Llazar Syziu
Nga çetat e malit te ushtria e uniformuar
Veshjet e partizanëve në Tiranë, nëntor 1944. Historia e luftërave nuk mund të kuptohet vetëm duke parë idetë, deklaratat politike apo fjalimet e udhëheqësve. Pas çdo ushtrie qëndrojnë kushtet materiale që e bëjnë të mundur ekzistencën e saj: armët, municionet, ushqimi, transporti, këpucët, veshjet, depot dhe rrjeti i furnizimit. Një ushtri nuk lufton vetëm me vullnet. Ajo lufton me mjete materiale. Prandaj edhe uniforma e partizanit shqiptar nuk është thjesht një çështje veshjeje. Ajo është një dokument material i transformimit të forcave politike dhe ushtarake shqiptare gjatë Luftës së Dytë Botërore. Historia zakonisht kujtohet për betejat, komandantët dhe datat. Por ka edhe një mënyrë tjetër për ta lexuar atë: duke parë se çfarë kishte veshur njeriu që marshonte në rrugë. Në nëntorin e vitit 1944, kur formacionet e Ushtrisë Nacionalçlirimtare hynë në Tiranë, fotografitë dhe filmimet na tregojnë një pamje që në shikim të parë duket e çuditshme. Disa partizanë janë me uniforma që duken britanike, disa me veshje të improvizuara, disa me çizme ushtarake, disa me këpucë civile. Ka kapele të ndryshme, xhaketa të ndryshme dhe pajisje që nuk duket se kanë dalë nga e njëjta magazinë. Dhe kjo është pikërisht ajo që duhet të presim. Një ushtri që kishte lindur në male, nëpër çeta dhe formacione guerile, nuk mund të shndërrohej brenda një nate në një ushtri të veshur sipas katalogut të një fabrike uniformash. Në fotografitë e nëntorit 1944, uniforma tregon historinë e luftës po aq sa arma.
Partizani shqiptar nuk kishte një uniformë të vetme. Në vitet e para të Luftës Nacionalçlirimtare, partizani shqiptar nuk identifikohej nga një uniformë standarde. Ai identifikohej më shumë nga arma, formacioni, shenja dalluese dhe përkatësia politike e ushtarake. Njëri mund të kishte veshur një pjesë të uniformës italiane. Tjetri mund të kishte marrë një xhaketë nga një depo ushtarake. Një tjetër mund të kishte përdorur rroba civile të përshtatura për luftë. Dikush mund të kishte çizme të kapura, ndërsa një tjetër këpucë të zakonshme. Ajo që duket si një copë stofi në fotografi është në fakt fundi i një zinxhiri ekonomik: prodhim → transport → depo → shpërndarje → përdorim. Kështu, edhe një palë çizme bëhen objekt historik. Kjo nuk ishte veçori shqiptare. Ushtritë guerile të vendeve të pushtuara gjatë Luftës së Dytë Botërore shpesh përballeshin me të njëjtin problem: lufta kërkonte uniforma, ndërsa industria kombëtare nuk ekzistonte ose ishte shumë e dobët për t’i prodhuar ato në sasi të mjaftueshme. Kështu lindte ekonomia e luftës së improvizuar. Një uniformë e vjetër mund të bëhej uniformë e re. Një pallto e armikut mund të bëhej pallto e ushtarit. Një çizme e kapur në betejë mund të vazhdonte luftën në këmbët e atij që kishte luftuar kundër pronarit të saj. Historia e luftës ka shpesh këtë ironi të vogël: ushtari mund të luftojë kundër armikut duke përdorur edhe atë që armiku i ka lënë pas. Prandaj lufta prodhoi një ekonomi të jashtëzakonshme të mungesës. Çdo material duhej përdorur. Çdo armë e kapur kishte vlerë. Çdo palë çizme mund të kalonte nga një ushtar te tjetri. Çdo uniformë e dëmtuar mund të riparohej. Kjo është arsyeja pse uniforma partizane nuk mund të ishte uniforme në kuptimin industrial të fjalës.
Italia fashiste la pas një depo të madhe lufte. Një moment i rëndësishëm ishte kapitullimi italian në shtator 1943. Ushtria italiane kishte qenë në Shqipëri që prej pushtimit të 7 prillit 1939. Për më shumë se katër vjet ajo kishte ndërtuar depo, reparte, pika furnizimi dhe struktura ushtarake. Kur Italia kapitullonte, një pjesë e këtij materiali mbeti në Shqipëri. Armatime, municione, uniforma, këpucë, pajisje dhe materiale të tjera ushtarake u bënë pjesë e burimeve të luftëtarëve shqiptarë. Kështu, një pjesë e veshjeve që shohim në periudhën e mëvonshme të luftës mund të lidhet me materialin italian të kapur ose të siguruar pas shpërbërjes së strukturave italiane. Por edhe këtu duhet bërë një dallim. Të veshur me një pjesë të uniformës italiane nuk do të thotë se partizanët kishin një uniformë italiane. Uniforma mund të ishte vetëm një pjesë e saj: një xhaketë, një palë pantallona, një palë çizme ose një kapelë. Partizani e merrte atë që mund të përdorte. Lufta nuk ishte një paradë mode. Me kapitullimin e Italisë, në Shqipëri u krijua një situatë e re. Shpërbërja e një aparati të madh ushtarak krijoi një rezervë të konsiderueshme materialesh. Një pjesë u kap nga gjermanët. Një pjesë u mor nga formacionet shqiptare. Një pjesë u shpërnda ose u përdor nga civilët. Por në çdo rast, raporti material i luftës ndryshoi. Këtu shfaqet një parim i rëndësishëm: Mjetet materiale të një force mund të bëhen burim i forcës së kundërshtarit të saj.
Pastaj hyn në histori britanikët. Në këtë pikë historia bëhet edhe më interesante. Britania e Madhe, përmes strukturave të saj të operacioneve speciale, veçanërisht SOE-së, filloi të mbështeste forcat shqiptare që luftonin kundër pushtuesve të Boshtit. Ndihma nuk përbëhej vetëm nga armë. Ajo mund të përfshinte municione, pajisje, veshmbathje, çizme, materiale mjekësore dhe mjete të tjera të nevojshme për një forcë guerile. Këtu duhet kuptuar një parim i thjeshtë i luftës: një pushkë pa municion është një copë metali; një ushtar pa këpucë është një ushtar që nuk mund të marshojë gjatë. Prandaj furnizimi ishte pjesë e vetë luftës. Arma ishte e rëndësishme, por edhe çanta, këpuca, batanija, uniforma dhe ilaçi ishin pjesë e së njëjtës makineri. Britania e Madhe ishte një fuqi kapitaliste dhe një kundërshtare e ideologjisë komuniste. Por gjatë luftës ajo furnizoi forca shqiptare që drejtoheshin politikisht nga lëvizja komuniste. Në pamje të parë duket paradoks. Në analizën materialiste, megjithatë, kontradikta bëhet më e kuptueshme. Britania kishte një objektiv të menjëhershëm ushtarak: dobësimin dhe luftimin e fuqive të Boshtit. LANÇ kishte objektiva të saj politike dhe shoqërore për të ardhmen e Shqipërisë. Këto objektiva nuk ishin të njëjta. Por në kushtet konkrete të luftës, ato mund të përputheshin përkohësisht në një pikë: luftën kundër pushtuesit gjerman. Prandaj materialet britanike mund të hynin në ekonominë ushtarake të LANÇ. Këtu shohim qartë se marrëdhëniet politike nuk përcaktohen gjithmonë vetëm nga afërsia ideologjike. Ato përcaktohen edhe nga nevojat materiale dhe interesat konkrete të një periudhe. Britanikët nuk po ndërtonin një garderobë për partizanët shqiptarë. Po përpiqeshin të furnizonin një forcë që mund të kryente operacione kundër gjermanëve. Në këtë kuadër, veshjet britanike ose pajisje të prodhuara sipas standardeve britanike mund të përfundonin në duart e formacioneve shqiptare.
Por britanikët nuk mund të vishnin të gjithë ushtrinë partizane. Këtu ndodhet një nga gabimet më të zakonshme në interpretimin e fotografive. Nëse në një fotografi shohim dhjetëra partizanë me elemente që duken britanike, nuk mund të përfundojmë automatikisht se e gjithë ushtria ishte veshur nga Britania e Madhe. Furnizimi ajror dhe detar kishte kufizime. Territori shqiptar ishte i vështirë. Transporti ishte i rrezikshëm. Depozitat duhej të mbroheshin. Materialet duhej të shpërndaheshin dhe më pas të transportoheshin drejt formacioneve që ndodheshin në zona të ndryshme. Për më tepër, numri i luftëtarëve ishte rritur shumë. Prandaj uniformat britanike përbënin vetëm një pjesë të mozaikut. Kur shohim në fotografi një partizan me një element veshjeje të stilit britanik, nuk duhet ta shohim atë vetëm si një objekt. Pas saj qëndron një zinxhir ndërkombëtar. Dikush e kishte prodhuar. Dikush e kishte magazinuar. Dikush e kishte transportuar. Dikush e kishte hedhur ose dorëzuar në Shqipëri. Dikush e kishte shpërndarë. Dhe në fund ajo kishte përfunduar mbi trupin e një partizani në Tiranë. Pra, uniforma është materializim i një marrëdhënieje ndërkombëtare. Në këtë kuptim, edhe një xhaketë bëhet pjesë e historisë së marrëdhënieve midis Britanisë dhe rezistencës shqiptare. Pjesa tjetër vinte nga Italia, nga kapjet në luftime, nga materialet gjermane të kapura, nga prodhimi dhe qepja lokale dhe nga përshtatja e veshjeve civile. Uniforma e partizanit shqiptar ishte, në njëfarë kuptimi, një histori e vogël e vetë luftës. Ajo kishte brenda saj Italinë, Gjermaninë, Britaninë dhe Shqipërinë.
Edhe armiku furnizonte pa dashje kundërshtarin. Këtu historia bëhet pothuajse ironike. Gjermanët nuk kishin ndërmend t’i pajisnin partizanët. Por lufta krijonte situata ku pajisjet gjermane të kapura në luftime mund të përdoreshin nga kundërshtarët. Një ushtar i vrarë ose një njësi e tërhequr mund të linte pas armë, municione, çanta, uniforma apo pajisje. Nëse ato ishin të përdorshme, ato mund të merreshin. Pra çdo gjë që ishte e përdorëshme, përdorej. Por edhe këtu duhet shmangur një përfundim i nxituar: një element gjerman në veshjen e një partizani nuk do të thotë se ekzistonte një sistem furnizimi gjerman për partizanët. Ishte material i kapur. Dallimi është thelbësor. Një gjë është furnizimi i organizuar; tjetër gjë është kapja e materialit në fushën e betejës.
Qepja lokale: fabrika më e vogël, por më e domosdoshme. Kishte edhe një burim tjetër që shpesh harrohet: vetë Shqipëria. Një pjesë e veshjeve duhej të riparohej, përshtatej ose prodhohej lokalisht. Në kushtet e luftës, një xhaketë mund të shkurtohej. Një palë pantallona mund të riparohej. Një uniformë mund të përshtatej për trupin e një ushtari tjetër. Kështu krijohej një pamje që sot na duket e larmishme. Por ajo larmi nuk ishte domosdoshmërisht çrregullim. Ishte përgjigje praktike ndaj mungesës. Dhe këtu uniforma na tregon diçka për shoqërinë shqiptare të kohës: një vend me industri të kufizuar, ekonomi të varfër dhe infrastrukturë të dobët nuk mund të prodhonte brenda pak muajsh një sistem të plotë furnizimi ushtarak të krahasueshëm me fuqitë industriale evropiane. Prandaj duhej përdorur gjithçka që ishte në dispozicion.
Në nëntor 1944 ndodh ndryshimi i madh. Deri në vitet e para të luftës, partizani ishte kryesisht pjesëtar i një çete ose formacioni gueril. Në nëntor 1944 situata kishte ndryshuar. LANÇ-i kishte krijuar struktura më të mëdha ushtarake, brigada dhe divizione, me komandë, hierarki dhe organizim më të rregullt. Kjo shpjegon edhe ndryshimin që vërejmë në fotografitë e Tiranës. Pamja bëhet më uniforme. Jo plotësisht uniforme. Por dukshëm më e standardizuar. Kjo është shumë e rëndësishme. Uniforma nuk tregon vetëm se çfarë kishte veshur ushtari. Ajo tregon edhe se çfarë lloj ushtrie ishte duke u krijuar. Çeta kishte nevojë për luftëtarë. Ushtria kishte nevojë për ushtarë. Çeta mund të jetonte me improvizimin. Ushtria duhej të krijonte rregull. Po ndihma jugosllave? Lidhjet midis Lëvizjes Nacionalçlirimtare shqiptare dhe partizanëve jugosllavë ishin të rëndësishme gjatë luftës. Ekzistonin marrëdhënie politike, ushtarake dhe logjistike. Por kur shohim një fotografi të një partizani në Tiranë në nëntor 1944, nuk mund të deklarojmë automatikisht: “Kjo uniformë është jugosllave.” Për ta bërë këtë, do të nevojitej dokumentacion specifik mbi origjinën e asaj pajisjeje. Kjo është një pikë metodologjike shumë e rëndësishme. Fotografia tregon se çfarë vesh një njeri; nuk tregon automatikisht se nga cila magazinë erdhi ajo veshje. Origjina duhet vërtetuar përmes dokumenteve të furnizimit, kujtimeve, raporteve të misioneve, inventarëve dhe krahasimit të modeleve të uniformave. Prandaj, në rastin e Tiranës së nëntorit 1944, ndihma jugosllave mund të përmendet si pjesë e kontekstit më të gjerë, por nuk duhet përdorur pa prova specifike për të identifikuar çdo uniformë.
Parakalimi në Tiranë ishte edhe një shfaqje e transformimit. Kur forcat partizane hynë në Tiranë në nëntor 1944, nuk po hynin më vetëm grupe luftëtarësh nga malet. Po shfaqej para publikut një forcë që gjatë luftës ishte transformuar në një ushtri të organizuar. Prandaj edhe veshja merrte një funksion të ri. Në mal, uniforma kishte funksion praktik. Në qytet, sidomos në një moment politik dhe ushtarak kaq të rëndësishëm, ajo kishte edhe funksion simbolik. Një grup me uniforma më të rregullta, me armë dhe me formacion ushtarak jepte një mesazh shumë më të qartë sesa një çetë me rroba të ndryshme. Shteti i ardhshëm po shfaqej para publikut edhe përmes pamjes së ushtrisë. Dhe kjo është një nga arsyet pse fotografitë e nëntorit 1944 janë kaq interesante. Ato nuk tregojnë vetëm fundin e një lufte. Ato tregojnë kalimin nga rezistenca guerile drejt pushtetit të organizuar. Uniformat dhe pajisjet e partizanëve ishin rezultat i bashkimit të disa burimeve: furnizimeve britanike të SOE-së, materialeve të marra nga ushtria italiane, pajisjeve të kapura nga gjermanët, prodhimit dhe përshtatjes lokale, si edhe, në një masë më të kufizuar dhe jo gjithmonë të përcaktueshme nga fotografitë, lidhjeve me forcat jugosllave.
Por fotografisë nuk duhet t’i kërkojmë më shumë sesa mund të tregojë. Këtu duhet treguar kujdesi i historianit. Një fotografi mund të tregojë se një partizan ka veshur një xhaketë që ngjan me një model britanik. Por vetëm fotografia nuk mund të provojë domosdoshmërisht: se ajo xhaketë ishte furnizuar nga SOE; kur kishte mbërritur në Shqipëri; nëse ishte përdorur më parë nga një ushtar britanik; nëse ishte prodhim britanik apo thjesht model i ngjashëm; apo nëse ishte përshtatur lokalisht. Për këtë duhen dokumente furnizimi, regjistra, raporte ushtarake, dëshmi arkivore dhe krahasime të sakta të modeleve të uniformave. Kjo është pikërisht pika ku fotografia dhe historia duhet të punojnë së bashku. Fotografia na jep pamjen. Arkivi na jep prejardhjen.
Një ushtri e veshur nga historia e luftës. Në fund, uniformat e partizanëve në Tiranën e nëntorit 1944 mund të lexohen si një hartë e vogël e Luftës së Dytë Botërore në Shqipëri. Italianët kishin lënë pas materiale. Gjermanët kishin lënë materiale të kapura. Britanikët kishin sjellë furnizime. Shqiptarët kishin prodhuar, qepur, riparuar dhe përshtatur. Dhe të gjitha këto burime ishin bashkuar në trupin e një ushtrie që tashmë ishte shumë ndryshe nga çetat e viteve të para. Kjo është arsyeja pse nuk duhet të habitemi kur në të njëjtin rresht shohim një partizan me një pjesë veshjeje që duket britanike, një tjetër me element italian dhe një tjetër me veshje të prodhuar ose përshtatur në vend. Në të vërtetë, kjo përzierje është vetë historia. Lufta nuk prodhon uniformitet të menjëhershëm. Ajo prodhon nevojë. Dhe nevoja përdor gjithçka që gjen. Pastaj, kur lufta afrohet drejt fundit, ajo që më parë ishte një grumbull çetash fillon të marrë pamjen e një ushtrie. Në Tiranën e nëntorit 1944, kjo shfaqej jo vetëm në komandë, armë dhe formacione. Shfaqej edhe në rrobat e ushtarëve. Dhe ndoshta këtu qëndron ironia më e bukur e historisë së uniformës partizane: ajo nuk kishte një autor të vetëm. Ishte qepur nga vetë lufta.
