Historia shqiptare ka një zakon të keq: i do figurat ose shenjtorë, ose tradhtarë. Ahmet Zogu nuk i përshtatet asnjërës kategori. Ai nuk ishte as hero i pastër, as fajtor i thjeshtë. Ishte diçka më e vështirë për t’u pranuar: një realist që ndërtoi një shtet me mjete që sot do t’i quanim të papranueshme dhe që, në fund, nuk arriti ta mbrojë atë që vetë kishte ndërtuar.
Lindi në Burgajet më 1895, në një Shqipëri që ende nuk ishte bërë Shqipëri. Familje bejlerësh, ndikim lokal, autoritet i trashëguar — Zogu nuk vinte nga hiçi; ai vinte nga ajo klasë që kishte mësuar të sundonte përpara se të ekzistonte shteti. Kur Shqipëria shpalli pavarësinë, ai nuk ishte një ideolog i formuar, por një njeri që e kuptoi shpejt se pushteti po ndryshonte formë: nga privilegj krahinor në strukturë shtetërore. Ai nuk e kundërshtoi këtë ndryshim. E përvetësoi. Në Kongresin e Lushnjës, momenti kur Shqipëria vendosi të mos mbetej një projekt në letër, Zogu ishte aty. Jo si teoricien, por si njeri veprimi. Ai përfaqësonte pikërisht atë transformim që do të përcaktonte fatin e vendit: elitën tradicionale që vesh kostumin e politikës moderne pa e zhveshur kurrë plotësisht mentalitetin e vjetër. Ngjitja e tij në pushtet nuk ishte një marshim triumfal, por një seri krizash të menaxhuara me një instinkt të ftohtë për mbijetesë. Ministër i Brendshëm, kryeministër, njeri i rendit në një vend pa rend. Kundërshtarët i kishte të shumtë, por më i rrezikshmi ishte një idealist: Fan Noli.
Revolucioni i vitit 1924 e rrëzoi Zogun dhe për një çast dukej se Shqipëria kishte zgjedhur rrugën e ideve mbi forcën. Historia shqiptare ka një moment të shkurtër, pothuajse të sikletshëm, kur u përpoq të ishte evropiane përpara se të ishte shqiptare. Quhet viti 1924. Zgjati pak. Mjaftueshëm për të krijuar një iluzion, por jo aq sa për ta kthyer në realitet. Në qershor, me ardhjen në pushtet të Fan Noli, Shqipëria dukej sikur kishte marrë një kthesë të papritur drejt modernitetit. Një qeveri me program, me ide, me ambicie për reforma. Ishte një përpjekje për të ndërtuar një shtet mbi ligjin, jo mbi forcën; mbi përfaqësimin, jo mbi ndikimin personal. Me pak fjalë, një demokraci — e brishtë, por e sinqertë. Problemi ishte se Shqipëria e asaj kohe nuk ishte gati për sinqeritet. Demokracia kërkon kohë, institucione dhe, mbi të gjitha, një kulturë që pranon humbjen po aq sa fitoren. Shqipëria e viteve ’20 nuk kishte asnjërën. Ajo ishte një vend i ndarë në krahina, në besime, në interesa lokale. Shteti ishte më shumë një ide sesa një realitet. Dhe mbi këtë terren të paqëndrueshëm, Noli u përpoq të mbillte një sistem që kërkonte rrënjë të thella. Nuk i pati.
Në dhjetor të po atij viti, u kthye Ahmet Zogu. Jo përmes votës, por përmes armëve. Jo i vetëm, por me mbështetje nga Jugosllavia. Ishte një rikthim që nuk kërkonte justifikim ideologjik; mjaftonte fakti që funksionoi. Dhe në atë moment, Shqipëria bëri zgjedhjen e saj të parë të vërtetë politike: jo midis dy njerëzve, por midis dy mënyrave të të menduarit. Noli përfaqësonte idenë se shteti ndërtohet nga parimet. Zogu përfaqësonte bindjen se shteti mbahet nga kontrolli. Në teori, fiton gjithmonë ideja më e mirë. Në praktikë, fiton ajo që qëndron më gjatë në këmbë. Kthimi i Zogut nuk ishte vetëm rrëzimi i një qeverie. Ishte fundi i një iluzioni: se Shqipëria mund të bëhej menjëherë një demokraci funksionale pa kaluar më parë nëpër fazën e rendit. Sepse Zogu solli pikërisht atë që mungonte — rendin. Por e solli me një çmim që Noli nuk do ta kishte pranuar: kufizimin e lirisë. Pas 1924-ës, politika shqiptare ndryshoi natyrë. Opozita nuk ishte më një alternativë; ishte një rrezik. Zgjedhjet nuk ishin më një garë; ishin një formalitet. Institucionet nuk ishin më hapësira debati; ishin mekanizma kontrolli. Demokracia nuk u shkatërrua me një akt të vetëm — ajo u zëvendësua gradualisht me diçka më të qëndrueshme dhe më pak të lirë. Dhe këtu qëndron ironia: Zogu nuk erdhi si armik i shtetit, por si ndërtues i tij. Ai nuk e rrëzoi Shqipërinë; ai e stabilizoi atë. Por e bëri këtë duke mbyllur derën që Noli kishte tentuar të hapte.
Sepse në fund, problemi nuk ishte Zogu. Problemi ishte se Shqipëria e vitit 1924 duhej të zgjidhte midis dy të mirave që nuk bashkëjetonin dot: rendit dhe lirisë. Dhe ajo zgjodhi rendin. Prandaj thuhet se “mbaroi iluzioni i një demokracie të brishtë”. Jo sepse dikush e vrau demokracinë me qëllim, por sepse ajo nuk kishte forca të jetonte vetë. Ishte një ide e importuar në një tokë që ende nuk e njihte. Historia nuk është gjithmonë një gjyq moral. Ndonjëherë është një diagnozë. Dhe diagnoza e vitit 1924 është e thjeshtë dhe e pakëndshme: Shqipëria nuk e refuzoi demokracinë sepse nuk e donte. E humbi sepse nuk mund ta mbante. Dhe kështu, ajo hyri në shekullin XX jo si një republikë e lirë, por si një shtet që duhej më parë të mësonte si të qëndronte në këmbë — edhe nëse kjo do të thoshte të qëndronte drejt, por jo i lirë.
Por historia shqiptare nuk ka shumë durim për eksperimentet. Zogu u kthye — me ndihmën e jashtme, është e vërtetë — dhe me kthimin e tij mbaroi edhe iluzioni i një demokracie të brishtë. Ahmet Zogu nuk u rikthye përmes një procesi zgjedhor apo kompromisi politik. Ai u rikthye me ndihmë të drejtpërdrejtë nga jashtë, kryesisht nga Jugosllavia, dhe me forca të armatosura besnike. Kjo është pika ku fillon Zogu i vërtetë. Në vitin 1928, ai nuk u mjaftua me pushtetin: e kurorëzoi atë. U bë Mbret. Jo sepse shqiptarët kishin një pasion të veçantë për monarkinë, por sepse Zogu e kuptoi se në një vend pa institucione të forta, pushteti duhej të kishte një simbol të fortë. Kur nuk ke traditë shtetërore, krijon ritual. Dhe këtu duhet pranuar një meritë që shpesh i mohohet: Zogu ndërtoi shtetin. Jo në kuptimin romantik, por në atë konkret. Vendosi rend aty ku kishte kaos. Krijoi administratë aty ku kishte vakum. Hartoi kode ligjore që tentonin të zëvendësonin zakonin me ligjin. Shqipëria, për herë të parë, filloi të funksiononte si shtet — me rregulla, me institucione, me një farë normaliteti.
Por çdo rend ka çmimin e tij. Dhe çmimi i Zogut ishte liria. Regjimi i tij nuk ishte një diktaturë brutale në kuptimin klasik, por ishte qartësisht autoritar. Opozita nuk ishte një partner politik; ishte një problem për t’u neutralizuar. Demokracia ekzistonte më shumë si formë sesa si përmbajtje. Zogu nuk kishte besim te kaosi i mendimeve; ai kishte besim te rendi i imponuar. Problemi i dytë ishte më i rrezikshëm: varësia. Për të mbajtur shtetin në këmbë, ai kërkoi mbështetje jashtë — dhe e gjeti te Italia. Ndoshta për të neutralizuar edhe varësinë evidente nga ndihma jugosllave për pushtetin që zotëronte. Marrëveshje ekonomike, ushtarake, financiare. Në fillim dukeshin si ndihmë. Më pas u shndërruan në varësi. Shqipëria e Zogut u stabilizua, por me një kosto që do të bëhej e dukshme vetëm në momentin më kritik. Sepse shteti nuk provohet kur ndërtohet. Provohet kur kërcënohet. Dhe më 7 prill 1939, ai u kërcënua.
Italia fashiste pushtoi Shqipërinë. Zogu u largua. Ky është momenti që e ndan përfundimisht figurën e tij në dy kampe: për disa, ishte një tërheqje e detyruar për të shmangur një shkatërrim të kotë; për të tjerë, ishte një braktisje. Historia nuk jep përgjigje të lehta, por një gjë është e sigurt: shteti që ai kishte ndërtuar nuk rezistoi pa të. Dhe ndoshta kjo është akuza më e rëndë jo se iku, por se kishte ndërtuar një sistem që varej shumë nga një njeri i vetëm. Mërgimi i tij ishte i gjatë dhe, në një farë mënyre, i heshtur. Nga Europa në Egjipt, gjithmonë me titullin, por pa fronin. Vdiq në Paris në vitin 1961, larg vendit që kishte sunduar dhe që nuk e pa më kurrë si mbret.
Si duhet gjykuar Zogu? Ai stabilizoi Shqipërinë, por e bëri këtë duke kufizuar lirinë. Ndërtoi institucione, por i mbajti ato të varura nga vetja. Modernizoi vendin, por e lidhi atë fort pas një fuqie të huaj. Ishte më realist se idealistët si Fan Noli, sepse kuptoi se shteti nuk ndërtohet vetëm me ide. Por ishte edhe më i kufizuar se ideologët e mëvonshëm, sepse nuk ndërtoi një sistem që të mbijetonte pa të. Në fund, Zogu përfaqëson një të vërtetë që historia shqiptare e njeh mirë, por rrallë e pranon: shtetet e brishta shpesh ndërtohen nga njerëz që dinë të mbajnë pushtetin, jo nga ata që dinë ta ndajnë atë.
Por kjo ngre një pyetje që mbetet ende pa përgjigje: A mjafton të ndërtosh një shtet, nëse nuk arrin ta mbrosh atë në ditën kur vihet në provë?
