Fatjon Malaj
Përmbajtja e marrëveshjes midis SHBA dhe IRAN-it e cila do të nënshkruhet në Gjenevë më 19 qershor, nuk është dicka e shkruar këto kohë në tryezën diplomatike, por qysh në ditët e para të luftës e cila filloi më 28 shkurt. Sepse në politikën ndërkombëtare, ajo që përcakton rezultatet në tryeza marrëveshjesh më shumë se aftësia e dipllomatëve është balanca e fuqisë së forcave në terren.
Në sulmin që ndërmorri më 28 shkurt, objektivat kryesore të Uashingtonit ishin të qarta: dobësimi i shpejtë i kapacitetit ushtarak të Iranit, paralizimi i mekanizmit të tij të vendimmarrjes, rritja e presionit ekonomik dhe në fund detyrimi i Teheranit për të bërë lëshime shumë më të rënda. Në skenarë më të avancuar, u shprehën gjithashtu pritshmëritë për një shkatërrim serioz politik në Iran, zvarritjen e regjimit në një krizë legjitimiteti dhe madje edhe fillimin e shpërbërjes së brendshme të sistemit.
Ishte e qartë se nëse do të ndodhte një skenar i tillë, jo vetëm Irani, por e gjithë Lindja e Mesme do të përballej me një peizazh të ndryshëm politik sot. Pritej një rënie e ndjeshme e ndikimit rajonal të Iranit, çmontimi i plotë i programit të tij bërthamor, kufizimi i kapacitetit të tij të raketave balistike dhe tërheqja e Teheranit nga çështjet rajonale. Ky ishte rezultati ideal për Uashingtonin.
Megjithatë, lufta nuk shkoi sipas planit.
Irani pësoi humbje të rënda ushtarake, humbi figura kyçe dhe u përball me presion të rëndë ekonomik. Pavarësisht kësaj, ai ruajti kapacitetin e tij shtetëror. Mekanizmi i tij i vendimmarrjes vazhdoi të funksiononte. Më e rëndësishmja, Irani tregoi se mund ta bënte palën tjetër të ndiente koston e luftës. Kështu, skenarët e rënies së shpejtë të diskutuar në ditët e para të luftës nuk u materializuan.
Pikërisht për këtë arsye, u shfaq një hendek i rëndësishëm midis rezultatit politik të luftës dhe objektivave të saj ushtarake. Sepse është pothuajse e pamundur të arrihet në tryezën e negociatave ajo që nuk mund të arrihet në fushën e betejës. Eliminimi i plotë i programit bërthamor të Iranit, sjellja e aftësive të tij të raketave balistike në tryezën e negociatave ose heqja dorë nga sferat e tij rajonale të ndikimit do të ishte e mundur vetëm nëse do të shfaqej një skenar ushtarak shumë i ndryshëm.
Meqenëse kjo nuk ndodhi, fushëveprimi i çdo marrëveshjeje të mundshme u ngushtua natyrshëm.
Në fakt, temat që po diskutohen sot duket se janë kryesisht një version i azhurnuar i Marrëveshjes Bërthamore të vitit 2015. Skenari më realist duket të jetë angazhimi i Iranit për të mos zhvilluar armë bërthamore, mbajtja e aktiviteteve të tij të pasurimit të uraniumit brenda kufijve të caktuar dhe hapja ndaj inspektimit ndërkombëtar në këmbim të heqjes ose lehtësimit të sanksioneve.
Në këmbim, Irani pritet të marrë lirimin e burimeve të tij të ngrira financiare, një reduktim të pengesave për eksportet e energjisë dhe hapjen e rrugës për normalizimin ekonomik. Megjithatë, një kuadër më i gjerë marrëveshjeje përtej kësaj është teknikisht mjaft i vështirë, sepse rezultati i luftës në terren nuk i ka dhënë asnjërës palë një avantazh vendimtar që do t’i lejonte asaj të impononte kushte absolute ndaj palës tjetër. Vlera e Ndërmjetësimit
Prandaj, përmbledhja e marrëveshjes që rezultoi është mjaft e thjeshtë: Irani do të japë garanci se nuk do të zhvillojë armë bërthamore dhe SHBA-të do të zvogëlojnë presionin ekonomik. Çështjet e tjera janë kryesisht me rëndësi dytësore.
Nga ana tjetër, arritja në këtë pikë u ndikua jo vetëm nga ekuilibri ushtarak, por edhe nga aktiviteti intensiv diplomatik. Kontaktet e Pakistanit që nga ditët e para të luftës ishin veçanërisht të rëndësishme. Islamabadi, si një nga aktorët e rrallë në gjendje të fliste si me Uashingtonin ashtu edhe me Teheranin, shërbeu si një kanal komunikimi vendimtar gjatë gjithë krizës. Në të vërtetë, fakti që iniciativat diplomatike që filluan në Pakistan kulmuan me një marrëveshje konkrete në Gjenevë tregon rëndësinë e këtyre përpjekjeve ndërmjetësuese.
Në mënyrë të ngjashme, Katari vazhdoi rolin e tij ndërmjetësues, të cilin e ka ndërmarrë në shumë kriza rajonale në vitet e fundit, edhe gjatë këtij procesi. Gjatë periudhave kur kontakti i drejtpërdrejtë midis palëve u ndërpre, Doha shërbeu si një urë e rëndësishme diplomatike. Arabia Saudite, duke mos dashur që procesi i normalizimit që kishte filluar me Iranin në vitet e fundit të shembet plotësisht, bëri përpjekje prapa skenave për të ulur tensionet.
Turqia ishte gjithashtu midis vendeve që mbështetën mbajtjen nën kontroll të tensioneve gjatë gjithë procesit. Iniciativat diplomatike të Ankarasë, veçanërisht ato që synonin stabilitetin rajonal, sigurinë energjetike dhe mbrojtjen e rrugëve tregtare, synonin të parandalonin përshkallëzimin e konfliktit në një luftë më të gjerë rajonale. Pozicioni i Turqisë si një nga aktorët e paktë të aftë për të folur si me botën perëndimore ashtu edhe me vendet rajonale i shtoi rëndësi të konsiderueshme përpjekjeve të saj diplomatike.
Në këtë proces, Ngushtica e Hormuzit u bë një nga çështjet më kritike në marrëveshje. Sepse Hormuzi nuk është vetëm litari i jetës së Iranit, por edhe i tregjeve globale të energjisë. Presioni i ushtruar nga Irani dhe masat e sigurisë detare të SHBA-së kanë shkaktuar luhatje të konsiderueshme në tregjet globale të naftës. Prandaj, një element thelbësor i çdo marrëveshjeje të mundshme është heqja e kufizimeve de facto mbi Hormuzin dhe risigurimi i tregtisë detare… Pse nuk është kjo një paqe e qëndrueshme?
Megjithatë, e gjithë kjo nuk do të thotë një paqe e qëndrueshme.
Sepse një pjesë e madhe e problemeve themelore midis palëve mbeten. Irani nuk ka hequr dorë nga ndikimi i tij rajonal. SHBA-të mbajnë dyshimet e tyre në lidhje me qëllimet strategjike afatgjata të Iranit. Izraeli vazhdon ta shohë ringjalljen e ardhshme të Iranit si një kërcënim për sigurinë kombëtare.
Prandaj, marrëveshja që do të nënshkruhet në mënyrë efektive më 19 qershor duhet të konsiderohet më shumë si një armëpushim i kontrolluar ose pauzë strategjike sesa një marrëveshje paqeje. Palët mund ta kenë përfunduar luftën; megjithatë, shkaqet që prodhuan konfliktin nuk janë zhdukur ende.
Si përfundim, nëse sot diskutohet një marrëveshje, kjo nuk është kryesisht sepse Uashingtoni ka arritur gjithçka që dëshironte, por sepse Irani ka treguar rezistencë shumë më të fortë se sa pritej. Trump mund ta ketë filluar luftën; megjithatë, ai nuk e ka krijuar peizazhin politik që dëshironte. Irani mund të mos duket se e ka fituar luftën; megjithatë, ai ka arritur të tregojë se nuk ka humbur. Prandaj, marrëveshja e 19 qershorit mund të hyjë në histori jo si një histori fitoreje, por si një histori e një ekuilibri të ri të fuqisë ku pranohen kufijtë e ndërsjellë.
Por ky ekuilibër është jashtëzakonisht i brishtë. Meqenëse çështjet themelore midis palëve mbeten të pazgjidhura, marrëveshjet e sotme, ndërsa shënojnë fillimin e një epoke të re, mund të shtyjnë vetëm kriza edhe më të mëdha në të ardhmen. Prandaj, 19 qershori mund të mbahet mend jo si një datë për paqe në Lindjen e Mesme, por më tepër si fillimi i një periudhe të re pasigurie e cila mbetet për tu parë në të ardhmen.
