Llazar Syziu
Ka vende që historia i lë në paqe. Dhe ka të tjera që i përdor si fushë prove. Negovani bën pjesë tek këto të fundit. Një fshat i vogël, i humbur në hartat e sotme të Greqisë veriore, por i gdhendur fort në një hartë tjetër atë të kujtesës shqiptare. Jo për madhësinë, as për pasurinë, por për një kokëfortësi të rrallë: këmbënguljen për të qenë vetvetja në një kohë kur vetvetja ishte një rrezik. Burimet historike dhe studimet demografike tregojnë qartë: Në fillim të shek. XX, Negovani kishte mbi 500 shtëpi dhe një popullsi kryesisht shqiptare. Në periudhën 1912–1928, popullsia arrinte rreth 1100 banorë, shumica shqiptarë ortodoksë.
Në fillim të shekullit XX, kur perandoritë po shembeshin dhe kombet po shpikeshin, Negovani nuk ishte as grek, as shqiptar në kuptimin modern të fjalës. Ishte një komunitet njerëzish që flisnin shqip, luteshin në një kishë ortodokse dhe jetonin nën administratën e Perandorisë Osmane. Një realitet i zakonshëm për Ballkanin —por që shumë shpejt do të bëhej i papranueshëm për ideologjitë e reja kombëtare, të cilat kërkonin pastërti, jo përzierje. Dhe këtu hyn në skenë një prift. Papa Kristo Negovani. Nuk ishte politikan, nuk kishte ushtri, nuk shpalli asnjë revolucion. Bëri diçka më të thjeshtë dhe më të rrezikshme: foli shqip në kishë. Një akt që sot duket pothuaj banal, por në atë kohë ishte një sfidë e drejtpërdrejtë ndaj një rendi të tërë simbolik. Sepse në Ballkan, gjuha nuk ishte vetëm mjet komunikimi — ishte flamur. Kur ai filloi të përdorte shqipen në liturgji, nuk po ndryshonte vetëm një ritual fetar. Po shpallte, pa e thënë hapur, se besimi nuk kishte pse të kalonte përmes një gjuhe të huaj. Se Zoti mund të dëgjonte edhe shqip. Dhe kjo ishte e patolerueshme për ata që e shihnin kishën si bastion të identitetit grek.
Vrasja e tij në vitin 1905 nuk ishte një incident. Ishte një mesazh. Një paralajmërim për të gjithë ata që mendonin se identiteti mund të ishte çështje zgjedhjeje. Në fakt, ishte e kundërta: identiteti ishte diçka që të imponohej — dhe çdo devijim ndëshkohej. Por historia ka një ironi të hollë: aktet e dhunës shpesh arrijnë të kundërtën e asaj që synojnë. Papa Kristo Negovani nuk e shuajti shqipen në Negovan; e bëri atë më të dukshme. E ktheu në simbol. Nga një mjet i përditshëm komunikimi, gjuha u bë çështje nderi. Dokumentet e kohës e dëshmojnë këtë me një qartësi që propaganda e mëvonshme nuk arrin ta zhbëjë. Një dokument shumë domethënës është: Letra e vitit 1909 e pleqësisë së fshatit, e shkruar në shqip, ku njoftohet hapja e shkollës shqipe “Dituria” dhe kërkohen libra për nxënësit. Ky dokument është provë e drejtpërdrejtë se: Gjuha e përdorur në jetën publike ishte shqipja. Ekzistonte një vetëdije e qartë kombëtare shqiptare. Letra e pleqësisë së fshatit, e shkruar në shqip në vitin 1909, nuk është thjesht një kërkesë për libra. Është një deklaratë identiteti. Një akt administrativ që thotë më shumë se një manifest politik: “ne jemi këtu, dhe kjo është gjuha jonë”.
Por historia nuk mbaron me dokumentet. Ajo vazhdon me vendimet politike. Pas Luftërave Ballkanike, kufijtë u vizatuan me lapsa diplomatësh dhe me gjak ushtarësh. Negovani mbeti brenda shtetit grek. Dhe si shumë vende të tjera në Ballkan, ai iu nënshtrua një procesi të njohur: transformimit të identitetit përmes administratës. Në vitin 1928: Emri “Negovan” u ndryshua në ‘’Flamburo’’ nga autoritetet greke. Ky është një element tipik i politikave të kohës për: homogjenizim kombëtar, dobësim të identiteteve lokale jo-greke. Emri u ndryshua. Nga Negovani në Flamburo. Një detaj? Jo. Emrat janë kujtesë e ngrirë. T’i ndryshosh do të thotë të përpiqesh të ndryshosh të kaluarën. Pastaj erdhën kufizimet: gjuha u tërhoq nga hapësira publike, shkolla shqipe u zhdukën, dhe identiteti u shty drejt privatësisë. Një strategji e vjetër: nëse nuk mund ta zhdukësh një identitet, bëje të padukshëm. Dhe megjithatë, Negovani nuk u zhduk nga kujtesa shqiptare. Sepse kujtesa nuk funksionon si administrata. Ajo nuk bindet me dekrete. Ajo ushqehet me histori, me figura, me sakrifica. Dhe mbi të gjitha, me padrejtësi të pashlyera.
Negovani mbeti, në këtë kuptim, një simbol. Jo sepse ishte i vetmi, por sepse ishte i qartë. Një rast ku dokumentet civile, dëshmitë kishtare dhe ngjarjet historike përputhen në një pikë: ekzistencën e një komuniteti shqiptar jashtë kufijve të sotëm të Shqipërisë. Dhe këtu qëndron thelbi i çështjes. Shtetet ndryshojnë. Kufijtë lëvizin. Por identitetet — ato të vërtetat janë më kokëforta. Ato jetojnë në gjuhë, në kujtesë, në rrëfime që kalojnë nga një brez tek tjetri. Negovani është një nga këto rrëfime. Një fshat i vogël që provoi një të vërtetë të madhe: se historia nuk është gjithmonë ajo që shkruhet në hartë, por ajo që mbetet në kujtesë. Dhe kujtesa, ndryshe nga kufijtë, nuk njeh sovranitet.
