Kërkon politikanë që e kuptojnë se shteti nuk është pronë e tyre. Kërkon biznesmenë që fitojnë nga prodhimi dhe konkurrenca, jo nga lidhjet politike. Kërkon drejtësi që nuk njeh privilegje dhe administratë që nuk ndryshon sipas ngjyrës së qeverisë. Shqipëria e vitit 1990 kërkonte të çlirohej nga diktatura. Shqipëria e vitit 2026 duhet të kërkojë të çlirohet nga dobësitë e veta institucionale, nga klientelizmi, nga korrupsioni dhe nga kultura e përhershme e konfliktit politik. Sepse rrëzimi i diktaturës është një ngjarje historike, por ndërtimi i demokracisë është një punë e përditshme. Dhe një popull nuk bëhet demokrat vetëm kur fiton të drejtën të zgjedhë qeverinë; bëhet demokrat kur mëson të kontrollojë pushtetin, të respektojë ligjin, të pranojë kundërshtarin dhe të mos e ngatërrojë shtetin me partinë që e drejton. Kjo është prova që tranzicioni shqiptar ende duhet ta kalojë. Demokracia u solli shqiptarëve çelësin e derës. Por hapja e derës nuk do të thotë se brenda saj gjendet automatikisht një jetë më e mirë. Ajo duhet ndërtuar.
Pra një demokraci e vërtetë nuk matet vetëm me numrin e partive, me shpeshtësinë e zgjedhjeve apo me numrin e bizneseve private. Ajo matet me aftësinë për të garantuar drejtësi për të dobëtin dhe të fuqishmin, mundësi për të pasurin dhe të varfrin, arsim cilësor për fëmijët e çdo familjeje dhe një jetë me dinjitet për qytetarët e saj. Kështu, Shqipëria postkomuniste fitoi lirinë politike dhe ekonomike si mundësi, por ende përballet me sfidën për ta shndërruar atë në mirëqenie të qëndrueshme dhe drejtësi shoqërore. Demokracia nuk është vetëm çlirimi nga diktatura e së kaluarës; ajo është edhe përgjegjësia për të ndërtuar një të ardhme ku liria të mos jetë privilegj i atyre që kanë pushtet, pasuri apo lidhje, por e drejtë dhe mundësi reale për çdo qytetar.
