| Llazar Syziu |
Njeriu i shekullit XXI zgjohet në mëngjes dhe, përpara se të hapë dritaren për të parë motin, hap telefonin për të parë botën. Dikur njerëzit prisnin gazetën; sot gazeta i pret ata, e fshehur pas një njoftimi që pulson mbi ekran. Ka vetëm një ndryshim të vogël: dikur lajmi duhej të kalonte nëpër duart e një redaktori, ndërsa sot mund të kalojë vetëm nëpër gishtin e një anonimi. Zhvillimi i teknologjisë dhe i internetit ka ndryshuar mënyrën se si njerëzit informohen dhe komunikojnë. Sot, lajmet dhe informacionet qarkullojnë me një shpejtësi të jashtëzakonshme përmes portaleve, rrjeteve sociale dhe platformave të ndryshme digjitale. Megjithatë, krahas përparësive të shumta, mediat on-line kanë sjellë edhe sfida të mëdha, si përhapja e lajmeve të rreme, manipulimi i opinionit publik dhe dezinformimi. Për këtë arsye, është thelbësore që autorët të respektojnë etikën profesionale dhe lexuesit të zhvillojnë mendimin kritik, duke verifikuar burimet përpara se të pranojnë ose të shpërndajnë një informacion. Interneti ka demokratizuar fjalën. Kjo është një fitore e qytetërimit. Por, si çdo fitore e qytetërimit, ka sjellë edhe ushtrinë e vet të mercenarëve. Çdokush mund të bëhet gazetar për pesë minuta dhe ekspert për dhjetë. Mjafton një tastierë, pak vetëbesim dhe, mbi të gjitha, mungesa e skrupujve.
Pikërisht këtu fillon detyra e autorit. Etika profesionale nuk është një zbukurim akademik që u pëlqen profesorëve të gazetarisë. Ajo është kufiri që ndan kronikanin nga tregtari i thashethemeve. Një gazetar mund të gabojë, sepse gabimi është njerëzor. Por ai nuk ka të drejtë të mashtrojë, sepse mashtrimi nuk është profesion, por zanat i demagogut. Etika profesionale është themeli mbi të cilin duhet të mbështetet çdo media serioze. Gazetarët dhe autorët kanë përgjegjësinë morale dhe profesionale të publikojnë informacione të sakta, të verifikuara dhe të paanshme. Një lajm i pavërtetë mund të dëmtojë reputacionin e individëve, të krijojë panik në shoqëri ose të ndikojë në vendimmarrjen e qytetarëve. Historia e gazetarisë ka treguar se besueshmëria e një mediaje ndërtohet me punë të ndershme dhe humbet shumë shpejt kur faktet zëvendësohen me spekulime. Historia është plot me shembuj kur një gënjeshtër e shkruar mirë ka udhëtuar më shpejt se e vërteta. Edhe sot ndodh e njëjta gjë. Një fotografi e manipuluar, një titull i bujshëm ose një fjali e shkëputur nga konteksti mund të ndezë zemërimin e mijëra njerëzve. Dhe zemërimi është një pasagjer që hipën shpejt në tren, por zbret shumë vonë.
Nga ana tjetër, përgjegjësia nuk bie vetëm mbi autorët. Edhe lexuesit duhet të jenë aktivë dhe kritikë ndaj informacionit që konsumojnë. Në epokën digjitale, secili mund të bëhet shpërndarës i një lajmi vetëm me një klikim. Nëse njerëzit nuk verifikojnë burimet, ata mund të bëhen pjesë e zinxhirit të dezinformimit. Një qytetar i ndërgjegjshëm duhet të pyesë se kush e ka publikuar lajmin, nëse ai mbështetet në fakte dhe nëse konfirmohet nga burime të tjera të besueshme. Të fajësosh vetëm autorët do të ishte një mënyrë e lehtë për të larë duart. Edhe lexuesi ka përgjegjësinë e vet. Demokracia nuk mbrohet vetëm me të drejtën për të folur, por edhe me aftësinë për të dëgjuar me dyshim. Një qytetar që beson çdo gjë që lexon është po aq i rrezikshëm për të vërtetën sa një autor që shkruan pa ndërgjegje. Mendimi kritik është arma më paqësore që ka shpikur qytetërimi. Ai nuk kërkon forcë, por durim; nuk kërkon britma, por pyetje. Kush e shkroi këtë lajm? Nga vjen ky informacion? Kush përfiton nga përhapja e tij? Këto janë pyetje të vogla, por shpesh ato rrëzojnë gënjeshtra të mëdha. Një argument i fortë në favor të mendimit kritik janë rastet e shumta të lajmeve të rreme që kanë qarkulluar gjatë krizave të ndryshme botërore. Gjatë pandemisë së COVID-19, për shembull, interneti u mbush me informacione të pavërteta rreth sëmundjes dhe trajtimeve të saj. Shumë njerëz u ndikuan nga këto lajme dhe morën vendime të gabuara për shëndetin e tyre. Ky shembull tregon se mungesa e verifikimit të burimeve mund të ketë pasoja serioze jo vetëm për individin, por edhe për të gjithë shoqërinë.
Disa thonë se koha e internetit nuk lejon verifikime. Duhet të jesh i pari, jo më i sakti. Është një logjikë që do ta bënte një mjek të thoshte se është më mirë të japësh një diagnozë të gabuar shpejt sesa një diagnozë të saktë më vonë. Shoqëritë nuk rrënohen vetëm nga mungesa e informacionit; ato rrënohen edhe nga teprica e informacionit të rremë. Disa mund të argumentojnë se në mediat on-line shpejtësia është më e rëndësishme se verifikimi, sepse publiku kërkon informacion të menjëhershëm. Megjithatë, një lajm i shpejtë, por i pasaktë, mund të shkaktojë më shumë dëm sesa një informacion i publikuar pak më vonë, por i kontrolluar dhe i besueshëm. Cilësia e informacionit duhet të ketë përparësi ndaj shpejtësisë së publikimit.
Në përfundim, mediat on-line janë një nga arritjet më të mëdha të shoqërisë moderne, por përdorimi i tyre kërkon përgjegjësi. Autorët duhet të udhëhiqen nga etika profesionale, ndërsa lexuesit duhet të kultivojnë mendimin kritik dhe të verifikojnë burimet para se të besojnë ose të shpërndajnë një lajm. Vetëm bashkëpunimi midis një gazetarie të përgjegjshme dhe një publiku të ndërgjegjshëm mund të krijojë një mjedis informativ të bazuar në të vërtetën, besimin dhe respektin për faktet. Teknologjia nuk është as e mirë dhe as e keqe. Ajo është një pasqyrë që zmadhon virtytet dhe veset tona. Nëse autorët harrojnë etikën, interneti bëhet një treg ku e vërteta shitet më lirë se gënjeshtra. Nëse lexuesit harrojnë mendimin kritik, ai treg nuk do të mbetet pa klientë. Dhe ndoshta ky është paradoksi i epokës sonë: kurrë njerëzimi nuk ka pasur kaq shumë informacion në duar dhe kurrë nuk ka pasur kaq shumë nevojë për urtësinë e vjetër që na mësonte të mos besonim gjithçka që dëgjonim. “Jo çdo gjë që shkëlqen është flori”
