Koçi Xoxe: nga vegla e revolucionit te viktima e tij
Historia nuk është thjesht një varg emrash, datash dhe vdekjesh. Pas figurave që shfaqen në faqet e historisë veprojnë marrëdhënie shoqërore, interesa politike dhe struktura pushteti që shpesh janë më të fuqishme se vetë individët. Njeriu mund të besojë se është zot i historisë, por shumë herë ai është vetëm bartës i forcave që veprojnë përmes tij. Historia e diktaturave ka një zakon të keq: u jep njerëzve pushtet shumë shpejt dhe ua merr jetën edhe më shpejt. Në fillim i ngre mbi shpatulla, i quan revolucionarë, besnikë, heronj të çështjes; pastaj, kur rrethanat ndryshojnë, i zbret nga piedestali dhe i vendos në bankën e të akuzuarit. Më në fund, nëse sistemi e kërkon, i zhduk. Dhe të nesërmen vazhdon të sillet sikur ai njeri të mos ketë ekzistuar kurrë.
Koçi Xoxe është një nga shembujt më domethënës të këtij mekanizmi në Shqipërinë komuniste. Jeta e tij nuk është vetëm historia e një funksionari që u ngrit në majat e pushtetit dhe përfundoi para skuadrës së pushkatimit. Është, në një kuptim më të gjerë, historia e një sistemi që ndërtonte instrumentet e represionit dhe më pas i përdorte ato kundër vetë ndërtuesve të tyre. Figura e Koçi Xoxes duhet parë pikërisht në këtë mënyrë. Jeta e tij nuk mund të kuptohet vetëm si biografi personale, as si histori e një “tradhtari” të dënuar nga shteti. Ajo duhet vendosur në marrëdhënien midis individit, partisë dhe aparatit shtetëror të Shqipërisë komuniste. Në këtë marrëdhënie gjendet edhe kontradikta kryesore: Xoxe ishte njëkohësisht krijues i mekanizmave të represionit dhe viktimë e tyre.
Pikërisht për këtë arsye, figura e Xoxes është ndër më të dokumentuarat e Shqipërisë së shekullit XX. Arkivat partiake, dokumentet qeveritare, dosjet e Sigurimit, materialet gjyqësore dhe burimet ndërkombëtare bëjnë të mundur rindërtimin e një pjese të rëndësishme të jetës së tij. Por dokumentet, sado të shumta të jenë, nuk flasin gjithmonë me zërin e së vërtetës. Në një diktaturë, edhe dokumenti mund të jetë armë politike. Dhe kjo është pikërisht ajo që e bën historinë e Koçi Xoxes kaq të ndërlikuar. Koçi Xoxe lindi më 1 maj 1911 në Negovan, në një familje shqiptare me origjinë nga Korça. U vendos më pas në Shqipëri dhe punoi si zejtar, kryesisht në këpucari. Kjo prejardhje shoqërore nuk është një hollësi pa rëndësi. Përkundrazi, ajo ndihmon të kuptohet mënyra se si lëvizja komuniste kërkonte të krijonte një elitë të re politike, të shkëputur nga shtresat tradicionale të pushtetit. Revolucioni politik kishte nevojë për njerëz të rinj.
Në periudhën e Luftës së Dytë Botërore, Xoxe u përfshi në Partinë Komuniste të Shqipërisë dhe në strukturat partizane. Brenda një kohe të shkurtër ai u ngrit në hierarki dhe u bë një nga bashkëpunëtorët më të rëndësishëm të Enver Hoxhës. Kjo ngritje e shpejtë nuk ishte thjesht rezultat i aftësive individuale. Ajo ishte produkt i një situate ku sistemi i ri politik kërkonte funksionarë që mund të lidhnin organizimin politik me kontrollin praktik mbi shoqërinë. Këtu shfaqet kontradikta e parë. Një lëvizje që pretendonte të çlironte shoqërinë nga shfrytëzimi dhe privilegji ndërtoi, sapo mori pushtetin, një aparat të ri shtetëror me hierarki, privilegje dhe instrumente të fuqishme kontrolli. Emrat ndryshuan; marrëdhënia me pushtetin ndryshoi formë; por pushteti mbeti pushtet.
Pas vitit 1944, Koçi Xoxe u bë ministër i Brendshëm, përgjegjës për Sigurimin e Shtetit dhe zëvendëskryeministër. Në duart e tij u përqendrua një pjesë e rëndësishme e aparatit represiv. Arrestimet, hetimet dhe proceset politike u bënë pjesë e mekanizmit me të cilin regjimi konsolidonte pushtetin. Këtu nuk mund të ketë një gjykim të njëanshëm. Nëse Xoxe paraqitet vetëm si viktimë, harrohet përgjegjësia e tij në ushtrimin e represionit. Nëse paraqitet vetëm si kriminel individual, harrohet sistemi shoqëror e politik që e ngriti në atë pozitë dhe i dha atij mjetet e pushtetit. Dhe këtu duhet bërë dallimi midis dy figurave të Koçi Xoxes. Njëra është Xoxeja që u bë viktimë e sistemit. Tjetra është Xoxeja që ndihmoi në ndërtimin e tij. Nëse harrojmë të parën, bëjmë apologji. Nëse harrojmë të dytën, bëjmë mitologji. Individi nuk qëndron jashtë sistemit. Ai është produkt dhe njëkohësisht prodhues i marrëdhënieve të tij. Xoxe nuk krijoi i vetëm aparatin represiv. Por ai e drejtoi atë. Dhe pikërisht këtu qëndron përgjegjësia e tij historike. Megjithatë, aparati që ai ndihmoi të forcohej nuk do të mbetej besnik ndaj tij.
Në vitin 1948 ndodhi përplasja midis Stalinit dhe Titos. Për Shqipërinë, kjo nuk ishte vetëm një krizë ndërkombëtare. Ajo u shndërrua në një krizë të brendshme të pushtetit. Deri atëherë, lidhjet me Jugosllavinë kishin qenë një burim mbështetjeje politike dhe organizative. Pas konfliktit, të njëjtat lidhje u shndërruan në dëshmi dyshimi. Kjo është një nga kontradiktat më karakteristike të sistemit stalinist: kriteri i fajit nuk qëndron gjithmonë në veprën e individit, por në ndryshimin e nevojave politike të pushtetit. Ajo që dje quhej besnikëri mund të shpallet nesër tradhti. Dhe kur ndryshon doktrina politike, ndryshon edhe “e vërteta” zyrtare. Koçi Xoxe, i lidhur me orientimin jugosllav dhe me Titon, u bë kështu objekt i një fushate politike. Ai u akuzua si “pro-jugosllav” dhe “armik i partisë”. Njeriu që kishte qenë një prej shtyllave të regjimit u kthye në një pengesë që duhej hequr. Por pse duhej hequr? Sepse pushteti revolucionar, pasi konsolidohet, nuk lufton më vetëm kundër kundërshtarit të jashtëm. Ai fillon të riorganizojë edhe vetë elitën e tij. Një elitë e re politike duhet të jetë e bindur jo vetëm ndaj ideologjisë së përgjithshme, por ndaj vijës konkrete të udhëheqjes. Kështu lind mekanizmi i spastrimit.
Si drejtues i aparatit të Brendshëm, ai lidhet drejtpërdrejt me periudhën e represionit të hershëm komunist. Arrestimet, hetimet dhe proceset politike nuk ishin aksidente të sistemit; ato ishin pjesë e mënyrës së tij të funksionimit. Xoxe ishte një nga arkitektët e kësaj faze. Ai nuk ishte një spektator i pafajshëm që një ditë u gjend rastësisht në anën e gabuar të historisë. Koçi Xoxe nuk ishte rasti i vetëm. Në Hungari, László Rajk kaloi nga funksionar i rëndësishëm i regjimit në të akuzuar dhe i dënuar me vdekje. Në Çekosllovaki, Rudolf Slánský pësoi një fat të ngjashëm. Në Bashkimin Sovjetik, figura të shumta të revolucionit përfunduan të eliminuara nga aparati shtetëror që vetë revolucioni kishte ndërtuar. Kjo përsëritje nuk mund të shpjegohet vetëm me karakterin e individëve. Ajo tregon ekzistencën e një mekanizmi. Mund ta përmbledhim në katër faza: ngritje, përqendrim i pushtetit, ndryshim i vijës politike dhe eliminim. Në fazën e parë, sistemi kërkon njerëz energjikë dhe besnikë. Në fazën e dytë, këta njerëz marrin pushtet mbi aparatin shtetëror. Në fazën e tretë, një konflikt politik ose ideologjik ndryshon kriterin e besnikërisë. Në fazën e katërt, aparati që dikur u shërbente eliminojnë vetë funksionarët. Kjo është kontradikta e madhe: aparati i pushtetit bëhet njëkohësisht mjet i emancipimit të pretenduar dhe instrument i nënshtrimit real politik.
Pra diktaturat kanë një karakteristikë të tmerrshme: nuk mjaftohen kurrë me armiqtë e jashtëm. Pas një kohe fillojnë të prodhojnë armiqtë e tyre të brendshëm. Në vitin 1948, kur shpërtheu konflikti midis Stalinit dhe Titos, politika shqiptare ndryshoi drejtim. Lidhjet me Jugosllavinë, të cilat deri atëherë mund të shiheshin si aleancë dhe orientim politik, u shndërruan në provë faji. Besnikëria politike nuk u mat më me atë që kishe bërë dje, por me atë se cilën anë të vijës së re duhej të mbaje sot. Dhe kjo është një nga absurditetet më të mëdha të diktaturave ideologjike: ajo që dje ishte virtyt, sot mund të bëhet krim. Gjyqi i Koçi Xoxes në vitet 1948–1949 duhet kuptuar në këtë kontekst. Ai u akuzua për tradhti ndaj atdheut, bashkëpunim me Jugosllavinë dhe sabotim të shtetit shqiptar. Por proceset e kësaj periudhe, të zhvilluara në klimën e spastrimeve staliniste, nuk mund të lexohen thjesht si procese të zakonshme juridike. Ato ishin të lidhura ngushtë me luftën politike brenda regjimit. Në një sistem ku partia përcaktonte armikun dhe ku aparati i drejtësisë varej nga pushteti politik, ligji humbte autonominë e tij. Dhe kur ligji humb autonominë, gjykata rrezikon të bëhet vetëm forma juridike e një vendimi politik.
Koçi Xoxe u dënua me vdekje dhe u ekzekutua në vitin 1949. Kështu përfundoi cikli. Nuk arriti të plotësonte as 40 vjeç. Ai kishte ardhur nga shtresat punëtore. Ishte ngritur përmes revolucionit. Kishte marrë pjesë në ndërtimin e aparatit të pushtetit. Kishte ushtruar represionin e tij. Dhe më pas ishte shtypur nga i njëjti aparat. Kjo nuk është thjesht tragjedia e një njeriu. Është tragjedia e një mekanizmi politik që kërkon vazhdimisht armiq për të justifikuar ekzistencën e vet. Këtu gjendet edhe një nga mësimet më të rëndësishme të historisë: një sistem që e bazon stabilitetin mbi frikën nuk mund të krijojë besnikëri të qëndrueshme. Funksionari i bindet sepse ka frikë; udhëheqësi dyshon sepse ka frikë; shoqëria hesht sepse ka frikë. Në fund, frika bëhet marrëdhënia që lidh të gjithë sistemin. Prandaj edhe besnikëria politike bëhet e përkohshme. Sot je revolucionar. Nesër je devijacionist. Pasnesër je armik. Dhe pas kësaj, emri yt mbetet në një dosje.
Kjo është arsyeja pse dokumentet për Koçi Xoxen janë kaq të rëndësishme. Ato nuk na tregojnë vetëm çfarë ndodhi me një individ. Ato na lejojnë të shohim se si një shtet ndërton pushtetin, si përcakton armikun dhe si e përdor ligjin për të legjitimuar eliminimin politik. Por dokumenti duhet lexuar me kujdes. Një aktakuzë nuk është domosdoshmërisht e vërteta; një procesverbal gjyqësor nuk është domosdoshmërisht drejtësi; një deklaratë e të akuzuarit nuk është domosdoshmërisht vullnet i lirë. Historia nuk duhet të përsërisë fjalorin e pushtetit, por ta analizojë atë. Në këtë kuptim, figura e Koçi Xoxes është më e madhe se vetë Koçi Xoxe. Ai përfaqëson një kontradiktë themelore të regjimeve staliniste: ata kanë nevojë për funksionarë të fuqishëm për të ndërtuar shtetin, por pikërisht fuqia e tyre mund t’i bëjë ata të rrezikshëm për udhëheqjen. Prandaj ndërtuesi bëhet i dyshimtë. I dyshimti bëhet armik. Armiku bëhet i akuzuar. Dhe i akuzuari bëhet viktimë. Në këtë rreth vicioz, pushteti nuk e konsumon vetëm shoqërinë; ai konsumon edhe njerëzit që e ushtrojnë atë.
Njeriu që kishte qenë ndër figurat kryesore të pushtetit u shndërrua papritur në objektin e një fushate politike. Këtu historia shqiptare takohet me historinë e Europës Lindore. I njëjti mekanizëm u shfaq në Hungari me László Rajkun dhe në Çekosllovaki me Rudolf Slánskyn. Të dy ishin funksionarë të rëndësishëm komunistë. Të dy kishin marrë pjesë në ndërtimin e regjimit. Të dy përfunduan të akuzuar si tradhtarë. Të dy u ekzekutuan. Rastësi? Jo. Të paktën jo në kuptimin historik. Në një demokraci, institucioni duhet t’i mbijetojë njeriut. Në një diktaturë, shpesh ndodh e kundërta: njeriu i nënshtrohet institucionit politik, ndërsa institucioni bëhet instrument i vullnetit të udhëheqjes. Prandaj historia e Koçi Xoxes nuk duhet lexuar vetëm si biografia e një komunisti shqiptar. Ajo është një miniaturë e mekanizmit stalinist në Europën Lindore. Nga Moska te Tirana, nga Budapesti te Praga, ndryshonin emrat, gjuhët dhe dekorimet e gjyqeve; mekanizmi ishte çuditërisht i ngjashëm. Njeriu ngrihej sepse i shërbente sistemit. Sistemi i jepte pushtet sepse kishte nevojë për të. Pastaj sistemi ndryshonte. Dhe njeriu, që dje kishte qenë vegël e pushtetit, bëhej papritur pengesë për të. Kështu ndodhi edhe me Koçi Xoxen.
Rasti i Koçi Xoxes tregon, pra, se historia e komunizmit shqiptar nuk mund të reduktohet në historinë e disa individëve “të mirë” ose “të këqij”. Ajo duhet analizuar si histori e marrëdhënieve të pushtetit, e institucioneve, e klasave dhe e kontradiktave që lindën brenda vetë sistemit. Koçi Xoxe ishte njëkohësisht funksionar dhe viktimë, përgjegjës dhe i dënuar, ndërtues dhe i shkatërruar nga i njëjti mekanizëm. Kjo është kontradikta e tij. Dhe pikërisht në këtë kontradiktë qëndron rëndësia e tij historike. Sepse historia e tij na mëson se kur një sistem e vendos pushtetin politik mbi ligjin, nuk ka më rëndësi vetëm se kush është në pushtet. Rëndësi ka se kush përcakton se çfarë është e vërteta, kush vendos se kush është armik dhe kush zotëron aparatin që e shndërron këtë vendim në dënim. Në atë pikë, individi mund të mendojë se zotëron shtetin. Por shteti, në fakt, e ka zotëruar tashmë atë.
