Llazar Syziu
Ka vende që ndryshojnë duke bërë revolucione. Ka të tjera që ndryshojnë pa e kuptuar as vetë. Shqipëria e pasluftës ndryshoi në mënyrën e saj: me disiplinë, me sakrifica, me urdhra nga lart dhe me një popull që shpesh nuk pyetej nëse dëshironte apo jo të merrte pjesë në këtë eksperiment historik. Historia e Shqipërisë gjatë periudhës 1945–1985 mbetet një nga kapitujt më të debatuar të së kaluarës sonë kombëtare. Pavarësisht vlerësimeve të ndryshme politike mbi regjimin e kohës, është e vështirë të mohohet fakti se Shqipëria e vitit 1985 nuk ishte më ajo e vitit 1945. Brenda katër dekadave, vendi përjetoi ndryshime të mëdha në arsim, shëndetësi, infrastrukturë, energjetikë dhe zhvillim demografik. Këto transformime dëshmojnë se një shtet i vogël dhe i izoluar arriti të ndryshonte ndjeshëm fytyrën e vet në një kohë relativisht të shkurtër. Për të kuptuar këtë, nuk mjafton të shikohen vetëm ngjarjet politike apo figurat që drejtuan shtetin. Historia nuk lëviz nga vullneti i individëve, por nga zhvillimi i forcave prodhuese dhe nga marrëdhëniet ekonomike që përcaktojnë jetën e një shoqërie. Pikërisht në këtë aspekt duhet kërkuar shpjegimi i transformimit të madh që përjetoi Shqipëria gjatë këtyre katër dekadave.
Kur komunistët morën pushtetin në vitin 1944, trashëguan një vend të rrënuar nga lufta, të varfër, kryesisht analfabet dhe me një ekonomi që mezi mund të quhej ekonomi. Shqipëria nuk ishte një shtet modern; ishte një copëz Ballkani që jetonte ende mes shekujve. Në shumë fshatra nuk kishte as shkolla, as mjekë, as rrugë. Drita elektrike ishte luks, jo e drejtë. Në vitin 1945, Shqipëria ishte një vend i prapambetur ekonomikisht, me një bujqësi primitive, me mungesë industrie dhe me një popullsi kryesisht analfabete. Pasuria kombëtare ishte e kufizuar, mjetet e prodhimit ishin të pazhvilluara dhe kapaciteti i shoqërisë për të krijuar mirëqenie ishte i ulët. Një ekonomi e tillë nuk mund të siguronte zhvillim të qëndrueshëm dhe as emancipim të masave popullore. Dyzet vjet më vonë, në vitin 1985, panorama ishte tjetër. Kushdo që do të pretendonte se Shqipëria ishte e njëjta si në vitin 1945, do të duhej të mbyllte sytë para realitetit. Shkollat ishin shtuar, analfabetizmi ishte zhdukur pothuajse krejtësisht, spitalet ishin bërë pjesë e peizazhit të çdo qyteti dhe energjia elektrike kishte mbërritur deri në fshatrat më të largëta. Një vend që dikur numëronte mungesat, tani numëronte hidrocentrale, uzina dhe kilometra rrugë.
Transformimi që ndodhi, lidhet me përpjekjen për të zhvilluar bazën materiale të vendit. U ndërtuan uzina, fabrika, hidrocentrale, miniera dhe ndërmarrje prodhuese. Për herë të parë në historinë shqiptare, puna kolektive u orientua drejt industrializimit sistematik të vendit. Kjo nuk ishte thjesht një seri ndërtimesh; ishte krijimi i një strukture të re ekonomike, mbi të cilën mbështetej e gjithë jeta shoqërore. Ky transformim nuk ishte iluzion propagandistik. Ishte një fakt. Shqipëria prodhonte më shumë, ndërtonte më shumë dhe kishte një popullsi shumë më të madhe se ajo e pasluftës. Brezi që kishte lindur në kasolle balte, tashmë jetonte në një vend ku arsimi dhe shërbimi shëndetësor ishin bërë pjesë e përditshmërisë. Por historia nuk është një gjykatë që shpall vetëm pafajësi ose vetëm fajësi. Ajo është më e ndërlikuar. Ndërsa ndërtoheshin shkolla, ndërtoheshin edhe kufij të padukshëm. Ndërsa vendi elektrifikohej, mendimi politik errësohej. Ndërsa hapeshin uzina, mbylleshin dyert drejt botës. Shqipëria përparonte materialisht, por izolohej politikisht.
Së pari, një nga arritjet më të dukshme ishte përhapja e arsimit. Në përfundim të Luftës së Dytë Botërore, Shqipëria ishte një vend me nivel shumë të lartë analfabetizmi dhe me mungesë të theksuar institucionesh arsimore. Shumë fshatra nuk kishin shkolla, ndërsa arsimi i mesëm dhe ai i lartë ishin privilegj i një pakice të vogël. Deri në vitin 1985, analfabetizmi ishte pothuajse zhdukur, arsimi ishte bërë i detyrueshëm dhe në të gjithë vendin funksiononin shkolla fillore, tetëvjeçare dhe të mesme. Formimi i mijëra mësuesve, inxhinierëve, mjekëve dhe specialistëve të tjerë krijoi bazën njerëzore për modernizimin e vendit. Zgjerimi i arsimit nuk duhet parë vetëm si sukses kulturor. Arsimi ishte një domosdoshmëri ekonomike. Industria kishte nevojë për teknikë, inxhinierë, mësues dhe specialistë. Lufta kundër analfabetizmit nuk ishte vetëm një akt humanitar; ajo ishte një kërkesë e zhvillimit të forcave prodhuese. Një shoqëri moderne nuk mund të ndërtohej mbi padijen e masave.
Një argument tjetër i rëndësishëm lidhet me përmirësimin e sistemit shëndetësor. Në vitin 1945, Shqipëria vuante nga mungesa e mjekëve, spitaleve dhe kushteve bazë higjieno-sanitare. Sëmundje si malaria dhe tuberkulozi përbënin rrezik serioz për popullsinë. Gjatë dekadave që pasuan, u ndërtuan spitale, poliklinika dhe ambulanca në të gjithë territorin e vendit. Numri i personelit mjekësor u rrit ndjeshëm, ndërsa shumë sëmundje që dikur shkaktonin viktima të shumta u vunë nën kontroll. Kjo ndikoi drejtpërdrejt në rritjen e jetëgjatësisë dhe në përmirësimin e cilësisë së jetës. Edhe zhvillimi i shëndetësisë kishte të njëjtin karakter. Një popullsi e shëndetshme është një forcë pune më produktive. Ndërtimi i spitaleve, përhapja e kujdesit mjekësor dhe lufta kundër sëmundjeve epidemike rritën aftësinë prodhuese të shoqërisë. Në këtë kuptim, përmirësimi i kushteve të jetesës nuk ishte i ndarë nga zhvillimi ekonomik; ai ishte pjesë e tij.
Po aq i rëndësishëm ishte elektrifikimi dhe zhvillimi i infrastrukturës. Në vitin 1945, pjesa më e madhe e vendit jetonte pa energji elektrike dhe me rrugë të pakta e të amortizuara. Deri në vitin 1985, energjia elektrike kishte arritur pothuajse në çdo fshat, ndërsa ndërtimi i hidrocentraleve të mëdha kishte krijuar bazën energjetike të vendit. Paralelisht, u zgjerua rrjeti rrugor dhe hekurudhor, duke lidhur zona që më parë ishin të izoluara. Këto investime krijuan kushte më të mira për zhvillimin ekonomik dhe për integrimin e rajoneve të ndryshme të Shqipërisë. Elektrifikimi i vendit përfaqësonte një hap edhe më të rëndësishëm. Energjia është një nga kushtet themelore të prodhimit modern. Fshatrat që dikur jetonin në errësirë u lidhën me sistemin energjetik kombëtar. Kjo krijoi mundësi të reja për prodhim, komunikim dhe zhvillim kulturor. Një vend që më parë mbështetej kryesisht në punën manuale filloi të mbështetej gjithnjë e më shumë në teknologji dhe mekanizim. Industrializimi përbën një tjetër dëshmi të transformimit të vendit. Shqipëria e vitit 1945 ishte kryesisht bujqësore, me industri shumë të kufizuar. Gjatë katër dekadave të mëvonshme u ngritën uzina, fabrika, kombinate industriale dhe ndërmarrje minerare. Edhe pse jo gjithmonë efikase sipas standardeve ndërkombëtare, ato krijuan vende pune, formuan një klasë të gjerë punëtore dhe ndryshuan strukturën ekonomike të vendit.
Rezultatet e këtij transformimi pasqyrohen edhe në rritjen e popullsisë. Një shoqëri që prodhon më shumë ushqim, që ka më shumë mjekë dhe që siguron kushte më të mira jetese, krijon mundësi për rritje demografike. Shqipëria e vitit 1985 kishte një popullsi shumë më të madhe se ajo e vitit 1945, gjë që dëshmon për ndryshimet e rëndësishme në kushtet materiale të jetës.Për më tepër, rritja e popullsisë tregon përmirësimin e kushteve të jetesës. Nga rreth një milion banorë në fund të luftës, Shqipëria arriti mbi tre milionë banorë në mesin e viteve tetëdhjetë. Kjo rritje lidhej me uljen e vdekshmërisë, përmirësimin e kujdesit shëndetësor dhe rritjen e sigurisë sociale. Prandaj, kur krahasojmë Shqipërinë e vitit 1945 me atë të vitit 1985, nuk duhet të kufizohemi te gjykimet morale apo politike. Faktori vendimtar është transformimi i bazës ekonomike. Më shumë shkolla, më shumë spitale, më shumë rrugë, më shumë energji dhe më shumë prodhim nuk janë thjesht statistika; ato janë tregues të zhvillimit të forcave prodhuese që ndryshuan strukturën e shoqërisë shqiptare.
Megjithatë, një analizë objektive kërkon të pranohet se këto arritje u shoqëruan edhe me kufizime të rëndësishme politike dhe ekonomike. Izolimi ndërkombëtar, mungesa e pluralizmit politik dhe kufizimi i lirive individuale përbënin dobësi serioze të sistemit. Prandaj, zhvillimet materiale nuk mund të shkëputen nga konteksti politik në të cilin ato u realizuan. Ky është paradoksi shqiptar. Regjimi që ndërtoi hidrocentrale nuk lejoi opozitë. Regjimi që luftoi analfabetizmin nuk lejoi lirinë e shtypit. Regjimi që i dha fshatarit energji elektrike, nuk i dha mundësinë të zgjidhte qeverinë e tij. Dhe megjithatë, asnjë nga këto kundërshti nuk e ndryshon faktin se vendi i vitit 1985 ishte rrënjësisht i ndryshëm nga ai i vitit 1945. Shpesh debatet për atë periudhë zhvillohen sikur duhet zgjedhur mes dy skajeve: ose gjithçka ishte sukses, ose gjithçka ishte dështim. Historia nuk funksionon kështu. Ajo kërkon të shohim faktet para se të japim verdiktin. Dhe faktet tregojnë se Shqipëria e vitit 1985 kishte më shumë shkolla, më shumë spitale, më shumë rrugë, më shumë energji dhe më shumë banorë se Shqipëria e vitit 1945.
Në përfundim, Shqipëria e vitit 1985 ishte dukshëm më e zhvilluar se ajo e vitit 1945 në aspektin e arsimit, shëndetësisë, energjetikës, infrastrukturës dhe organizimit ekonomik. Pavarësisht debateve mbi natyrën e sistemit politik, faktet historike tregojnë se vendi kishte pësuar një transformim të thellë. Kjo periudhë mbetet një shembull i aftësisë së një shoqërie për të ndryshuar rrënjësisht kushtet e saj materiale brenda një kohe relativisht të shkurtër. Shqipëria e vitit 1985 nuk ishte më Shqipëria e vitit 1945 sepse kishte ndryshuar themeli material mbi të cilin ndërtohej jeta shoqërore. Nga një vend agrar dhe i prapambetur, ajo ishte shndërruar në një shoqëri me industri, me arsim masiv dhe me infrastrukturë kombëtare. Ky transformim përbën faktin historik kryesor që duhet marrë parasysh në çdo vlerësim serioz të asaj periudhe. Për këtë arsye, pyetja e vërtetë nuk është nëse vendi ndryshoi. Ai ndryshoi pa dyshim. Pyetja është nëse çmimi i paguar për këtë ndryshim ishte i drejtë. Kjo është një çështje për të cilën historianët do të vazhdojnë të debatojnë. Por vetë transformimi mbetet një realitet që as admiruesit dhe as kundërshtarët e atij sistemi nuk mund ta mohojnë.
