Nga Bashkim Çarçani
“KOHË PËR MUZG” – ALEKO LIKAJ
Një roman ku historia kërkon të bëhet letërsi
Ka një vështirësi të veçantë në shkrimin e romanit historik: autori nuk mjaftohet me të kaluarën si lëndë. Ai duhet ta shndërrojë atë në përvojë njerëzore. Nëse historia mbetet vetëm kronologji, kemi dokument; nëse imagjinata shkëputet plotësisht nga rrethanat historike, kemi një rrëfim të vendosur rastësisht në të kaluarën. Romani i mirë historik lind në hapësirën e vështirë midis këtyre dy skajeve. Në këtë hapësirë kërkon të vendoset edhe “Kohë për muzg”, romani triptik i Aleko Likajt.
Vepra nuk e përdor historinë arbërore vetëm si sfond për një seri ngjarjesh. Ajo përpiqet ta kthejë një periudhë të trazuar në një dramë të ndërgjegjes, ku përplasja ushtarake është vetëm një nga format e konfliktit. Përtej shpatave dhe kështjellave shfaqen çështje shumë më të thella: besnikëria, identiteti, pushteti, dyshimi, nderi, frika dhe përgjegjësia individuale përballë fatit kolektiv.
Kjo është pikërisht pika ku romani fillon të marrë vlerë të mirëfilltë letrare.
Nga historia kolektive te drama individuale
Një nga zgjedhjet më interesante të Likajt është zhvendosja e qendrës së vëmendjes nga “ngjarja e madhe” te njeriu që e përjeton atë ngjarje. Në histori, një betejë mund të përmblidhet në pak rreshta.
Në roman, ajo duhet të ketë pasojën e vet psikologjike. Kush pret? Kush humbet? Kush dyshon? Kush merr vendimin? Kush duhet të jetojë më pas me pasojat e atij vendimi?
Këtu personazhi i Gjin Bardhelës merr një rëndësi të veçantë. Drama e tij nuk qëndron vetëm në rrethanat e jashtme, por në konfliktin ndërmjet identitetit që ai njeh për veten dhe identitetit që të tjerët i imponojnë. Akuza e tradhtisë, në këtë kuptim, nuk është thjesht një konflikt narrativ. Ajo është një sulm ndaj vetë qenies së personazhit.
Njeriu mund të humbasë lirinë pa humbur domosdoshmërisht veten. Por kur i mohohet besnikëria, i cenohet edhe kujtesa që të tjerët kanë për të. Ky është një konflikt shumë më modern nga sa duket në pamje të parë. Dhe këtu romani historik del nga shekulli i vet dhe prek psikologjinë universale.
“MUZGU” SI STRUKTURË KUPTIMORE
Titulli nuk duhet lexuar thjesht si një zbukurim poetik. “Muzgu” funksionon si një kategori e tërë e romanit. Ai shënon një gjendje kalimtare: një botë që nuk ka përfunduar ende, por që e ka humbur sigurinë e ekzistencës së saj. Kjo është shumë më interesante se simbolika e zakonshme e “errësirës”. Nata është përfundim. Muzgu është pasiguri. Dhe pasiguria është gjendja që i përshtatet më së miri një shoqërie të përfshirë nga lufta, pushteti dhe ndryshimi historik. Personazhet nuk jetojnë vetëm në një konflikt ndërmjet dy ushtrive. Ata jetojnë në një konflikt ndërmjet dy të ardhmesh të mundshme.
Kjo e bën muzgun një simbol psikologjik. Personazhi nuk pyet vetëm: “Kush do të fitojë?” Pyetja e vërtetë është: “Çfarë do të mbetet nga unë dhe nga bota ime, pavarësisht se kush fiton?” Në këtë pikë, titulli fiton një funksion strukturues: ai përmbledh atmosferën historike, gjendjen e personazheve dhe horizontin tragjik të rrëfimit.
TRIPTIKU – TRI PERSPEKTIVA TË NJË FATIT
Forma triptike është një tjetër element që meriton vëmendje. Triptiku, në vetvete, krijon mundësinë që një histori të mos shihet vetëm nga një kënd. Ai mund të funksionojë si një lëvizje nga individi te kolektivi, nga ngjarja te pasojat, nga e tashmja te kujtesa.
Kjo është veçanërisht e përshtatshme për një roman historik, sepse historia nuk është kurrë vetëm një vijë e drejtë. Ajo ka shtresa. Ka atë që ndodh. Ka atë që mendojnë njerëzit se po ndodh. Dhe ka atë që mbetet në kujtesë pasi gjithçka ka përfunduar. Nëse romani triptik lexohet në këtë mënyrë, struktura e tij nuk është thjesht teknike. Ajo bëhet një mënyrë për të treguar se fati historik nuk përjetohet njësoj nga të gjithë.
PERSONAZHI HISTORIK DHE PERSONAZHI LETRAR
Këtu qëndron një tjetër sfidë e rëndësishme. Kur në një roman shfaqet Gjergj Kastrioti Skënderbeu, lexuesi hyn me një bagazh të madh të dijes dhe të mitologjisë kombëtare. Figura historike është tashmë e njohur. Prandaj shkrimtari nuk mund të mbështetet vetëm te madhështia e emrit. Ai duhet të ndërtojë funksionin letrar të figurës. Skënderbeu në një roman nuk mund të jetë thjesht ai që historia tashmë na ka mësuar të admirojmë. Ai duhet të ndikojë në fatet e njerëzve, në marrëdhëniet e tyre, në vendimet dhe konfliktet e tyre.
Kjo është arsyeja pse vlera e një romani të tillë nuk matet me numrin e figurave historike që përfshin, por me atë që u ndodh personazheve për shkak të pranisë së tyre në histori.
Ky është dallimi ndërmjet një romani që ilustron historinë dhe një romani që e interpreton atë.
PEIZAZHI SI GJUHË E BRENDSHME
Në “Kohë për muzg”, hapësira nuk ka vetëm funksion përshkrues. Mali, kështjella, deti, mjegulla dhe rrugët janë pjesë e atmosferës së brendshme të rrëfimit. Kjo është një teknikë e rëndësishme për prozën historike. Nëse personazhi ndodhet në një botë të pasigurt, edhe hapësira duhet të mbajë gjurmën e kësaj pasigurie. Kështu peizazhi shndërrohet nga sfond në gjendje shpirtërore. Deti, për shembull, mund të lexohet njëkohësisht si kufi dhe mundësi: ndan një botë nga një tjetër, por gjithashtu hap rrugën e ikjes. Kështjella mund të jetë mburojë kundër armikut, por në një tjetër nivel mund të perceptohet si hapësirë e mbyllur, ku njeriu përballet me frikën e vet.
Kjo dykuptimësi e pasuron romanin.
BESA DHE DYSHIMI: KONFLIKTI I VËRTETË
Nëse do të kërkonim një bosht psikologjik të veprës, ai mund të gjendej te përplasja ndërmjet besës dhe dyshimit. Besa është themel i marrëdhënies shoqërore. Dyshimi e gërryen atë nga brenda. Dhe në një kohë lufte, ky konflikt bëhet edhe më i rrezikshëm. Armiku i dukshëm është i lehtë për t’u identifikuar. Më i ndërlikuar është armiku që mund të jetë brenda rrethit të besimit. Prandaj dyshimi në roman nuk është vetëm emocion individual. Ai bëhet forcë që mund të shpërbëjë një komunitet.
Këtu vepra fiton edhe një lexim bashkëkohor. Sepse shoqëritë nuk shkatërrohen gjithmonë nga fuqia e kundërshtarit. Ndonjëherë dobësohen nga pamundësia për t’i besuar njëri-tjetrit. Ky është një nga mendimet më të fuqishme që mund të nxirret nga një roman historik.
KU DUHET TË JEMI KRITIKË?
Një vlerësim serioz i veprës kërkon edhe një rezervë kritike.
Romani historik ka gjithmonë rrezikun e mbingarkesës së informacionit. Sa më e pasur të jetë lënda historike, aq më i madh është tundimi për të shpjeguar, dokumentuar dhe zgjeruar. Por letërsia nuk jeton vetëm nga informacioni. Ajo jeton nga tensioni. Nga ritmi. Nga heshtja. Nga ajo që autori zgjedh të mos e shpjegojë. Pikërisht këtu duhet kërkuar masa artistike e një romani të tillë: sa histori i duhet rrëfimit dhe sa rrëfim i duhet historisë?
Kur këto dy elemente janë në ekuilibër, lexuesi nuk ndien se po merr një leksion historie. Ndien se po hyn në një botë. Kjo është sfida e çdo autori që shkruan për një epokë kaq të rëndësishme.
GJUHA: MES KRONIKËS DHE POEZISË
Një tjetër element që e meriton vëmendjen është gjuha. Romani historik kërkon një gjuhë që të ketë aromën e kohës, por pa u bërë artificiale. Nëse gjuha modernizohet tepër, humbet atmosfera. Nëse arkaizohet tepër, humbet lexuesi. Prandaj autori duhet të gjejë një ekuilibër delikat ndërmjet historikes dhe të lexueshmes.
Në këtë kontekst, përdorimi i elementeve poetike të peizazhit dhe i figuracionit i shërben krijimit të atmosferës. Por forca e prozës nuk duhet kërkuar vetëm në bukurinë e fjalisë. Ajo duhet kërkuar në saktësinë e emocionit.
Një fjali e bukur nuk është domosdoshmërisht një fjali e fuqishme. Fuqia lind kur forma dhe përmbajtja takohen.
ÇFARË E BËN TË RËNDËSISHËM ROMANIN?
Jo vetëm fakti se flet për Skënderbeun. Jo vetëm fakti se rikthen Arbërinë. Jo vetëm fakti se trajton një periudhë të rëndësishme. Vlera e tij qëndron te përpjekja për të bërë diçka më të vështirë: ta shohë historinë si përvojë njerëzore. Kjo është arsyeja pse “Kohë për muzg” mund të lexohet edhe jashtë kornizës së romanit historik. Në thelb, ai flet për një pyetje universale:
Çfarë i ndodh individit kur historia bëhet më e madhe se jeta e tij? Njeriu nuk zgjedh gjithmonë kohën në të cilën lind. Por historia i kërkon të zgjedhë se si do të sillet brenda asaj kohe. Këtu lind përgjegjësia morale e personazhit. Dhe këtu romani bëhet interesant.
NJË LETËRSI QË NUK DUHET TË MBETET VETËM NË NOSTALGJI
Ka një dallim të madh midis nostalgjisë historike dhe kujtesës kritike.
Nostalgjia thotë: “Sa e lavdishme ishte e kaluara!” Kujtesa kritike pyet: “Çfarë mund të mësojmë prej saj?” Një roman i rëndësishëm duhet të synojë të dytën. Prandaj “Kohë për muzg” ka interes jo vetëm si rikthim te një epokë heroike, por si mundësi për të menduar mbi mekanizmat që prodhojnë qëndresën, përçarjen, besnikërinë dhe humbjen.
Kjo e largon veprën nga folklorizimi i historisë. E vendos në territorin e interpretimit letrar të historisë.
PËRFUNDIM: NGA MUZGU TE KUJTESA
Në fund të këtij leximi, “muzgu” merr një kuptim edhe më të thellë. Nuk është vetëm fundi i një dite. Është momenti kur një botë duhet të përballet me pyetjen se çfarë do të mbetet prej saj. Dhe ndoshta kjo është arsyeja pse romani i Aleko Likajt nuk duhet parë thjesht si një rikthim romantik në shekullin e Skënderbeut. Ai është një përpjekje për të kuptuar njeriun në çastin kur historia e vendos përballë kufirit të vet.
Kjo është pika ku romani historik fiton autonominë e tij artistike. Sepse autori nuk ka për detyrë vetëm të na tregojë se si ka qenë bota. Ai duhet të na bëjë të ndiejmë çfarë do të thotë të jetosh në atë botë.
Dhe pikërisht këtu “Kohë për muzg” ka një arsye për t’u lexuar. Jo si një monument i ngritur mbi të kaluarën. Por si një dialog me të kaluarën. Një dialog ku heronjtë nuk janë vetëm emra, betejat nuk janë vetëm data, ndërsa humbjet nuk janë vetëm episode. Janë përvoja njerëzore. Dhe kur historia arrin të kthehet në përvojë njerëzore, atëherë ajo pushon së qeni vetëm histori. Bëhet letërsi. Në këtë pikë, Aleko Likaj meriton vëmendjen e lexuesit dhe të kritikës: jo sepse ka zgjedhur një temë të madhe, por sepse një temë e madhe e detyron shkrimtarin të bëjë pyetje të mëdha. Dhe “Kohë për muzg” na lë pikërisht me një prej tyre: Kur një epokë perëndon, çfarë e mban gjallë një popull — toka, kujtesa, gjuha apo njeriu që refuzon të harrojë?
Ndoshta përgjigjja nuk gjendet në një faqe të vetme. Ndoshta gjendet në të gjithë romanin. Dhe pikërisht për këtë ia vlen të lexohet.
Aleko LIKAJ http://aleko-likaj.blogspot.com/
