Nga Agim Lika Poet, studiues dhe historian
Ka libra që mbyllen me faqen e fundit. Dhe ka libra që, pikërisht atëherë, fillojnë të jetojnë. Sepse një libër i vërtetë nuk është vetëm letër e mbushur me fjalë. Është një formë e kujtesës. Një mënyrë për t’i thënë kohës: “Nuk të lejoj të marrësh gjithçka.” Këtë ndjesi kam përjetuar gjatë punës, së bashku me bashkautorin Hajrush Koni, për librin “Ishmi në regjistrimin austro-hungarez, 1918”. Dokumentet që kemi kërkuar dhe sjellë nga Akademia e Shkencave në Vjenë nuk janë thjesht dëshmi të një kohe të largët. Ato janë copëza jete. P
as një emri fshihet një njeri. Pas një mbiemri, një familje. Pas një vendbanimi, një botë e tërë. “Koha i pluhuros gjurmët, por nuk e zhduk domosdoshmërisht të vërtetën.” Mjafton dikush ta kërkojë. Dhe ndoshta ky është misioni i studiuesit: të zbresë në heshtjen e kohës dhe të nxjerrë prej saj atë që harresa ka mbuluar. Por historia nuk është vetëm ajo që ka ndodhur. Historia është edhe ajo që ne zgjedhim të mos harrojmë. Prandaj një libër historie nuk flet vetëm për dje. Ai pyet njeriun e sotëm: Çfarë do t’u lëmë atyre që do të vijnë pas nesh? Në këtë rrugëtim më ka prekur veçanërisht interesi i të rinjve për të njohur rrënjët e tyre. Takimi me Avdi Dodën me Sajmir Gegën, Engjëll Likmetln, Edmond Lazeemerja, Gent Mesitit, Prjerin Caca, si edhe interesimi i Geg Projës, Lulëzim Bejës, Qemal Lukmetës, Shezahir Kërtushës, Vath Pajës, Veli Kajmakut, Luan Mukës, Luan Kërtushës dhe Vlash Lazrit. Më solli në mendje një të vërtetë të thjeshtë: “Një shoqëri nuk vdes kur humb pasurinë. Vdes kur humb kujtesën.” Një i ri që pyet “Nga vijmë?” Kush janë të parët e mi?, si ka evoluar mbiemri etj. nuk po kthehet pas. Ai po kërkon të kuptojë se kush është. Sepse njeriu pa kujtesë është si një pemë pa rrënjë: mund të ketë gjethe, mund të duket e gjelbër, mund të sfidojë qiellin, por në stuhinë e parë kuptohet se sa thellë e ka lidhur jetën me tokën. Dhe kjo vlen edhe për njeriun. Ne jetojmë në një kohë që e mat vlerën me atë që duket: me shpejtësinë, suksesin, pasurinë, produktivitetin.
Por jeta nuk është një garë. Njeriu nuk është makinë. Dhe vlera e tij nuk mbaron atëherë kur pushon së prodhuari. Këtu qëndron edhe një nga paradokset më të dhimbshme të kohës sonë: dimë të ruajmë dokumentet e vjetra, por harrojmë njerëzit që janë vetë dokumente të gjalla. I moshuari nuk është thjesht një njeri që ka kaluar shumë vite. Ai është një bibliotekë që ecën. Në sytë e tij mund të jetë një fshat që nuk ekziston më. Në kujtesën e tij mund të jetojë një këngë që askush nuk e këndon më. Në fjalët e tij mund të gjendet një emër që arkivat nuk e kanë ruajtur. Kur hesht një i moshuar pa ia dëgjuar historinë, nuk hesht vetëm një njeri. Hesht një epokë. Dhe kur largohet pa ia marrë kujtesën, ajo pjesë e historisë largohet bashkë me të. Ndoshta për këtë arsye libri është më shumë se një objekt. Ai është një arkë e kujtesës njerëzore. Në të ne vendosim atë që nuk duam t’ia besojmë vetëm kohës. Sepse koha është e pamëshirshme. Ajo rrëzon shtëpi, ndryshon emra, tret zëra, zhduk gjurmë. Por njeriu ka një armë kundër saj: kujtesën e shkruar. Një dokument i ruajtur është një dëshmi se dikush ka jetuar. Një libër i shkruar është një dëshmi se ne nuk kemi pranuar ta harrojmë. Prandaj kërkimi historik nuk është thjesht një kthim në të kaluarën. Është një përgjegjësi ndaj së ardhmes. Sepse çdo brez është vetëm një hallkë.
Ne nuk jemi pronarë të kujtesës që kemi trashëguar. Jemi vetëm ruajtës të përkohshëm të saj. Dhe detyra e ruajtësit nuk është ta mbajë thesarin për vete, por t’ia dorëzojë brezit tjetër. Kjo është arsyeja pse më gëzon çdo i ri që hap një libër historie. Sepse ai nuk po kërkon vetëm të dijë. Ai po kërkon të përkasë. Në një botë ku teknologjia na lidh me gjithçka, por shpesh na largon nga vetvetja, pyetja për rrënjët bëhet edhe më e rëndësishme. Mund ta dish gjithë botën dhe të mos dish vendin tënd. Mund të njohësh qindra emra dhe të mos njohësh emrin e gjyshit. Mund të kesh mijëra fotografi dhe të humbasësh kujtimin e një fytyre. Mund të komunikosh me gjithë botën dhe të mos dëgjosh njeriun që jeton pranë teje. Prandaj kujtesa nuk është luks. Është identitet. Dhe identiteti nuk është ajo që thua për veten. Është ajo që nuk harron. Në këtë kuptim, “Ishmi në regjistrimin austro-hungarez, 1918” është më shumë se një libër mbi një regjistrim historik. Është një dialog mes së shkuarës dhe së ardhmes. Është një dorë që vjen nga dje dhe prek supin e brezit të sotëm, duke i thënë:
“Mos harro.” Mos harro emrat. Mos harro njerëzit. Mos harro vendin. Mos harro sakrificat. Mos harro nga ke ardhur. Sepse rrënjët nuk na pengojnë të ecim përpara. Ato na japin forcën për të mos u rrëzuar. Dhe ndoshta ky është kuptimi më i thellë i një libri: Ai nuk e mund kohën. Por i kundërvihet harresës. Nuk e rikthen të kaluarën. Por e shpëton nga zhdukja. Nuk ua jep brezave jetën e të parëve. Por u jep mundësinë ta kuptojnë atë. Dhe kur një libër arrin të bëjë këtë, ai nuk është më vetëm libër. Është kujtesë. Është dëshmi. Është përgjegjësi. Është një urë. Një urë që lidh atë që ishim me atë që jemi dhe atë që një ditë do të bëhemi. Sepse në fund të fundit, njeriu nuk jeton vetëm aq sa rreh zemra e tij. Ai jeton edhe aq sa zgjat kujtesa e tij.
Dhe një popull nuk është vetëm ajo që ndërton. Është ajo që kujton. Është ajo që nderon. Është ajo që nuk lejon të humbasë. Prandaj, sa herë që një libër shpëton një emër nga harresa, ai shpëton një njeri. Sa herë që ruan një dokument, ruan një kohë. Dhe sa herë që një i ri hap një libër për të kërkuar rrënjët e veta, kujtesa fiton edhe një betejë kundër harresës. “Ndoshta ky është triumfi më i madh i një libri: të bëjë të pamundurën — t’i japë së shkuarës një të ardhme”.
