Gëzim Llojdia
1968-Si u zbulua qyteza dasarete në kodrinën e fshatit Lin të Pogradecit?
1.
Në një ditë të ftohtë vjeshte,më 22 shtator 1968 ,nën një qiell vjeshte që fsheh sekrete,zëri i një prej shpirtrave më të ndritur të arkeologjisë shqiptare.Ai ishte një emër i madh i arkeologjisë shqiptare,quhej Skënder Anamali, i lindur në vitin 1921 dhe i diplomuar në Universitetin e Padovës.Si dhe një nga katër themeluesit e palodhur të kësaj shkence në Shqipëri (krahas Cekës, Prendit dhe Islamit), shkruan një artikull.
Me çdo fjalë,ai sjell në dritë sekrete të varrosura thellë për një qytezë të lashtë dasarete, fshehur në zemër të kodrinës së fshatit Lin të Pogradecit.
S.Anamali hodhi në dritë,përmes faqeve të gazetës “Drita”, një thesar informacioni për një qytezë të humbur të dasareteve, në zemër të kodrinës së fshatit Lin të Pogradecit.
2.
…Kushdo,që ka udhëtuar,apo udhëton ende, në drejtim të Pogradecit nga Elbasani,sapo fillon të zbresë nga Qafthana, mahnitet nga panorama frymëzuese, që shpaloset para syve. Zbritja nga Qafthana,sytë të mahniten nga pamja e papërshkruar , një vepër arti e natyrës, ku spikat fshati Lin, me shtëpitë e tij të përqafuara nga shkëmbinjtë e një gadishulli të vogël, shtrirë mbi ujërat kristal të liqenit. Dhe megjithatë, arkeologu S.Anamali thekson me një notë habie .Dhe asnjëri prej udhëtarëve nuk do ta kishte menduar se atje, lart, në kurrizin shkëmbor të koduar kishte gëluar jeta plot tre mijë vjet më parë .Dhe se aty, dikur, kishte rrahur zemra e një qyteze të lavdishme, dasarete ilire.
3.
Por, mbi të gjitha,shquhet fshati Lin. Me shtëpitë e tij të ngjitura në faqet shkëmbore të një gadishulli të vogël, që puthet me liqenin. Çuditërisht, asnjë udhëtar nuk do ta kishte menduar se aty, lart, në kodrën shkëmbore, pulsonte jeta.Ai fshat shumë shekuj më parë plot 3000 vjet më parë! Dhe jo vetëm jetë, por një qytezë e tërë e dasareteve ilire. S.Anamali rrëfen me ndjenjën e thellë të misterit që kishte kapluar teksa kërkon informacione për dasaret në burimet e shkruara të lashtësise.Pak, shumë pak të tjera,thotë diku ai. Një heshtje e dhimbshme ,që mbështillte këtë popull të lashtë, ashtu si dhe ilirët e tjerë. Por shpresa nuk vdes, për arkeologun e vërtetë!Për të parë më shumë, ai e dinte se duhej t’u drejtohej dëshmive të dheut ,nëse do të ekzistonin. Dhe ja, në kodrën e Linit,kazma e arkeologut foli!
Gërmimet nxorën në dritë materiale tejet emocionuese,duke dëshmuar pa mëdyshje.Dhe S. Anamali nuk u ndal bë ankthin e kërkimit, të lashtësise për dasaret.
4.
Burimet e shkruara ishin pika të heshtura,një dëshmi e trishtë e fotografive të kujtesës historike.Por ky arkeolog me shpirt te thelluar dhe me dëshirë nuk u dorëzua.Ai e dinte se e vërteta gjendej nën tokë dhe e varrosur thellë.Si dhe duke pritur momentin për t’u marrë.
Dhe koha e të vërtetës erdhi ,në kodrën e Linit, sekretet filluan të zbuloheshin!1968 ishte viti.
Gërmimet arkeologjike nxorën në dritë dëshmi të paçmueshme,duke treguar me zë të lartë e të shkëlqyer qytezën dasarete.
5.
Zbulimi i qytezës së lashtë.Skënder Anamali, me sytë e mprehtë të arkeologut dhe zemrën e ndezur nga kurioziteti, thekson me pasion se qyteza ilire e Linit nuk ishte një zbulim i rastësishëm. Ajo ishte në vend mbi kodrën shkëmbore, duke shfrytëzuar mbrojtjen e natyrës së saj nga shpatet e saj, që bien mbi liqen. Kjo strategji e lashtë e vendosjes ishte tipike për shkollët ilire, një dëshmi e zgjuarsisë së aftësive të tyre për t’u mbrojtur.
Muri rrethues, me një gjerësi të madhe mbresëlënëse prej 3 metrash, ndërtohej me blloqe guri të papunuar, por të mos më zbulohej aq saktësi saqë krijon një fortifikim të padepërtueshëm. Kjo vepër inxhinierike e lashtë,që rrethonte të gjithë kodrën, ishte dëshmitar i jetës dhe luftimeve të atyre kohëve të mëdha.
6.
Brenda mureve të kësaj qyteze,arkeologët zbuluan gjurmë të qarta të banesave, të tjera dhe të tjerë gurë e drurë të mbuluara me tulla. Këto shtëpi të thjeshta, por funksionale, dëshmojnë për jetën e përditshme të dasaretëve, për familjet që jetonin aty dhe për gjërat që ata bënin. Por gërmimet nuk nxorën në dritë vetëm muret dhe themelet. Ato zbuluan një thesar të vërtetë,si vegla pune nga hekuri prova e një zejtari të krijuar,të formave të ndryshme dhe dëshmitë e jetës dhe e shijeve artistike, si dhe fragmente qeramikash të importuara.Këto të fundit, sidomos ato me lustër të zezë, të bëra në ndëshkimin korintik dhe ato të tipit “Gnathia” nga penaltet e Pulias, tregon detajet e ngushta tregtare dhe kulturore,që qyteza e Linit kishte me qendrat e tjera mesdhetare.Çdo objekt tregon një histori, një pjesë nga mozaiku i jetës së kësaj qyteze të lashtë ilire.
7.
Gërmimet arkeologjike në sistemin e Linit nuk nisën rastësisht, por si një përgjigje drithëruese ndaj zbulimit të disa mozaikëve të mrekullueshëm.
Arkeologët shqiptarë, me një pasion të palëkundur, kishin shpenguar tashmë udhëtime eksplorimi dhe gërmime në shumë qendra të lashta ilire, duke sjellë në dritë zbulime madhështore. -Por tregon vetë- Skënder Anamali , me një notë admirimi për kolegët e tij: “Në kodrën e Linit arkeologët erdhën e ngulën kazmat pas zbulimit të disa mozaikëve nga punonjësit e Muzeut të Pogradecit dhe të mësuesve të tij, gjurmues të apasionuar të lashtë ilir .Ky ishte momenti kur një histori e harruar filloi të nxirrej në dritë.
8.
Si gjithmonë, gërmimet mbartin me vete befasi të reja .Ngase toka jonë është një thesar i paçmuar ,që ruan në brendësinë e saj margaritare të historisë.Dhe S.Anamali vetë e pranon këtë me përgjegjësi dhe entuziazëm: ” Gërmimet i tejkaluar nga gjysma e tyre!
Këto janë shënimet e arkeologut që i përkasin kohës së gërmimit.
” Në qytezën dasarete të Linit, emrin e lashtë të së cilës tani për tani nuk e dimë, gjetjet arkeologjike treguan se jeta ka filluar herët, aty nga fundi i kohës së bronzit, domethënë në gjysmën e dytë të mijëvjeçarit te II p.e.s.Kultura materiale e banorëve të parë ishte po ajo, që arkeologet kishin zbuluar disa vjet më parë në banimet bashkëkohëse të Maliqit e të Trenit, në rrethin e Korçes. Banorët e qytezës së Linit nuk patën nevojë të rrethojnë me mure vendbanimin e tyre. Kodra shkëmbore me faqet e saj, që binin thikë mbi liqen, ishte e mbrojtur shumë mirë nga natyra për rreth saj kishte toka për kulturat bujqësore, për rritjen e gjësë së gjallë dhe një liqen të pasur me peshk. Vështirë është, ende pas një fushate gërmimi, të thuhet sa i intensive ka qenë jeta në të kaluarën në këtë qytezë dasarete Por materiali arkeologjik, i zbuluar në gërmimet tregoi se në këtë qyteze jeta ka vazhduar gjatë, deri në mesjetën e hershme.Madje në këtë kohë ose nga fundi i kohës së lashtë gjithmonë përsa vërehet nga gjetjet arkeologjike, ajo ka qenë një qendër e rëndësishme në këtë krahine.Dy nga monumentet e zbuluara në gërmime i përkasin kësaj kohe, shek. V-VI të e. S.E para, është një godinë kulti,një bazilikë dhe e dyta,jo shume larg së parës,një ndërtesë banimi.
9.
Në këtë qytezë të Linit, emri i lashtë i së fundit mbetet një mister, gjetjet arkeologjike treguan se ka filluar shumë herët , duke u kthyer në kohë të dytë në fundin e Epokës së dytë, pra në fundin e dytë.Kultura materiale e banorëve të parë të Linit ishte identike me atë që arkeologët kishin pasur pak vite më parë në familjen e bashkëkohore të Trenit, në rrethin e Korçës.Kjo sugjeronte lidhjet e ngushta kulturore dhe një civilizim të përbashkët në rajon.Interesant ishte fakti se banorët e qytezës së Linit nuk kishin nevojë të rrethonin krijimin e tyre me mure fortifikuese vetë natyra ishte mbrojtësi i tyre më i mirë . Kodra shkëmbore, me faqet e saj që bien thikë mbi liqen, ofron një mbrojtje të madhe. Përreth shtesë natyrore shtriheshin toka për kulturat bujqësore, kullota të bollshme për një jetë të gjallë baritore dhe një liqen i pasur me peshk, duke pasur një jetë të begatë.
10.
Edhe pse vetëm pas një fushate gërmimi, është e qartë të thuhet me saktësi se sa intensive ka qenë jeta në këtë qytezë dasarete. Megjithatë, materiali arkeologjik i shkurtër i qartë se në këtë qytezë, duke përfshirë edhe periudhën e Mesjetës së Hershme. Madje, në këtë kohë, ose nga fundi i Kohës së Lashtë, ajo shfaqet si një qendër e rëndësishme në krahinë, gjithmonë në bazë të gjetjeve arkeologjike. Dy nga monumentet më të rëndësishme të kuptimit në gërmim i përkasin kësaj periudhe, shek. V-VI të erës sonë: një godinë kulture një bazilikë jo shumë e madhe, një ndërtim banimi , dëshmi të një jete shpirtërore dhe shoqërore të gjallë.
11.
Magjia e mozaikëve të Linit,një dëshmi artistike e lashtësisë.Çfarë janë mozaikët? Ato janë piktura prej guri , copa të vogla kubike ,qelqi, mermeri apo guri natyror, të bashkuara me mjeshtri për të krijuar imazhe të bukura. Në kodrën e Linit, pavarësisht të rrënuarit dhe të historisë së kaluar nga kalimi i kohës, mozaikët e fotografive të një libri me vlerën e tyre artistike. Janë tetë dysheme të tëra me mozaik, secila një vepër arti në vete, që ka një histori të pasur.
12.
Bazilika , me dyshemetë e saj të mbuluara nga këto vepra, zë një vend të veçantë. Piktori mozaikëve,i frymëzuar nga natyra e madhështore the vreshtat e gjelbra, kopshtet e frytshme me mollë, dardhë e qershi, shpendët e kafshëve, dhe bimët e gjallesat e liqenit ka krijuar një kompleks mozaikësh thjesht të mrekullueshëm .Duke ndjekur me përpikëri botëkuptimin dhe kohën e artit të asaj, ai ka dhënë çdo ambient një vizatim dhe një motivim të ngjyrave krejt origjinale.
Në këto mozaikë, shpaloset një botë e pasur simbolike dhe artistike.Nuk gjen përsëritje mekanike, por një gërshetim i figurave gjeometrike sidomos në kornizat e përdorimit dhe pragje me ornamente bimore të harlisura ,bisqe hardhie me veshë rrushi plot jetë, shpezë dhe fruta të ndryshme. Kur i shikon, të krijosh tipin e gjithë natyrës së tyre është thuri me shtëpi brenda tyre. Ata kanë qëndrime të ndryshme , shpeshherë aq të natyrshme sa të lënë pa fjalë, duke u lidhur harmonishëm me njëri-tjetrin, pa e lodhur shikuesin.
13.
Në anën qendrore të bazilikës, mjeshtri i mozaikut ka krijuar diçka vërtet të veçantë ,një kompozim i lirë, i ndarë nga simetria dhe rregulli që ndjek në ambientet e tjera. Këtu, ai ka zgjedhur botën ujore . Ky mozaik i shkëlqyer, përmban kubikët e kuqe me ngjyrë të bardhë, të zezë, të zezë, të hirtë, të verdhë të gjelbër (ngjyra jo të forta për shkak të gurëve natyrorë nga u prenë), shfaq mjeshtërinë e panjohur të artistit vendas. Ai ka të bëjë me shumë aftësi edhe kubikë nga brumi qelqi për ngjyrat si e zeza dhe e gjelbërta e fortë, si dhe për blunë e thellë të detit . Për të bardhën ka më shumë mermer të pastër .
14.
Fatkeqësisht, ky mozaik kaq i bukur është gjetur në gjëndje shumë të keqe .Kanë mbetur vetëm disa detaje nga korniza përdorni me figura bletësh ku shkëlqen e kuqja me nuancat e saj, dhe fragmente me figura peshqish si pllashica e krapi, të shpërndara mes rrushit, bimëve të tjera ujore dhe rrjetave dekorative të gjitha të tjerat me një gjallëri të lartë.
Gjatë gërmimeve u gjetën edhe detaje dhe fragmente arkitektonike .Fragmente shtyllash, bazamente e kapitele dhe pjesë të një kornize, të cilat dëshmojnë se kjo është ajo që ka pasur edhe një pamje tepër të bukur .
15.
Sipas arkeologut Anamali, bazilika e Linit dhe godinat e tjera kanë ekzistuar edhe më vonë, derisa ra merrni nga një zjarr i zjarrtë . Gjurmë të zjarrit ose të djegies u gjetën mbi mozaikë dhe rreth tyre. Jo shumë i madh, godinës u gjetën me dhimbje edhe grurë e urov i djegur, një dëshmi prekëse e fundit të dhunimit të informacionit. Gjurmët e djegies ishin të qarta në godinën e banimit, ku gjatë gërmimit të konstatuar dhe të qartë se si kishte rënë çatia pas zjarrit. Tjegullat shihen ashtu siç kishin rënë nëpër dhomat e ndryshme, një fotografi e ngrirë në ambiente.
16.
Në vendimin e shpallur në vitin 2017, theksohet: “Mozaiku, u zbulua nga gërmimet në vitin 1969 që është bërë në Lin të Pogradecit. zoomorf, bimor e gjeometrik , me vlera të shquara artistike qytete si Dyrrahu, Stobi, Tesaloniku, etj.” (Ëikipedia).Kjo dëshmon jo vetëm për bukurinë e tyre, por edhe për rëndësinë e tyre si urë lidhëse me qytetërimet e tjera të rajonit.
17.
Shtrirja e dasaretëve dhe dëshmia e autoktonisë ilire.Kjo është një shenjë kyçe për të shtrirë dhe rëndësinë e saj të madhe.
Qyteza e Linit,thotë S.Anamali u përkiste, si shumë të tjera të kësaj treve, ilire dasarete.Histori shkruesit e lashtë i përmendin dasaretet për të parën herë në lidhje me ngjarjet e fundit të shek. III p.e. s, luftat maqedono-romake e iliro-maqedone.Duke qenë në një krahine me rëndësi strategjike, në kufirin midis Ilirisë e
Maqedonisë, dasaretet u përfshinë më parë në mbretërinë e enkelejve, banorët fqinjë të tyre dhe me vonë deri sa u bënë të pavarur në mbretërinë e maqedoneve.
18.
Në burimet e shkruara përmenden edhe emrat e një tok qyteteve dasarete dhe midis tyre, rreth liqenit Lyhnid, qytetet Enkelana, Keraka, Sationa, Bojoja dhe Lyhnidi. Njeri nga këto emra mund t’i takoje qytezës së Linit.Dasaretet nuk kanë qenë një fis ilir i prapambetur dhe viset e banuara prej tyre, nuk kanë qenë të varfra, sikurse ka shkruar ndonjë historian i huaj. Kërkimet arkeologjike kanë zbuluar një tok rrënoja qytezash të lashta, bile me shume se sa është numri i qyteteve që përmendin burimet e lashta. Janë zbuluar edhe një tok banime të hapta deri në viset e thella të malësisë së Mokrës, cka tregon për një popullsi mjaft të dendur.
19.
Gërmimet arkeologjike në trevën e banuar nga dasaretet kanë dhënë edhe diçka me tepër. Në këto vise janë zbuluar në Maliq e në Tren vendbanime prehistorike me shume rëndësi për etno-gjenezën e ilireve.Tashme, në sajë të zbulimeve të bëra në këto dy vendbanime prehistorike, problemi i origjinës ose i prejardhjes së ilireve ka hyrë në rrugën e zgjidhjes së drejtë të tij. Në këto dy vendbanime iliret i gjejmë të formuar si etnos më vehte, qysh në fillim të periudhës së bronxit, domethënë në fillim të mijëvjeçarit të II p.e. s. Ata vazhdojnë të banojnë, në këto vise pa ndërprerje deri në ditët tona, por, sikurse dihet, duke marrë në mesjetë emrin arbëreshë.
Për mesjetën e hershme në këtë treve, janë me interes gjetjet e bëra në qytezën e Linit dhe të Pogradecit ku këtë vit u bë një sondazh i vogël.
20.
Ende sot në këto dy vende dëgjohen toponimet :Zagradje e Pogradec. Të dy toponimet janë sllave dhe lidhen me fjalën grad e gradec që do të thotë qytezë ose kala. Por dy qytezat e Linit e të Pogradecit megjithëse u quajtën me këto emra nuk u përkasin sllavëve,sikur është shprehur ndonjë dijetar,por banorëve vendas, dasareteve ilire, banorë të lashtë të kësaj krahine.
…Sllavet, kur u dyndën ose i pushtuan viset e Ilirisë së jugut, nuk i gjetën të braktisura qytezat ilire, por të banuara dhe me një ekonomi e kulturë të përparuar.Ata, jo vetëm që nuk i ngritën këto kala, por sikurse është rasti i Linit, duhet menduar se qenë bullgaret ,kur invaduan këto vise, ata që e dogjën atë. Edhe njëherë pra të dhënat arkeologjike provojnë se shqiptaret ashtu si paraardhësit e tyre ilire janë autoktonë vendas,banorë të vazhdueshëm të truallit të tyre.
Ato tregojnë gjithashtu se nuk ka asnjë mbështetje arkeologjike teza e vjetruar por e nxjerrë në dritë përsëri nga historianët se sllavët kur u dyndën në Shqipëri, i gjetën krahinat tona të pabanuara dhe se shqiptarët erdhën më vonë duke zbritur nga Ballkani qendror.
Historianët e lashtë i përmendin dasaret për herë të parë në kontekstin e ngjarjeve të shekullit III të fundit , gjatë luftërave maqedono-romake dhe iliro-maqedone .Të pozicionuar në një krahinë me rëndësinë e rëndësishme,në lidhje me ndërmjetësinë e Ilirisë së kufirit, dasaret që fillojnë fillimisht në mbretërinë e enkelejve, fqinjëve të tyre, dhe më vonë, derisa fituan rrënjë në mbretërinë e Maqedonisë.
Burimet e shkruara përmendin emrat e disa qyteteve dasarete rreth liqenit Lyhnid (liqeni i Ohrit i sotëm), përfshijnë Enkelana, Keraka, Sationa, Bojoja dhe Lyhnidi . Anamali sugjeron se nga ata prej emrave mund t’i përkasë lidhur qytezës së Linit.
19.
Edhe njëherë, të dhënat arkeologjike provokojnë qartë se shqiptarët, ashtu si paraardhësit e tire ilirë, janë autoktonë vendas , banorët që vazhdojnë jetën në truallin e tyre. Ata gjithashtu nuk kanë asnjë të dhënë arkeologjike për tezën e vjetruar por të kthehet në dritë përsëri nga disa historianë se sllavët, kur u dyndën në Shqipëri, i gjetën krahët tona të pabanuara dhe se shqiptarët janë më vonë duke zbritur nga Ballkani qendror.Kjo gënjeshtër historike shpërbëhet para fakteve të pamohueshme të arkeologjisë.
20.
Një dëshmi e vazhdueshme,vlerat që flasin vetë.Kështu, gërmimet në Lin, nisur nga zbulimi i befasishëm i mozaikëve, na kanë dhënë shumë më tepër se gurë të gdhendur me mjeshtëri. Ato na kanë dhënë një histori të gjallë e të pandërprerë të kësaj toke. Nga shtrirja e lashtë e dasaretëve ilirë, që dëshmojnë për një prani të hershme dhe një zhvillim të konsiderueshëm, deri te dëshmitë e një popullsie autoktone që nuk u largua kurrë, Lini është një libër i hapur në kohë.
21.
Ky vend i lashtë,me bukuritë e tij natyrore dhe me thesarin e fshehura nën dhe , shërben si një kujtesë dhe se historia jonë nuk është thjesht një koleksion datash dhe emrash.Ajo është një rrëfim i gjallë i vazhdimësisë , i qëndresës dhe i krijimtarisë së një populli që ka gjurmë të pashlyeshme. Lini, me mozaikët e tij të plotë por me vlerat e paprekura, me qytezën e tij ilire dhe me dëshminë e jetës që nuk u ndërpre, mbetet një drite për studimin e të gjithë kësaj. Është për të gjetur atë kërkimin, për të gjetur atë që kemi dhe për të treguar botës se historia shqiptare është thellësisht e lidhur me rrënjët e lashta të qytetërimit në Ballkan.
2.
Gërmimet arkeologjike në zonën e Linit filluan pas zbulimit të disa mozaikëve. Arkeologët shqiptarë kishin ndërmarrë udhëtime eksplorimi dhe gërmime nëpër shumë qendra ilire duke sjell si rezultate zbulime të mëdha në disa qytete ilire. S.Anamali thotë se :në kodrën e Linit arkeologët erdhën e ngulen kazmat pas zbulimit të disa mozaikëve nga punonjësit e muzeut të Pogradecit dhe bashkëpunëtoret e tij, gjurmonjës të apasionuar të lashtësive ilire në këtë krahine.
Si gjithmonë gërmimet sjellin befasia të reja.Toka jonë ruan në brendi të vetë margaritarë. Mirëpo vet arkeologu e pranon këtë fakt duke thanë se :
Gërmimet i tejkaluan parashikimet. Në qytezën dasarete të Linit, emrin e lashtë të së cilës tani për tani nuk e dimë, gjetjet arkeologjike treguan se jeta
ka filluar herët, aty nga fundi i kohës së bronzit, domethënë ne gjysmën e dytë të mijëvjeçarit te II p.e.s.
Kultura materiale e banorëve të parë ishte po ajo, që arkeologet kishin zbuluar disa vjet më parë në banimet bashkëkohëse të Maliqit e të Trenit, në rrethin e Korçes. Banorët e qytezës së Linit nuk patën nevojë të rrethojnë me mure vendbanimin e tyre. Kodra shkëmbore me faqet e saj, që binin thikë mbi liqen, ishte e mbrojtur shumë mirë nga natyra për rreth saj kishte toka për kulturat bujqësore, për rritjen e gjësë së gjallë dhe një liqen të pasur me peshk. Vështirë është, ende pas një fushate gërmimi, të thuhet sa i intensive ka qenë jeta në të kaluarën në këtë qytezë dasarete. Por materiali arkeologjik, i zbuluar në gërmimet, tregoi se në këtë qyte¬ze jeta ka vazhduar gjatë, deri në mesjetën e hershme. Madje në këtë kohë ose nga fundi i kohës së lashtë gjithmonë përsa vërehet nga gjetjet arkeologjike, ajo ka qenë një qendër e rëndësishme në këtë krahine.
Dy nga monumentet e zbuluara në gërmime i përkasin kësaj kohe, shek. V-VI të e. S.
E para, është një godinë kulti,një bazilikë dhe e dyta,jo shume larg së parës,një ndërtesë banimi.
3.
Çfarë janë mozaikët dhe cfarë vlere artistike përmbajnë ata?Megjithëse të rrënuara dhe të prishura keq, ato janë’ me shume interes për ndërtimin e tyre, në mënyrë të veçantë bazilika, për dyshemetë, e saj me mozaik. Mozaikët e zbuluar në kodrën e Linit kanë një vlerë të madhe artistike. Aty janë gjetur tetë dysheme me mozaik.
Piktori mozaicist i frymëzuar nga natyra përreth dhe në përputhje me botëkuptimin me kërkesat e artit të asaj kohe ka krijuar një kompleks të mrekullueshëm mozaikësh duke i dhen çdo ambienti një vizatim e një kombinim të bukur e origjinal motivesh e ngjyrash. Aty gjejmë të gërshetuara, pa u përsëritur në mënyrë mekanike, figura gjeometrike, kryesisht në di¬sa korniza anësore e praqe, por tash, ornamente bimore, bisqe hardhie e vesh rrushi, shpezë e fruta të ndryshme. Duke i parë të gjitha këto, të krijohet përshtypja sikur e gjithë natyra për rreth, vreshtat, kopshtet me molle, dardhë e qershi, shpendët shtëpiake dhe kafshët e bimët e liqenit, janë futur në mozaikë. Ata kana qëndrime të ndryshme nganjëherë shu¬më të natyrshme dhe nuk të lodhin duke i shikuar, sepse lidhen harmonishëm midis tyre.Në anënë qendrore të bazilikës piktori mozaicist ka krijuar diçka të veçante, një kompozim të lirë e të shkëputur nga simetria dhe rregulli, që ka ndjekur në ambientet e tjera. Ai ka zgjedhë si temë, botën ujore. Në këtë mozaikë shume te bukur, ka përveç kubikeve të zakonshëm me ngjyrë të bardhë, të kuqe, të zezë, të hirtë, të verdhë e të gjelbër, ngjyra këto jo aq të forta sepse të tillë qenë gurët nga u prenë’ kubiket, mjeshtri i panjohur vendas ka përdorur me shumë aftësi edhe kubike prej brumi qelqi për ngjyra të tilla si e zeza dhe e gjelberta e fortë, për ngjyrën blu të detit dhe mermerin për ngjyrën e bardhe. Ky mozaik kaq i bukur mjerisht është gjetur shu¬me i dëmtuar, i prishur më keq se të tjerët. Ka mbetur diçka nga korniza anësore me figura bletësh, ku është përdorur ngjyra e kuqe me nuancat e saj dhe ndonjë frag¬ment me figura peshqish, si pllashicat e krapi te përhapura midis resmjesh, bimesh të tjera ujore dhe rrjetash dekorative, të gjitha të dhëna shumë të gjalla. Në gërmime u gjetën edhe disa detaje e fragmente arkitektonike. Midis tyre ka fragmente shtyllash, bazamente e kapitele dhe pjesë të një kornize, të cilat tregojnë se kjo godinë ka pasur gjithashtu një paraqitje të jashtme të bukur. Duke folur për bazilikat e Linit,arkeologu thotë se Bazilika e Linit dhe godinat e tje¬ra ekzistuan edhe më vonë, deri sa u prishën nga një zjarr i fuqishëm. Gjurmë të këtij zjarri ose të djegies, u gjetën mbi mozaikë, e për rreth tyre. Jo shumë larg godinës u gjetën me shumicë edhe grurë e urov i djegur. Mjaft të qarta qenë gjurmët e djegies në godinën e banimit, ku gjatë gërmimit u konstatua dhe u pa se si kishte rënë çatia pas djegies. Tjegullat shihen ende si kanë rënë nëpër dhomat e ndryshme ashtu sikur qëndronin dikur.
Ne vendimin për tu shpallur zonë e mbrotjtur vitit 2017,thuhet:“Mozaiku, u zbulua nga gërmimet në vitin 1969 që janë bërë në Lin të Pogradecit. Gërmimet treguan për një vendbanim ilir, që i përket epokës së hekurit dhe vijnë deri në mesjetën e hershme. Nga mozaikët e zbuluar në këtë vend, bie në sy pasuria nga një dekor i larmishëm zoomorf, bimor e gjeometrik, me vlera të shquara artistike. Mozaikët nga ana artistike ngjajnë me stilin e një treve të gjerë ballkanike, që përfshinte qytete si Dyrrahu, Stobi, Tesaloniku, etj”, (Ëikipedia).
4.
Ku shtriheshin dasaretët?Qyteza e Linit,thotë Anamali u përkiste, si shumë të tjera të kësaj treve, ilire dasarete.
Histori shkruesit e lashtë i përmendin dasaretet për të parën herë në lidhje me ngjarjet e fundit të shek. III p.e. s, luftat maqedono-romake e iliro-maqedone.
Duke qenë në një krahine me rëndësi strategjike, në kufirin midis Ilirisë e
Maqedonisë, dasaretet u përfshinë më parë në mbretërinë e enkelejve, banorët fqinjë të tyre dhe me vonë deri sa u bënë të pavarur në mbretërinë e maqedoneve. Në burimet e shkruara përmenden edhe emrat e një tok qyteteve dasarete dhe mi¬dis tyre, rreth liqenit Lyhnid, qytetet Enkelana, Keraka, Sationa, Bojoja dhe Lyhnidi. Njeri nga këto emra mund t’i takoje qytezës së Li¬nit. Dasaretet nuk kanë qenë një fis ilir i prapambetur dhe viset e banuara prej tyre, nuk kanë qenë të varfra, sikurse ka shkruar ndonjë his¬torian i huaj. Kërkimet arkeologjike kanë zbuluar një tok rrënoja qytezash të lashta, bile me shume se sa është numri i qyteteve që përmendin burimet e lashta. Janë zbu¬luar edhe një tok banime të hapta deri në viset e thella të malësisë së Mokrës, cka tregon për një popullsi mjaft të dendur. Gërmimet arkeolo¬gjike në trevën e banuar nga dasa¬retet kanë dhënë edhe diçka me tepër. Në këto vise janë zbuluar në Maliq e në Tren vendbanime prehistorike me shume rëndësi për etno-gjenezën e ilireve.Tashme, në sajë të zbulimeve të bëra në këto dy vendbanime prehistorike, problemi i origjinës ose i prejardhjes së ilireve ka hyrë në rrugën e zgjidhjes së drejtë të tij. Në këto dy vendbani¬me iliret i gjejmë të formuar si etnos më vehte, qysh në fillim të periudhës së bronxit, domethënë në fillim të mijëvjeçarit të II p.e. s. Ata vazhdojnë të banojnë, në këto vise pa ndërprerje deri në ditët tona, por, sikurse dihet, duke marrë në mesjetë emrin arbëreshë.
Për mesjetën e hershme në këtë treve, janë me interes gjetjet e bëra në qytezën e Linit dhe të Pogradecit ku këtë vit u bë një sondazh i vogël. Ende sot në këto dy vende dëgjohen toponimetZagradje e Pogradec. Të dy toponimet janë sllave dhe lidhen me fjalën grad e gradec që do të thotë qytezë ose kala. Por dy qytezat e Linit e të Pogradecit megjithëse u quajtën me këto emra nuk u përkasin sllavëve , sikur është shprehur ndonjë dijetar, por banorëve vendas, dasareteve ilire, banorë të lashtë të kësaj krahine. Sllavet, kur u dyndën ose i pushtuan viset e Ilirisë së jugut, nuk i gjetën të braktisura qytezat ilire, por të banuara dhe me një ekonomi e kulturë të përparuar. Ata, jo vetëm që nuk i ngritën këto kala, por sikurse është rasti i Linit, duhet menduar se qenëbullgaret ,kur invaduan këto vise, ata që e dogjën atë. Edhe njëherë pra të dhënat arkeologjike provojnë se shqiptaret ashtu si paraardhësit e tyre ilire janë autoktonë vendas,banorë të vazhdueshëm të truallit të tyre.Ato tregojnë gjithashtu se nuk ka asnjë mbështetje arkeologjike teza e vjetruar por e nxjerrë në dritë përsëri nga historianët se sllavë kur u dyndën në Shqipëri, i gjetën krahinat tona të pabanuara dhe se shqiptarët erdhën më vonë duke zbritur nga Ballkani qendror.
*Autori ka drejtor ne parqet arkeologjike Amantia dhe Orik.. S
