Llazar Syziu
Ka statistika që flasin më shumë se fjalimet. Dhe ka shifra që janë më të sinqerta se politikanët. Shqipëria e sotme mund të kuptohet pikërisht përmes disa numrave të thjeshtë: në fund të viteve tetëdhjetë kishte mbi tre milionë banorë, lindnin rreth tetëdhjetë mijë fëmijë në vit dhe vendi ishte ndër më të rinjtë e Evropës. Sot, pas katër dekadash lirie, ka më pak banorë, më pak lindje dhe më shumë flokë të thinjura. Ky është një paradoks që meriton vëmendje. Sepse historia zakonisht na mëson se popujt rriten kur bëhen më të lirë dhe më të pasur. Shqipëria, përkundrazi, u bë më e lirë, por u zbraz. Demografia është një nga treguesit më të rëndësishëm të zhvillimit të një kombi. Ajo pasqyron jo vetëm numrin e banorëve, por edhe strukturën e shoqërisë, potencialin ekonomik dhe perspektivën e së ardhmes. Në fund të viteve 1980, Shqipëria ishte një nga vendet me rritjen më të shpejtë të popullsisë në Evropë. Sot, pas katër dekadash tranzicion, vendi përballet me një realitet krejtësisht të ndryshëm: emigracion masiv, lindshmëri të ulët dhe plakje të popullsisë. Këto zhvillime kanë bërë që numri i banorëve rezidentë të jetë dukshëm më i ulët se në fundin e periudhës socialiste. Kur analizohet zhvillimi i një shoqërie, nuk mjafton të shikohen parullat politike apo premtimet e politikanëve. Duhet të shikohen faktet materiale, sepse në to pasqyrohet e vërteta e marrëdhënieve ekonomike. Një nga treguesit më të qartë të gjendjes së një kombi është lëvizja e popullsisë së tij. Në rastin e Shqipërisë, zhvillimet demografike pas vitit 1990 paraqesin një fenomen që meriton vëmendje të veçantë.
Së pari, Shqipëria e viteve 1980 karakterizohej nga një rritje e fortë natyrore e popullsisë. Në vitin 1989 vendi kishte rreth 3.18 milionë banorë, ndërsa lindshmëria ishte ndër më të lartat në Evropë. Familjet shqiptare kishin mesatarisht mbi tre fëmijë dhe çdo vit lindnin dhjetëra mijëra fëmijë. Kjo situatë siguronte një popullsi të re në moshë, fuqi punëtore në rritje dhe zgjerim të vazhdueshëm demografik. Në vitet e fundit të regjimit komunist, vendi ishte i varfër, i izoluar dhe shpesh i privuar nga shumë gjëra që pjesa tjetër e Evropës i konsideronte normale. Por kishte një gjë që nuk i mungonte: njerëzit. Fshatrat gumëzhinin nga zërat e fëmijëve. Qytetet zgjeroheshin. Familjet ishin të mëdha. Çdo vit dhjetëra mijëra foshnja shtoheshin në statistikat e shtetit. Në fund të viteve 1980, Shqipëria kishte mbi tre milionë banorë dhe një nga normat më të larta të lindshmërisë në Evropë. Popullsia rritej vazhdimisht dhe struktura e saj karakterizohej nga një përqindje e lartë e të rinjve. Kjo nuk ishte thjesht pasojë e traditave familjare, por edhe rezultat i një sistemi ekonomik që, pavarësisht mangësive të shumta, garantonte punësim të përgjithshëm, strehim dhe një siguri relative sociale.
Megjithatë, pas vitit 1990 ndodhi një ndryshim rrënjësor. Hapja e kufijve dhe vështirësitë ekonomike të tranzicionit nxitën emigracionin masiv. Qindra mijëra shqiptarë u larguan drejt Italisë, Greqisë dhe vendeve të tjera evropiane në kërkim të një jete më të mirë. Gjatë katër dekadave të fundit, mbi një milion shqiptarë kanë emigruar, duke e zvogëluar ndjeshëm popullsinë që jeton brenda vendit. Ky fenomen nuk përfaqëson vetëm një humbje numerike, por edhe largimin e një pjese të konsiderueshme të forcës më aktive të punës. Pra erdhi viti 1990. Kufijtë u hapën dhe shqiptarët bënë atë që shumë popuj të tjerë do të kishin bërë në të njëjtat rrethana: morën rrugën e botës. Fillimisht me anije të mbingarkuara, më pas me autobusë, aeroplanë dhe kontrata pune. Nuk ikën vetëm të varfrit. Nuk ikën vetëm të papunët. Ikën edhe më të guximshmit, më të rinjtë, më ambiciozët. Një komb i tërë nisi të eksportonte kapitalin e tij më të çmuar: njeriun. Pas vitit 1990, me vendosjen e ekonomisë së tregut dhe integrimin në sistemin ndërkombëtar, u premtua mirëqenie e përgjithshme dhe zhvillim i shpejtë. Megjithatë, realiteti demografik tregon një tablo më të ndërlikuar. Qindra mijëra njerëz u detyruan të largoheshin nga vendi në kërkim të punës dhe kushteve më të mira të jetesës. Emigracioni masiv nuk ishte një rastësi historike, por shprehje e një kontradikte ekonomike: ekonomia kombëtare nuk ishte në gjendje të absorbonte forcën e saj të punës.
Një faktor tjetër i rëndësishëm është rënia e lindshmërisë. Nëse në vitet 1980 lindnin rreth 70–80 mijë fëmijë në vit, sot ky numër është ulur në rreth 20–25 mijë. Ndryshimet ekonomike, urbanizimi, emigracioni i të rinjve dhe ndryshimi i stilit të jetesës kanë bërë që familjet të kenë më pak fëmijë. Si rezultat, ritmi i ripërtëritjes së popullsisë është ngadalësuar ndjeshëm dhe nuk arrin më të kompensojë humbjet e shkaktuara nga emigracioni. Kjo është arsyeja pse statistikat e sotme kanë një shije melankolie. Lindjet kanë rënë në nivele që dikur do të dukeshin të paimagjinueshme. Në vend të klasave të mbushura me nxënës, shumë shkolla mbyllen. Në vend të lagjeve të mbushura me fëmijë, shihen gjithnjë e më shumë pensionistë. Shqipëria po përjeton atë që sociologët e quajnë plakje demografike, por që njeriu i zakonshëm e përkthen më thjesht: ka më pak të rinj. Njëkohësisht, rënia e lindshmërisë nuk mund të kuptohet vetëm si ndryshim kulturor. Ajo lidhet ngushtë me kushtet materiale të ekzistencës. Kur strehimi bëhet më i kushtueshëm, kur punësimi bëhet më i pasigurt dhe kur e ardhmja paraqitet e paqartë, familjet priren të kufizojnë numrin e fëmijëve. Kjo nuk është çështje dëshire individuale, por pasojë e drejtpërdrejtë e marrëdhënieve ekonomike që formësojnë jetën shoqërore.
Përveç uljes së lindshmërisë, Shqipëria po përballet edhe me plakjen e popullsisë. Numri i të moshuarve po rritet, ndërsa ai i të rinjve po zvogëlohet. Kjo krijon sfida serioze për ekonominë, sistemin e pensioneve dhe tregun e punës. Një shoqëri me më pak të rinj ka më pak potencial për zhvillim ekonomik dhe inovacion, ndërsa barra mbi brezat aktivë bëhet gjithnjë e më e madhe. Rezultati është i dukshëm. Popullsia rezidente e Shqipërisë është sot më e ulët se në fundin e viteve 1980. Fshatra të tëra janë zbrazur, qytete të shumta po plaken dhe pesha e brezave të rinj po zvogëlohet. Kjo tregon se zhvillimi ekonomik nuk mund të matet vetëm me statistika të prodhimit apo konsumit. Një shoqëri që humbet vazhdimisht popullsinë e saj aktive përballet me një problem strukturor që prek vetë bazën e riprodhimit të saj social. Në kushtet kur, puna shndërrohet në mall, kur tregu nuk ka nevojë për këtë mall ose nuk e shpërblen mjaftueshëm, punëtori detyrohet të lëvizë atje ku kapitali ofron fitim më të madh. Kështu, Shqipëria u shndërrua në eksportuese të fuqisë punëtore. Brezat më aktivë, më të rinj dhe më produktivë u larguan drejt vendeve më të zhvilluara, duke kontribuar në pasurinë e tyre, ndërsa vendi i origjinës humbi një pjesë të konsiderueshme të potencialit njerëzor. Përgjigjja nuk gjendet në ideologji. Ajo gjendet në jetën e përditshme. Të rinjtë largohen kur nuk shohin perspektivë. Familjet lindin më pak fëmijë kur nuk ndihen të sigurta për të ardhmen. Dhe një vend plaket kur humbet brezat që duhet ta ndërtojnë nesër.
Të dhënat e regjistrimit të fundit tregojnë se popullsia rezidente e Shqipërisë është rreth 2.4 milionë banorë, pra dukshëm më e ulët se në fundin e viteve 1980. Kjo do të thotë se, ndonëse vendi ka kaluar transformime të mëdha politike dhe ekonomike, ai ka humbur një pjesë të konsiderueshme të potencialit të tij njerëzor. Nëse ritmet e rritjes natyrore të popullsisë do të ishin ruajtur, Shqipëria sot mund të kishte një popullsi shumë më të madhe. Natyrisht, askush nuk mund të kërkojë kthimin e së kaluarës. Historia nuk ecën mbrapsht dhe as popujt nuk jetojnë me nostalgji. Por faktet mbeten. Në fund të viteve tetëdhjetë Shqipëria kishte më shumë banorë se sot. Ky nuk është opinion politik. Është statistikë. Dhe statistika ngre një pyetje të pakëndshme: si është e mundur që një vend, pas dekadash hapjeje, integrimi dhe lirie lëvizjeje, të ketë më pak njerëz se në periudhën kur kufijtë ishin të mbyllur? Prandaj, çështja demografike shqiptare nuk duhet parë si një fenomen i izoluar. Ajo është pjesë e proceseve më të gjera ekonomike që karakterizojnë periferinë e sistemit kapitalist botëror. Vendet më të dobëta eksportojnë punëtorë, ndërsa qendrat ekonomike përfitojnë prej tyre. Në këtë kuptim, emigracioni masiv dhe rënia e lindshmërisë nuk janë thjesht statistika; ato janë shprehje e marrëdhënieve reale ekonomike që formësojnë jetën e njerëzve.
Në përfundim, emigracioni masiv, rënia e lindshmërisë dhe plakja e popullsisë kanë ndryshuar rrënjësisht panoramën demografike të Shqipërisë. Këto fenomene përbëjnë një nga sfidat më të mëdha të vendit në shekullin XXI. Përballimi i tyre kërkon politika afatgjata që nxisin mirëqenien e familjeve, krijimin e vendeve të punës dhe kthimin e besimit të të rinjve tek e ardhmja e vendit të tyre. Kështu, fakti që Shqipëria ka sot më pak banorë sesa në fundin e viteve 1980 nuk mund të shpjegohet vetëm me zgjedhje individuale apo ndryshime kulturore. Ai duhet kuptuar në lidhje me kushtet materiale të jetës, me strukturën ekonomike të shoqërisë dhe me vendin që zë vendi në ekonominë botërore. Vetëm duke analizuar këto marrëdhënie mund të kuptohen shkaqet e vërteta të transformimit demografik që po përjeton Shqipëria. Pra, drama më e madhe e Shqipërisë nuk është se humbi një pjesë të popullsisë së saj. Drama e vërtetë është se humbi një pjesë të shpresës së saj. Sepse një komb mund të mbijetojë me pak fabrika, me pak rrugë apo me pak pasuri. Por e ka shumë më të vështirë të mbijetojë kur fillon të ketë gjithnjë e më pak njerëz që besojnë tek e ardhmja e tij.
