Llazar Syziu
Historia, ndonjëherë, nuk i vendos njerëzit përpara zgjedhjeve të mira dhe të këqija. Më shpesh i vendos përpara zgjedhjeve të këqija dhe më pak të këqija. Tragjedia e elitës shqiptare gjatë viteve 1939–1945 qëndron pikërisht këtu: në faktin se një vend i vogël, i varfër dhe me institucione ende të brishta u detyrua të zgjidhte jo midis dritës dhe errësirës, por midis disa hijeve. Historia e Shqipërisë në vitet e Luftës së Dytë Botërore është një nga periudhat më dramatike dhe më të debatueshme të historisë kombëtare. Ajo nuk ishte vetëm një histori pushtimi nga Italia fashiste dhe Gjermania naziste, por edhe një përplasje e thellë midis elitave shqiptare mbi pyetjen themelore: çfarë Shqipërie duhej të ndërtohej pas luftës? Në këtë konflikt u përplasën tri forca historike: nacionalizmi shqiptar, interesat e fuqive pushtuese dhe ideologjia komuniste që synonte një transformim rrënjësor të shoqërisë. Drama shqiptare e kësaj periudhe qëndron në faktin se një vend i vogël, me institucione ende të brishta dhe me një elitë politike të përçarë, u kthye në fushëbetejë jo vetëm të ushtrive të huaja, por edhe të ideve të kundërta për të ardhmen e tij. Në ato gjashtë vite, Shqipëria nuk ishte vetëm një tokë e pushtuar nga ushtritë italiane dhe gjermane. Ishte edhe një shoqëri e vendosur përballë një pyetjeje që nuk kishte përgjigje të lehtë: çfarë duhej të shpëtohej më parë – kombi, shteti, rendi shoqëror apo revolucioni? Dhe siç ndodh shpesh në histori, secili grup shqiptar kishte përgjigjen e vet, por asnjëri nuk kishte të gjithë të drejtën.
Pushtimi italian dhe kriza e elitës shqiptare. Më 7 prill 1939 Italia fashiste pushtoi Shqipërinë dhe rrëzoi regjimin e Ahmet Zogut. Me largimin e mbretit, Shqipëria humbi pavarësinë formale dhe u përfshi në projektin imperial të Benito Musolinit. Ky pushtim nxori në pah një problem të madh të elitës shqiptare: mungesën e një qëndrimi të unifikuar politik. Disa figura zgjodhën rezistencën ose largimin nga vendi, ndërsa të tjera pranuan të bashkëpunojnë me administratën e re duke argumentuar se në këtë mënyrë mund të ruanin institucionet shqiptare dhe të mbronin interesat kombëtare. Kjo ishte dilema e madhe morale dhe politike e kohës: a mund të përdorej një administratë e kontrolluar nga pushtuesi për të mbrojtur interesat e kombit, apo çdo bashkëpunim me të ishte komprometim i pavarësisë?
Një vend i vogël përballë fuqive të mëdha. Kur Italia fashiste zbarkoi në brigjet shqiptare më 7 prill 1939, Shqipëria nuk ishte një shtet i fortë që humbi një betejë. Ishte një shtet i ri që ende po mësonte të ecte. Mbreti Zog kishte ndërtuar disa institucione moderne: administratën, ushtrinë, sistemin juridik dhe diplomacinë. Por kishte lënë pas edhe një trashëgimi të vështirë: një pushtet të centralizuar, një opozitë të dobët dhe një shoqëri ku besnikëria ndaj familjes, krahinës apo grupit shpesh ishte më e fortë se besnikëria ndaj institucionit. Në këtë terren të dobët hyri Italia e Musolinit. Pushtuesit nuk erdhën vetëm me tanke. Ata erdhën edhe me poste, dekorata, paga dhe premtime. Dhe këtu filloi sprova e vërtetë e elitës shqiptare. Sepse pushtimi nuk matet vetëm me ushtrinë e huaj që hyn në një vend. Matet edhe me pyetjen më të vështirë: sa njerëz janë të gatshëm të ulen në tryezën e pushtuesit?
Nacionalisti përballë dilemës së pamundur. Figura si Mustafa Kruja dhe Hasan Dosti u përfshinë në administratën shqiptare gjatë pushtimit italian. Mbështetësit e tyre argumentuan se ata synonin ruajtjen e shtetit shqiptar dhe forcimin e administratës kombëtare. Kundërshtarët i konsideruan këto zgjedhje si bashkëpunim me një fuqi pushtuese. Kjo përplasje tregon një nga kontradiktat më të mëdha të historisë shqiptare të asaj kohe: idealet kombëtare shpesh u përplasën me realitetin brutal të pushtimit. Në histori është shumë e lehtë të gjykosh njerëzit nga karrigia e së tashmes. Por koha e luftës nuk ishte një sallë gjyqi ku secili kishte luksin e distancës morale. Disa nacionalistë shqiptarë menduan se, duke hyrë në administratën e pushtuesit, mund të ruanin atë që mund të ruhej: gjuhën, administratën, shkollat, një farë vazhdimësie shtetërore. Të tjerë menduan se çdo bashkëpunim me pushtuesin ishte humbje e dinjitetit kombëtar. Këtu qëndron drama e figurave si Hasan Dosti. Ai nuk ishte një njeri pa formim. Përkundrazi. Ishte jurist i shkolluar në Francë, pjesë e një brezi shqiptarësh që besonin se Shqipëria duhej të ndërtohej sipas modeleve evropiane. Por historia nuk gjykon vetëm arsimimin e një njeriu. Gjykon edhe zgjedhjet e tij. Fakti që Dosti pranoi postin e ministrit të Drejtësisë në qeverinë e Mustafa Krujës gjatë pushtimit italian mbeti një njollë politike për kundërshtarët e tij dhe një zgjedhje e argumentuar si pragmatike nga mbështetësit e tij. Këtu shfaqet një nga kontradiktat më të mëdha të historisë shqiptare: Një njeri mund të jetë nacionalist në qëllime, por të gjykohet nga aleancat që krijon. Historia nuk lexon vetëm zemrën. Lexon edhe firmën.
Nacionalizmi shqiptar dhe ëndrra e Shqipërisë etnike. Një faktor i rëndësishëm në politikën shqiptare të luftës ishte çështja kombëtare, sidomos ajo e Kosovës. Pas pushtimit italian të Jugosllavisë në vitin 1941, territore me shumicë shqiptare, përfshirë pjesë të Kosovës, u administruan në kuadër të Shqipërisë së zgjeruar nën kontrollin italian. Për shumë nacionalistë shqiptarë kjo u perceptua si një moment historik, sepse dukej sikur po realizohej një pjesë e ëndrrës së bashkimit kombëtar të mbetur pezull që nga shpallja e pavarësisë në vitin 1912. Por kjo situatë kishte një paradoks të madh: një aspiratë kombëtare po realizohej nën patronazhin e një fuqie fashiste. Për nacionalistët dilema ishte e vështirë: të refuzohej çdo ndryshim territorial sepse vinte nga një pushtues, apo të pranohej si një mundësi historike për kombin shqiptar? Kjo kontradiktë do të ndikonte fuqishëm në perceptimin e Ballit Kombëtar pas luftës.
Balli Kombëtar: ideali kombëtar dhe pengu i kompromisit. Balli Kombëtar lindi në vitin 1942 si shprehje e një nacionalizmi shqiptar që kërkonte një rrugë tjetër nga komunizmi. Nën drejtimin e figurave si Midhat Frashëri dhe Hasan Dosti, Balli kërkonte: një Shqipëri kombëtare; mbrojtjen e pronës private; zhvillimin ekonomik; një rend politik jo-komunist. Në një Evropë ku komunizmi shihej nga shumë elita tradicionale si kërcënim ekzistencial, ky pozicion nuk ishte i pazakontë. Edhe në Francë, Itali, Greqi dhe vende të tjera evropiane, pas luftës u zhvilluan përplasje të forta midis forcave komuniste dhe atyre konservatore ose nacionaliste. Por problemi i Ballit Kombëtar ishte se historia nuk e gjykon një organizatë vetëm nga programi i saj. E gjykon edhe nga veprimet në momentet vendimtare. Në politikë, si në jetë, një njeri mund të ketë një kostum të bukur, por publiku kujton njollën mbi të. Përfshirja e disa elementeve të Ballit në bashkëpunime me administratat gjermane pas vitit 1943 i dha kundërshtarëve komunistë armën më të fuqishme propagandistike: akuzën e tradhtisë. Balli Kombëtar përfaqësonte një rrymë nacionaliste shqiptare që synonte një shtet kombëtar, ruajtjen e pronës private dhe një sistem politik jo-komunist. Programi i tij përmblidhej në idenë: “Shqipëria e Shqiptarëve.”. Balli Kombëtar nuk ishte thjesht një organizatë kundër komunizmit; ai përfaqësonte një pjesë të elitës shqiptare që besonte se Shqipëria duhej të zhvillohej sipas një modeli nacionalist dhe perëndimor. Megjithatë, dobësia kryesore e kësaj lëvizjeje ishte se ajo nuk arriti të ruante një vijë të qartë dhe të qëndrueshme kundër pushtuesve. Në një periudhë kur lufta po bëhej gjithnjë e më radikale, çdo kompromis me administratat pushtuese do të përdorej më vonë nga kundërshtarët politikë si argument kundër saj.
Komunistët: çlirimtarë dhe revolucionarë. Në anën tjetër u ngrit Partia Komuniste Shqiptare. Ajo lindi si një forcë e vogël politike në vitin 1941, por arriti të krijojë një organizatë ushtarake dhe politike shumë më të disiplinuar se rivalët e saj. Komunistët kishin një avantazh që nacionalistët nuk e kishin: ata nuk luftonin vetëm kundër pushtuesit. Ata luftonin edhe për një Shqipëri të re. Për ta, lufta ishte njëkohësisht: luftë kombëtare; luftë sociale; luftë për pushtetin e ardhshëm. Kjo ishte forca dhe dobësia e tyre. Forca, sepse u dha një vizion miliona njerëzve që kërkonin ndryshim. Dobësia, sepse pas fitores ky vizion u shndërrua në një sistem ku nuk kishte vend për kundërshtarë politikë. Historia shqiptare do të njihte një paradoks të madh: Ata që fituan luftën kundër pushtuesit ndërtuan një sistem që për shumë shqiptarë do të ishte një tjetër formë mbylljeje politike.
Komunistët dhe projekti i revolucionit shoqëror. Ndërkohë, Partia Komuniste Shqiptare, e themeluar më 8 nëntor 1941, paraqiti një alternativë krejt tjetër. Nën drejtimin e Enver Hoxhës, komunistët nuk e shikonin luftën vetëm si një betejë për çlirimin kombëtar, por edhe si një mundësi për transformimin e strukturës shoqërore. Programi i tyre synonte: eliminimin e klasave tradicionale sunduese; reformimin e pronësisë; krijimin e një shteti socialist; ndërtimin e një shoqërie të re sipas ideologjisë marksiste-leniniste. Forca e komunistëve ishte organizimi i disiplinuar, krijimi i një ushtrie të rregullt dhe aftësia për të shfrytëzuar pakënaqësitë sociale ndaj elitave tradicionale. Por projekti i tyre kishte edhe një kontradiktë të madhe: lufta për çlirim kombëtar u shndërrua në një revolucion politik që pas vitit 1944 eliminoi pluralizmin dhe vendosi një sistem njëpartiak.
Mukja: momenti kur Shqipëria humbi një mundësi. Marrëveshja e Mukjes në vitin 1943 ishte ndoshta çasti kur historia shqiptare mund të kishte marrë një rrugë tjetër. Ballistë dhe komunistë u ulën në të njëjtën tryezë. Për një moment dukej sikur shqiptarët kishin kuptuar një të vërtetë të thjeshtë: një vend i vogël nuk mund të përballonte luksin e një lufte shqiptari kundër shqiptari. Por marrëveshja dështoi. Sepse problemi nuk ishte vetëm pushtuesi. Problemi ishte pyetja: kush do ta drejtonte Shqipërinë pas largimit të pushtuesit? Balli kërkonte një Shqipëri nacionaliste. Komunistët kërkonin një revolucion socialist. Dhe kur dy njerëz duan të ndërtojnë dy shtëpi krejt të ndryshme në të njëjtin truall, konflikti bëhet i pashmangshëm. Marrëveshja e Mukjes në gusht 1943 ishte një nga momentet më të rëndësishme të kësaj periudhe. Përfaqësues të Ballit Kombëtar dhe të Frontit Nacionalçlirimtar u përpoqën të krijonin një bashkëpunim për luftën kundër pushtuesit. Marrëveshja parashikonte bashkëpunim politik dhe trajtimin e çështjes kombëtare. Por ajo dështoi. Arsyet ishin të thella: Komunistët druhej se një marrëveshje me nacionalistët do të kufizonte mundësinë e tyre për të marrë pushtetin pas luftës. Nacionalistët druhej se një fitore komuniste do të sillte një revolucion që do të shkatërronte rendin tradicional shqiptar. Pas dështimit të Mukjes, lufta politike u shndërrua gjithnjë e më shumë në luftë civile.
Fitorja që ndryshoi gjithçka. Nga lufta kundër pushtuesit te lufta për pushtetin. Në fund të vitit 1944, komunistët dolën fitues. Ata kishin ushtrinë më të organizuar, mbështetjen e aleatëve antifashistë dhe një strukturë politike më të fuqishme. Por fitorja nuk solli një demokraci konkurruese. Regjimi i ri eliminoi kundërshtarët politikë, vendosi sistemin njëpartiak dhe ndërtoi një shtet revolucionar. Elita tradicionale shqiptare u shpërbë: disa u ekzekutuan; disa u burgosën; disa u larguan në emigracion. Midis tyre ishte edhe Hasan Dosti, i cili vazhdoi veprimtarinë kundër komunizmit jashtë Shqipërisë. Pas kapitullimit të Italisë në shtator 1943 dhe ardhjes së gjermanëve, situata u bë edhe më e ndërlikuar. Disa forca nacionaliste bashkëpunuan me administrata të krijuara nën ndikimin gjerman, kryesisht për shkak të kundërshtimit ndaj komunizmit. Ky ishte momenti që dëmtoi më shumë pozitën historike të Ballit Kombëtar. Komunistët e përdorën këtë si argument për ta paraqitur të gjithë kampin nacionalist si bashkëpunëtor të pushtuesit. Nga ana tjetër, shumë nacionalistë argumentuan se konflikti i tyre kryesor ishte kundër revolucionit komunist dhe se ata mendonin për një rend politik tjetër për Shqipërinë. E vërteta historike është më komplekse: pati individë dhe grupe me qëndrime të ndryshme, motive të ndryshme dhe zgjedhje të ndryshme.
Fitorja komuniste dhe fundi i elitës tradicionale. Në fund të vitit 1944, Ushtria Nacionalçlirimtare mori kontrollin e Shqipërisë. Më 29 nëntor 1944 vendi u shpall i çliruar. Por pas çlirimit filloi një fazë tjetër: ndërtimi i pushtetit komunist. Regjimi i ri: eliminoi partitë rivale; dënoi kundërshtarët politikë; shkatërroi strukturat tradicionale të elitës shqiptare; ndërtoi një shtet socialist njëpartiak. Kështu, fitorja ushtarake ndaj pushtuesit u shoqërua me një revolucion politik që ndryshoi rrënjësisht shoqërinë shqiptare.
Përfundimisht, ka një tragjedi të zgjedhjeve historike. Konflikti shqiptar i viteve 1939–1945 ishte më shumë se një përplasje ushtarake. Ai ishte një konflikt midis tri vizioneve për vendin. Nacionalistët kërkonin një Shqipëri të fortë kombëtare, por u përballën me dilemën e bashkëpunimeve dhe kompromiseve gjatë pushtimit. Komunistët organizuan një rezistencë të fuqishme dhe fituan luftën, por ndërtuan një sistem që eliminoi demokracinë politike. Pushtuesit italianë dhe gjermanë shfrytëzuan ndarjet shqiptare për interesat e tyre strategjike. Historia e kësaj periudhe nuk mund të reduktohet në etiketa të thjeshta. Ajo është historia e një shoqërie të vogël që u përball me zgjedhje jashtëzakonisht të vështira: midis idealit kombëtar dhe realitetit politik, midis traditës dhe revolucionit, midis pavarësisë dhe ndikimit të fuqive të mëdha. Pikërisht kjo e bën periudhën 1939–1945 një nga kapitujt më të rëndësishëm dhe më tragjikë të historisë shqiptare. Megjithatë historia nuk është gjykatë, por kujtesë. Drama shqiptare e viteve 1939–1945 nuk është historia e engjëjve dhe demonëve. Është historia e njerëzve që vepruan në një kohë kur çdo zgjedhje kishte një çmim. Nacionalistët kishin idealin e kombit, por u përballën me tundimin dhe rrezikun e kompromisit me pushtuesin. Komunistët kishin energjinë e revolucionit dhe organizimin e luftës, por pas fitores krijuan një sistem që mohoi pluralizmin. Pushtuesit italianë dhe gjermanë shfrytëzuan ndarjet shqiptare për interesat e tyre. Në fund, Shqipëria fitoi pavarësinë nga pushtuesi i huaj, por humbi për shumë dekada betejën për lirinë politike. Dhe ndoshta ky është mësimi më i hidhur i asaj periudhe: një komb nuk rrezikohet vetëm kur pushtohet nga të huajt. Rrezikohet edhe kur bijtë e tij nuk arrijnë të gjejnë një gjuhë të përbashkët për të ardhmen. Historia nuk pyet vetëm se kush fitoi betejën. Ajo pyet edhe: çfarë humbi një popull gjatë rrugës drejt fitores?
