Poetika e kohës dhe imagjinatës në ciklin “Një film i shkurtër” të Avdush Canajt
Një lexim në dritën e teorive bashkëkohore të letërsisë për fëmijë
ZAMIRA SHTYLLA
Cikli poetik Një film i shkurtër i Avdush Canajt përfaqëson një realizim të rëndësishëm të poezisë moderne shqiptare për fëmijë. Përmes personifikimit të ditëve të javës, metaforizimit të kohës dhe ndërtimit të një universi lozonjar e muzikor, autori krijon një tekst që ndërthur dimensionin estetik me atë njohës. Ky studim synon të analizojë strukturën poetike të ciklit në raport me teoritë bashkëkohore të letërsisë për fëmijë, duke u mbështetur në konceptet e Perry Nodelman, Peter Hunt, Maria Nikolajeva dhe Gianni Rodari. Analiza dëshmon se Canaj ndërton një poetikë moderne ku koha përjetohet si aventurë, lojë dhe emocion, ndërsa imagjinata shndërrohet në instrument njohjeje dhe krijimi.
..
Letërsia bashkëkohore për fëmijë është larguar gradualisht nga modeli tradicional, duke synuar krijimin e veprave ku vlera estetike dhe përvoja artistike zënë vend qendror. Sipas Peter Hunt, letërsia për fëmijë duhet të trajtohet si letërsi e mirëfilltë dhe jo si një formë e thjeshtë edukimi moral.¹
Në këtë kontekst, cikli poetik Një film i shkurtër i Avdush Canajt paraqet një shembull domethënës të poezisë moderne shqiptare për fëmijë. Autori zgjedh një temë të zakonshme – ditët e javës – por e transformon atë në një përvojë poetike ku koha merr trajta njerëzore, lëviz, buzëqesh, këndon dhe luan.
1.
Që në poezinë e parë, autori e koncepton javën si një udhëtim:
“Stacion i parë e hëna
ku niset treni
me shtatë vagonat e javës”.
Metafora e trenit krijon menjëherë një strukturë narrative. Java nuk paraqitet si renditje abstrakte ditësh, por si një lëvizje e organizuar në hapësirë dhe kohë.
Sipas Maria Nikolajevës, një nga tiparet themelore të letërsisë moderne për fëmijë është konkretizimi i ideve abstrakte në figura të perceptueshme për fëmijën.² Pikërisht këtë funksion e kryen metafora e trenit te Canaj. Fëmija nuk e mëson javën përmes përkufizimit, por përmes përjetimit imagjinativ.
Kështu, secila poezi përfaqëson një stacion të ri të udhëtimit kohor, duke krijuar një strukturë ciklike dhe organike.
2.
Figura dominuese e ciklit është personifikimi.
E marta:
“nga ballkoni buzëqesh me mua”.
E enjtja:
“me këpucët e reja”.
E premtja:
“me çantën e gëzimit”.
Nëpërmjet këtyre figurave, koha fiton identitet njerëzor. Ditët nuk janë më njësi kalendarike, por personazhe poetike.
Perry Nodelman vëren se letërsia për fëmijë shpesh i animon objektet dhe konceptet abstrakte për t’i bërë ato emocionalisht të afërta me lexuesin e ri.³ Në këtë kuptim, Canaj ndërton një botë ku fëmija hyn në dialog me kohën.
Personifikimi nuk shërben vetëm si ornament stilistik. Ai krijon një marrëdhënie emocionale mes fëmijës dhe realitetit. Koha nuk është më diçka që kalon në mënyrë të pandalshme; ajo bëhet shoqe, bashkëbiseduese dhe bashkëudhëtare.
3.
Një nga elementet më të spikatura të ciklit është prania e vazhdueshme e lojës.
Zogu që:
“lidh këpucët shpejt”
dhe loja që:
“del nga xhepi”
janë shembuj tipikë të logjikës imagjinative.
Këto imazhe lidhen drejtpërdrejt me konceptin e Gianni Rodarit për “fantazinë krijuese”. Sipas Rodarit, letërsia për fëmijë fiton vlera artistike kur vendos marrëdhënie të papritura ndërmjet objekteve dhe ideve të zakonshme.
Canaj nuk krijon një botë fantastike të shkëputur nga realiteti. Përkundrazi, ai poetizon realitetin e zakonshëm. Kjo është arsyeja pse lexuesi i vogël e pranon pa rezistencë zërin e ditëve, trenin e javës apo balonën e diellit.
Fantazia nuk shërben si arratisje nga realiteti, por si mënyrë për ta parë atë më thellë.
4.
Një karakteristikë tjetër e rëndësishme e ciklit është muzikaliteti.
Autori përdor fjalë me ngarkesë të drejtpërdrejtë tingullore:
melodi,
kor,
këngëz,
këngë,
muzikor.
Këto elemente krijojnë një atmosferë të vazhdueshme ritmike.
Sipas studiuesve të poezisë për fëmijë, muzikaliteti përbën një nga mekanizmat kryesorë të receptimit estetik, sepse fëmija e përjeton poezinë fillimisht si tingull dhe ritëm.⁵
Canaj nuk mbështetet në rimën tradicionale. Ritmi lind nga organizimi sintaksor i vargut të lirë dhe nga përsëritja e figurave lëvizëse. Kjo e afron ciklin me poetikën moderne.
5.
Nga e premtja deri te e diela vërehet një rritje graduale e ndjenjës së lirisë.
Te poezia “Mrekullitë fillojnë me të premten”, shkolla nuk paraqitet si barrë, por si hapje drejt gëzimit:
“Fluturon nga shkolla
me çantën e gëzimit”.
Ndërsa te “E shtuna e lojës” autori krijon një hapësirë të çliruar nga kufizimet e kohës:
“gjumi nuk pyet
sa është ora”.
Kjo përbën një nga temat qendrore të fëmijërisë: dëshirën për kohë të lirë, lojë dhe imagjinatë.
Në interpretimin e Peter Hunt, letërsia cilësore për fëmijë nuk i imponon lexuesit mesazhe morale, por krijon hapësira ku ai mund të ndërtojë vetë kuptimet e tij.⁶ Pikërisht kështu funksionon simbolika e lirisë te Canaj.
6.
Poezia përmbyllëse përfaqëson kulmin estetik të ciklit.
“E diela
një film i shkurtër
muzikor”.
Metafora e filmit është jashtëzakonisht moderne. Ajo lidhet me kulturën vizuale të fëmijës bashkëkohor dhe me përjetimin subjektiv të kohës.
Vargjet e fundit:
“Desha ta zgjas
edhe pak
regjisori iku me erën”
përmbajnë një dimension filozofik të rrallë për poezinë për fëmijë.
Regjisori simbolizon kohën e pakapshme. Dëshira për ta zgjatur të dielën është, në thelb, dëshira njerëzore për ta ndalur çastin e lumturisë.
Në këtë pikë, poezia e Canajt e tejkalon kufirin e leximit ekskluzivisht fëmijëror dhe fiton vlera universale.
..
Cikli poetik Një film i shkurtër dëshmon nivelin e lartë artistik të poezisë së Avdush Canajt. Përmes personifikimit të ditëve të javës, metaforizimit të kohës dhe përdorimit të imagjinatës krijuese, autori ndërton një univers poetik ku realja dhe fantastikja bashkëjetojnë natyrshëm.
Në dritën e teorive të Nodelmanit, Hunt-it, Nikolajevës dhe Rodarit, ky cikël mund të konsiderohet një shembull i suksesshëm i poezisë moderne për fëmijë. Ai shmang didaktizmin tradicional, promovon lirinë interpretuese dhe e vendos fëmijën në qendër të përvojës estetike.
Metafora përfundimtare e së dielës si “film i shkurtër muzikor” sintetizon të gjithë filozofinë e ciklit: bukuria e kohës që kalon shpejt, por mbetet gjatë në kujtesë. Kjo e bën veprën jo vetëm një tekst të këndshëm për fëmijët, por edhe një realizim të rëndësishëm artistik në letërsinë shqipe bashkëkohore.
..
Fusnota
Peter Hunt, Criticism, Theory and Children’s Literature (Oxford: Basil Blackwell, 1991), 15–18.
Maria Nikolajeva, Children’s Literature Comes of Age (New York: Garland Publishing, 1996), 43–47.
Perry Nodelman, The Hidden Adult: Defining Children’s Literature (Baltimore: Johns Hopkins University Press, 2008), 112–118.
Gianni Rodari, The Grammar of Fantasy (New York: Teachers & Writers Collaborative, 1996), 18–24.
Peter Hunt, Understanding Children’s Literature (London: Routledge, 2005), 128–132.
Peter Hunt, Children’s Literature: An Illustrated History (Oxford: Oxford University Press, 1995), 9–1
..
Cikël poetik
NJË FILM I SHKURTËR
AVDUSH CANAJ
STACION I PARË
Stacion i parë e hëna
ku niset treni
me shtatë vagonat e javës
Një zog lidh këpucët shpejt
të mos vonohet
në korin e melodive të shkronjave
E MARTA ME BALONËN E DIELLIT
Një kat më lartë se e hëna
është e marta
nga ballkoni buzëqesh me mua
Fluturon shkallëve si motra ime
me balonën e diellit
lojërave ua hapë derën
E MËRKURA TREGON
Nga ura e javës
e mërkurja na tregon
edhe sa hapa ka java
Këngëz e ëmbël
me një luhare zogu
për t’ia përkëdhelur faqen ditës
HAP QË NGUTET
Hap që ngutet
është e enjta
me këpucët e reja
E pret buzëqeshja
me fustan të kaltër
te parku i së premtës
MREKULLITË FILLOJNË ME TË PREMTËN
Fluturon nga shkolla
me çantën e gëzimit
lapsat nisin këngën
Loja del nga xhepi
bashkë me ëndrrat.
Mrekullitë fillojnë me të premtën
E SHTUNJA E LOJËS
Ditë e lirisë së të gjithëve
gjumi nuk pyet
sa është ora
As dielli, as zogjtë
nuk të trokasin në dritare
e shtuna e lojës është kjo
NJË FILM I SHKURTËR
E diela
një film i shkurtër
muzikor
Desha ta zgjas
edhe pak
regjisori iku me erën
———
Gjilan, 5 qershor 2026
