Bashkëluftëtare Rajmonda Maleçka
Një jetë në shërbim të atdheut, familjes, kujtesës historike dhe fjalës së shkruar.
Ka njerëz, jeta e të cilëve nuk mund të përmblidhet vetëm në disa data, në detyra të ushtruara apo në tituj që kanë mbajtur gjatë viteve. Për t’i njohur më mirë, duhet të ndjekim rrugën që kanë përshkuar, vendimet që kanë marrë në çastet më të vështira, përgjegjësitë që kanë mbajtur dhe vlerat që i kanë udhëhequr në etapa të ndryshme të jetës. Historia e tyre nuk gjendet vetëm në dokumente dhe arkiva, por edhe në kujtimet që kanë lënë pas, në familjen që kanë ndërtuar, në njerëzit me të cilët kanë ndarë rrugëtimin dhe në gjurmët që përpiqen t’ua përcjellin brezave të ardhshëm.
I tillë është edhe rrugëtimi jetësor i kolonel Safet Sylës, një emër i lidhur me përvojën ushtarake, me luftën për çlirimin e Kosovës, me ndërtimin e institucioneve të pasluftës dhe me përpjekjen për të ruajtur trashëgiminë historike të Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës dhe të Trupave Mbrojtëse të Kosovës. Jeta e tij përshkon disa periudha të rëndësishme të historisë sonë të afërt, periudha në të cilat zgjedhjet personale ndërthureshin me fatin e një populli që kërkonte lirinë dhe të drejtën për të jetuar i lirë në vendin e vet.
Por, përtej uniformës ushtarake dhe gradës së kolonelit, Safet Syla është edhe bir, vëlla, bashkëshort, baba dhe poet. Në jetën e tij ndërthuren disiplina e profesionit ushtarak, përkushtimi ndaj atdheut, përgjegjësia familjare dhe ndjeshmëria e njeriut që gjen te fjala e shkruar një mënyrë për të shprehur mendimet dhe përjetimet e veta. Këto anë të personalitetit të tij nuk qëndrojnë të ndara nga njëra-tjetra, por plotësojnë portretin e një njeriu, jeta e të cilit ka njohur sfida, ndryshime dhe përgjegjësi të shumta.
Ky kapitull synon të sjellë jo vetëm rrugëtimin e tij profesional dhe ushtarak, por edhe lidhjen e tij me familjen, kujtesën historike dhe krijimtarinë letrare. Sepse një jetë bëhet më e plotë kur, përveç asaj që njeriu ka bërë, arrijmë të kuptojmë edhe vlerat që e kanë udhëhequr, njerëzit që kanë qenë pjesë e saj dhe mendimet që dëshiron t’ua lërë të tjerëve.
Fëmijëria dhe vitet e formimit.
Safet Syla lindi më 19 maj 1967, në Shtime. Aty kalon vitet e para të jetës së tij, aty nisi rrugëtimi shkollor dhe aty u hodhën themelet e lidhjes së tij me vendlindjen. Shkollën fillore e kreu në Shtime, përpara se të vazhdonte një rrugë arsimimi që do ta orientonte drejt profesionit ushtarak.
Vitet e fëmijërisë dhe të rinisë janë një periudhë e rëndësishme në formimin e çdo njeriu. Pikërisht atëherë fillojnë të kristalizohen interesat, të zbulohen aftësitë dhe të krijohen bindjet që më vonë ndikojnë në zgjedhjet e jetës. Për Safet Sylën, kjo periudhë u pasua nga një përgatitje e specializuar, e cila do të përcaktonte drejtimin e karrierës së tij.
Ai vazhdoi shkollën e mesme ushtarake në Sarajevë, ku u formua në një mjedis që kërkonte disiplinë, përkushtim dhe përgjegjësi. Shkollimi ushtarak nuk kishte të bënte vetëm me përvetësimin e njohurive profesionale, por edhe me organizimin, zbatimin e detyrave dhe aftësinë për të punuar brenda një strukture ku secili rol kishte rëndësinë e vet.
Më pas, Safet Syla u specializua në Beograd për radiokomunikim, radiotelegrafi dhe radioteletip. Këto fusha kërkonin njohuri teknike, përqëndrim dhe saktësi, sepse komunikimi është një nga elementet themelore të funksionimit të çdo strukture ushtarake. Informacioni duhet të përcillet në kohën e duhur, lidhjet duhet të funksionojnë dhe përgjegjësitë duhet të përmbushen me kujdes.
Kështu, përmes shkollimit dhe specializimeve, ai ndërtoi bazën e karrierës së tij ushtarake. Në atë kohë, rruga e tij dukej e përcaktuar nga profesioni që kishte zgjedhur, por zhvillimet politike dhe historike që do të pasonin do ta vendosnin përballë vendimeve shumë më të mëdha se ato që mund të parashikonte në vitet e formimit.
Karriera ushtarake dhe kthesa e vitit 1992.
Safet Syla shërbeu si oficer karriere në ish-Ushtrinë Popullore Jugosllave. Gjatë kësaj periudhe, ai fitoi përvojë në organizimin ushtarak, në komunikim dhe në funksionimin e strukturave të komandimit. Ishte një rrugë profesionale që kërkonte përgatitje dhe përkushtim, por zhvillimet që nisën në hapësirën e ish-Jugosllavisë sollën ndryshime të thella politike dhe shoqërore, duke ndikuar edhe në jetën e tij.
Në vitin 1992, Safet Syla u largua nga ushtria jugosllave dhe shkoi në Zvicër, ku kërkoi azil. Ky ishte një ndryshim i madh në jetën e tij. Nga njëra anë qëndronte profesioni në të cilin ishte formuar; nga ana tjetër, një realitet i ri që e vendoste larg vendlindjes dhe e detyronte të ndërtonte jetën në një mjedis tjetër.
Mërgimi shpesh e ndan jetën e njeriut në dy hapësira: atë që lë pas dhe atë që përpiqet të ndërtojë larg saj. Por largimi fizik nuk do të thotë domosdoshmërisht shkëputje shpirtërore. Për shumë shqiptarë të Kosovës, lidhja me vendin vazhdoi të jetonte përmes familjes, gjuhës, kujtimeve dhe shqetësimit për zhvillimet që po ndodhnin në atdhe.
Edhe për Safet Sylën, largimi në Zvicër nuk e ndërpreu lidhjen me Kosovën. Ngjarjet që do të pasonin do ta vendosnin përballë një zgjedhjeje të rëndësishme, në të cilën jeta familjare, përvoja profesionale dhe ndjenja e përgjegjësisë ndaj vendit do të ndërthureshin në një mënyrë të veçantë.
Kthimi në atdhe dhe angazhimi në luftën çlirimtare.
Vitet 1998–1999 shënuan një nga periudhat më të rënda dhe më vendimtare në historinë e Kosovës. Lufta, dhuna, dëbimet dhe vuajtjet e popullsisë e kthyen vendin në skenën e një tragjedie njerëzore, por edhe të një përpjekjeje të fuqishme për liri.
Në këtë periudhë, Safet Syla mori vendimin të largohej nga jeta që kishte krijuar në Zvicër dhe të kthehej për t’iu bashkuar luftës çlirimtare. Ai la familjen pas dhe u kthye në Kosovë, në një kohë kur askush nuk mund ta dinte me siguri se çfarë do të sillte dita e nesërme.
Ky vendim përbën një nga momentet më domethënëse të rrugëtimit të tij. Nuk ishte vetëm kthim në vendlindje, por edhe një zgjedhje që e çoi nga jeta larg frontit të luftës drejt angazhimit të drejtpërdrejtë në përpjekjen çlirimtare. Përvoja e tij e mëparshme ushtarake përbënte një bazë të rëndësishme, por rrethanat e luftës në Kosovë që kërkonin vendimmarrje dhe gatishmëri për të përmbushur detyra në kushte të jashtëzakonshme.
Safet Syla u angazhua në strukturat e Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës dhe shërbeu si komandant i stërvitjes në kampet e Tropojës, në Shqipëri. Përgatitja e luftëtarëve ishte një detyrë me rëndësi të veçantë, sepse kërkonte organizim, disiplinë dhe aftësi për të përcjellë njohuritë e nevojshme për përballimin e përgjegjësive që i prisnin ata.
Pas çdo angazhimi në front qëndronte edhe puna e njerëzve që merreshin me përgatitjen, organizimin dhe komunikimin. Lufta nuk përbëhej vetëm nga betejat e dukshme, por edhe nga një varg detyrash që duhej të përmbusheshin për të mbajtur gjallë strukturat dhe për të koordinuar veprimet.
Më pas, Safet Syla shërbeu si zëvendësdrejtor i Drejtorisë për Komunikim dhe Informim në Shtabin e Përgjithshëm të Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës. Në këtë fushë, komunikimi kishte rëndësi thelbësore për përcjelljen e informacionit, lidhjen ndërmjet strukturave dhe organizimin e detyrave.
Ai shërbeu me gradën kolonel në Zonën Operative të Pashtrikut. Kështu, përvoja e tij ushtarake u ndërthur me përgjegjësitë e një lufte çlirimtare, në të cilën secili rol ishte pjesë e një përpjekjeje më të gjerë për lirinë e Kosovës.
Kur kujtojmë atë periudhë, duhet të kemi parasysh se historia e luftës përbëhet nga përvoja të shumta dhe nga njerëz që kanë kryer detyra të ndryshme. Disa kanë qenë drejtpërdrejt në front, të tjerë janë marrë me organizimin, përgatitjen, komunikimin dhe mbështetjen e strukturave. Të gjitha këto përvoja janë pjesë e historisë së një populli që përjetoi një periudhë vendimtare të ekzistencës së tij.
Për Safet Sylën, lufta ishte një etapë që e lidhi përgjithmonë me historinë e Kosovës. Pas përfundimit të saj, përgjegjësitë nuk morën fund, por ndryshuan formë dhe drejtim.
Nga Ushtria Çlirimtare e Kosovës në Trupat Mbrojtëse të Kosovës.
Përfundimi i luftës shënoi fillimin e një etape të re për Kosovën. Pas viteve të konfliktit, vendi duhej të përballej me sfidat e rindërtimit, të organizimit institucional dhe të kalimit drejt një realiteti të ri. Për ata që kishin shërbyer në radhët e UÇK-së, kjo periudhë solli përgjegjësi të tjera dhe nevojën për t’u përshtatur me strukturat e reja.
Safet Syla vazhdoi shërbimin e tij në Trupat Mbrojtëse të Kosovës, TMK, ku shërbeu si kolonel. Ai komandoi Batalionin e 50-të të Komunikimit, një njësi qendrore e Shtabit të Përgjithshëm të TMK-së.
Përvoja e tij në komunikim dhe njohuritë e fituara gjatë shkollimit e shërbimit ushtarak kishin rëndësi në këtë detyrë. Komunikimi ishte një element i domosdoshëm për organizimin dhe funksionimin e strukturës, ndërsa përvoja e tij profesionale përbënte një bazë për përmbushjen e përgjegjësive të caktuara.
Kalimi nga strukturat e kohës së luftës te një strukturë e pasluftës ishte pjesë e një proçesi më të gjerë të transformimit institucional. Tashmë duhej të ndërtoheshin mekanizma organizimi dhe përgjegjësie që do t’i përgjigjeshin rrethanave të reja. Përvoja e fituar gjatë luftës duhej të përshtatej me nevojat e kohës së paqes dhe të ndërtimit institucional.
Safet Syla u angazhua edhe në fushën e trashëgimisë së TMK-së, duke drejtuar zyrën përkatëse. Ky angazhim e afroi me një përgjegjësi tjetër të rëndësishme: ruajtjen e kujtesës historike dhe institucionale.
Trashëgimia nuk përbëhet vetëm nga dokumentet që ruhen në arkiva. Ajo jeton edhe në dëshmitë e njerëzve, në kujtimet e familjeve, në fotografi, në rrëfime dhe në përpjekjet për t’ua përcjellë brezave të rinj historinë e periudhave që kanë shënuar jetën e vendit.
Për një shoqëri që ka kaluar nëpër luftë, ruajtja e kujtesës është një përgjegjësi e veçantë. Ajo kërkon dokumentim, kujdes dhe vëmendje ndaj fakteve, në mënyrë që përvojat e një brezi të mos humbasin dhe të mund të kuptohen edhe nga ata që nuk i kanë përjetuar drejtpërdrejt.
Në këtë kuptim, angazhimi i Safet Sylës për trashëgiminë e TMK-së përbën një vazhdimësi të lidhjes së tij me institucionet dhe historinë e Kosovës. Nëse gjatë luftës përgjegjësitë e tij lidhen me përgatitjen dhe komunikimin, në periudhën e mëvonshme rëndësi merr edhe ruajtja e kujtesës së strukturave ku ka shërbyer.
Veteranët dhe përgjegjësia ndaj kujtesës
Në rrugëtimin e tij pas luftës përfshihet edhe angazhimi si udhëheqës i veteranëve të UÇK-së, në Komunën e Shtimes. Safet Sylën kjo gjë e lidhë me njerëzit që kanë qenë pjesë e luftës dhe me nevojën për t’i trajtuar përvojat, kërkesat dhe të drejtat e tyre me përgjegjësi.
Jeta e veteranëve nuk përfundon me mbarimin e luftës. Pas saj vijnë sfida të tjera, përgjegjësitë familjare, përpjekjet për t’u përshtatur me realitetin e ri dhe kujtimet e një periudhe që për shumë njerëz ka qenë e rëndë. Për këtë arsye, puna në fushën e veteranëve nuk është vetëm çështje administrative, por edhe pjesë e përgjegjësisë së shoqërisë ndaj njerëzve që kanë kaluar nëpër një periudhë të jashtëzakonshme historike.
Ruajtja e trashëgimisë dhe përkujdesja ndaj veteranëve janë dy fusha që lidhen përmes kujtesës. Në njërën ruhen dokumentet, dëshmitë dhe historia institucionale; në tjetrën vëmendja drejtohet te njerëzit dhe te nevoja për t’i trajtuar me dinjitet.
Safet Syla është i lidhur me këto fusha përmes përvojës së tij ushtarake dhe angazhimeve të mëvonshme. Përvoja personale mund ta ndihmojë njeriun ta kuptojë më nga afër rëndësinë e kujtesës dhe të përgjegjësisë ndaj atyre që kanë ndarë të njëjtën periudhë historike.
Qëndrimet publike dhe raporti me drejtësinë
Një pjesë tjetër e rrugëtimit publik të Safet Sylës lidhet me qëndrimet e tij ndaj Gjykatës Speciale në Hagë dhe proçeseve që kanë të bëjnë me ish-pjesëtarë e ish-drejtues të Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës.
Safet Syla ka shprehur publikisht kritika ndaj Gjykatës Speciale dhe ndaj disa vendimeve që lidhen me ish-drejtuesit e UÇK-së. Në deklarimet e tij, ai ka shprehur shqetësimin se mënyra e trajtimit të këtyre proçeseve mund të ndikojë në perceptimin e luftës çlirimtare dhe të njerëzve që morën pjesë në të.
Në një deklarim publik, ai ka thënë;- nëse veprimet e gjykatës konsiderohen drejtësi, atëherë edhe ai e quan veten kriminel. Kjo shprehje pasqyron qëndrimin e tij kritik dhe reagimin e tij ndaj proçeseve.
Për njerëzit që e kanë përjetuar luftën, proçeset gjyqësore që lidhen me të mund të prekin jo vetëm individët, por edhe kujtesën familjare dhe mënyrën se si historia do të kuptohet nga brezat e ardhshëm. Në trajtimin e këtyre çështjeve është e rëndësishme të ruhen dallimet ndërmjet mendimeve personale, pretendimeve të palëve dhe përfundimeve të organeve gjyqësore.
Përfshirja e këtyre qëndrimeve në jetëshkrimin e tij, ndihmon për të kuptuar mënyrën se si Safet Syla e sheh periudhën e pasluftës. Ato janë pjesë e pozicionimit të tij publik dhe e mënyrës se si ai e shpreh shqetësimin për historinë dhe për njerëzit që kanë qenë pjesë e saj.
Familja – rrënja e përkushtimit dhe vazhdimësia e brezave
Përtej uniformës dhe përgjegjësive publike, familja zë një vend të rëndësishëm në historinë e Safet Sylës. Ajo përfaqëson hapësirën ku përvojat marrin kuptim personal, ku kujtimet ruhen dhe ku vlerat mund të përcillen nga një brez te tjetri.
Një veçori e historisë së familjes Syla është angazhimi i disa prej anëtarëve të saj në luftën për çlirimin e Kosovës. Edhe tre vëllezërit e Safet Sylës ishin pjesëtarë aktivë të Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës. Ky fakt tregon se përkushtimi ndaj çështjes kombëtare ishte një përvojë që preku disa anëtarë të së njëjtës familje.
Kur disa vëllezër angazhohen në të njëjtën përpjekje historike, lufta bëhet pjesë e jetës së gjithë familjes. Secili ka detyrën dhe rrugën e vet, ndërsa të afërmit jetojnë me pritjen, shqetësimin dhe shpresën për lajme të mira. Përtej emrave dhe detyrave, qëndrojnë njerëzit që presin kthimin e të dashurve të tyre dhe që përpiqen të ruajnë forcën përballë pasigurisë.
Historia e familjes vazhdon edhe përmes tre djemve të Safet Sylës, të cilët zgjodhën t’i bashkoheshin Forcës së Sigurisë së Kosovës. Kjo zgjedhje krijon një lidhje të veçantë ndërmjet përvojës së babait dhe rrugës së brezit të ri.
Për një baba që ka kaluar nëpër shërbimin ushtarak dhe luftën, uniforma nuk është vetëm një veshje. Ajo lidhet me disiplinën, përgjegjësinë, përkushtimin dhe gatishmërinë për t’i shërbyer vendit. Kur djemtë e tij zgjedhin një rrugë të tillë, krenaria ndërthuret natyrshëm me përgjegjësinë dhe shqetësimin prindëror.
Safet Syla ka shprehur krenarinë për zgjedhjen e djemve të tij dhe për faktin se ata i shërbejnë Kosovës përmes një institucioni të sigurisë. Kjo zgjedhje mund të shihet si një vazhdimësi e vlerave që familja ka ruajtur ndër vite, por edhe si një vendim i brezit të ri për të marrë përsipër përgjegjësitë e veta.
Këshilla e tij për djemtë, që mos t’ia kthejnë kurrë shpinën ushtrisë së Kosovës shpreh rëndësinë që ai i jep shërbimit dhe besnikërisë ndaj detyrës. Pas këtyre fjalëve qëndron përvoja e një njeriu që ka njohur struktura të ndryshme ushtarake dhe që e kupton peshën e përgjegjësisë që mbart uniforma.
Megjithatë, trashëgimia familjare nuk është vetëm vazhdim i një profesioni. Ajo është edhe përcjellje e kujtimeve, e vlerave dhe e mësimeve të jetës. Çdo brez e ndërton rrugën e vet, por përvojat e brezave para tij mund të shërbejnë si pikënisje për të kuptuar më mirë përgjegjësitë që vijnë me zgjedhjet personale.
Në këtë mënyrë, historia e Safet Sylës lidhet me historinë e familjes së tij dhe me një vazhdimësi që shtrihet përtej jetës së një individi. Përmes kujtimeve dhe rrëfimeve familjare, përvoja e një brezi mund të bëhet pjesë e ndërgjegjes së brezave që vijnë.
Nga përvoja ushtarake te bota e poezisë.
Safet Syla i është përkushtuar krijimtarisë poetike që nga viti 1990. Ky fakt i jep letërsisë një vend të veçantë në rrugëtimin e tij, sepse tregon se shkrimi ka qenë pjesë e jetës së tij për shumë vite, krahas formimit dhe angazhimit profesional.
Poezia hap një dritare tjetër drejt personalitetit të autorit. Nëse jeta ushtarake kërkon disiplinë, qartësi dhe përmbushje të detyrave, krijimtaria poetike i jep hapësirë ndjenjave, mendimeve dhe përjetimeve që marrin formë përmes vargut.
Për një njeri që ka jetuar në periudha të rëndësishme të historisë së Kosovës, fjala e shkruar mund të bëhet një mënyrë për të shprehur mendime mbi jetën, marrëdhëniet njerëzore, dashurinë dhe lirinë. Poezia nuk është domosdoshmërisht një rrëfim i drejtpërdrejtë i jetës së autorit, por ajo na lejon të shohim temat që e tërheqin dhe mënyrën se si ai zgjedh t’i shprehë ato.
Në vitin 2024, Safet Syla botoi në Prishtinë tri përmbledhje poetike: Aromë Lirie, Nën hijen e dashurisë dhe Ritmi i jetës. Këto botime shënojnë një etapë të rëndësishme në veprimtarinë e tij letrare, duke e bërë krijimtarinë të arritshme për lexuesit.
Titulli Aromë Lirie sjell në mendje një nga temat më të rëndësishme të historisë së Kosovës dhe të përvojës së brezit që ka jetuar kohën e luftës. Liria është një fjalë me peshë historike, por edhe një koncept që në letërsi mund të marrë kuptime të ndryshme: liria e mendimit, e shpirtit, e dashurisë dhe e jetës me dinjitet.
Nën hijen e dashurisë e drejton vëmendjen te marrëdhëniet njerëzore dhe te ndjenjat që i shoqërojnë ato. Dashuria mund të jetë gëzim, mall, pritje, afërsi apo dhimbje. Ajo është një temë e përhershme e letërsisë, sepse prek përvojat më të thella të njeriut dhe mënyrën se si ai lidhet me të tjerët.
Ndërsa Ritmi i jetës të kujton lëvizjen e vazhdueshme të kohës dhe ndryshimet që sjell ajo. Jeta ka çaste qetësie dhe vrulli, fillime e përfundime, takime e ndarje. Çdo përvojë lë gjurmën e vet ndikon në mënyrën se si njeriu e sheh botën.
Këta tre tituj krijojnë një horizont ku liria, dashuria dhe përvoja njerëzore mund të shihen si tema që plotësojnë njëra-tjetrën. Ata i japin lexuesit mundësinë të afrohet me botën krijuese të Safet Sylës dhe të njihet me një anë të tij që shprehet përmes fjalës poetike.
“Dashuria zgjedh lirinë” – ndjenja që nuk pranon robërinë
Në poezinë “Dashuria zgjedh lirinë”, Safet Syla e lidh dashurinë me hapësirën, frymëmarrjen dhe të drejtën për të qenë i lirë. Dashuria nuk paraqitet si pronësi mbi tjetrin, por si një ndjenjë që ka nevojë për besim dhe respekt. Liria nuk është kundërshtim i dashurisë, por kusht që ajo të rritet dhe të mbetet e sinqertë.
DASHURIA ZGJEDH LIRINË
Dashuria nën qiell të hapur
Fluturon e lirë si era
Nuk mbyllet në premtime të ngushta
As nuk pranon humbjet me kushte
Në zemrën e saj frymon vetë jeta
Një fllad që prek zemrat e shkreta
Ajo zgjedh lirinë jo si rebelim
Si këngë të pastër në një burim
Mos e kërko në robëri të vargonjve
As në hije xhelozie që mbyt ndjenjën
Dashuria e vërtetë nuk njeh zotërim
Ajo ndriçon si dielli në agim
Në liri ajo rritet bëhet e madhe
Në bukuritë e detit, ku zemrat gjejnë paqe
Një dashuri që zgjedh lirinë pa frikë
Nga kjo dashuri asnjëherë mos ik.
Në këtë poezi, figura e erës, e diellit dhe e detit krijon një hapësirë të hapur, ku ndjenja mund të marrë frymë. Autori e kundërvë dashurinë e lirë ndaj xhelozisë dhe dëshirës për ta zotëruar tjetrin, duke përcjellë idenë se një marrëdhënie e shëndetshme ndërtohet mbi respektin dhe mirëkuptimin.
Vargjet shprehin një mesazh që kapërcen një marrëdhënie të vetme: dashuria nuk duhet ta kufizojë lirinë e njeriut, por ta ndihmojë atë të rritet. Kur ndjenja mbështetet në besim, ajo mund të bëhet një burim paqeje dhe afërsie.
Kështu, përmes një gjuhe të drejtpërdrejtë dhe figurave të natyrës, poeti shpreh bindjen se dashuria e vërtetë nuk mund të ndërtohet mbi frikën dhe kontrollin, por mbi lirinë dhe pranimin e tjetrit.
“Injorimi në dashuri” – dhimbja e heshtjes
Në poezinë “Injorimi në dashuri”, toni ndryshon. Në vend të hapësirës së lirë dhe të dritës, shfaqen heshtja, largësia dhe kujtimi i një marrëdhënieje që duket se është shuar. Këtu dëgjohet zëri i dikujt që kërkon një shenjë, një fjalë apo një vështrim, por përballet me ftohtësinë e tjetrit.
INJORIMI NË DASHURI
Në heshtje të rëndë, ti fole
As fjalët s’të ndalen më
Një shikim i ftohtë, një zemër e thyer
Unë jetoj në harresën tënde
E kërkoj dritën në netët vonë
Por vetëm fotografia jote më shoqëron
Injorimi yt më bëhet mallkim
Në dashurinë që s’ka më, asnjë shikim
Në zemrën time, ti dhemb sërish
Kjo ndjesi e thatë si vera pa shi
Një dashuri që shuar është moti
Mbetet vetëm një kujtim, që s’vjen më.
Në këtë krijim, heshtja bëhet shenjë e një marrëdhënieje që ka humbur afërsinë. Fotografia mbetet si kujtim i një pranie që tashmë është kthyer në mungesë, ndërsa zemra vazhdon të përballet me një dhimbje që nuk zhduket menjëherë.
Poeti shpreh një përjetim të njohur njerëzor: vështirësinë për ta pranuar largimin emocional të dikujt që dikur ka pasur rëndësi. Një marrëdhënie mund të përfundojë në realitet, por kujtimet vazhdojnë të jetojnë në mendjen e njeriut, duke e bërë ndarjen një proçesi të gjatë dhe të dhimbshëm.
Përmes këtyre vargjeve, Safet Syla e sjell lexuesin pranë ndjenjës së vetmisë dhe të mungesës. Poezia nuk e fsheh dhimbjen, por e shpreh përmes figurave të thjeshta dhe të kuptueshme, duke i dhënë lexuesit mundësinë të gjejë në të një pjesë të përvojave të veta.
“Si jehona poetike” – fjala që lind nga zemra
Në poezinë “Si jehona poetike”, vëmendja drejtohet te vetë fuqia e fjalës. Krijimtaria paraqitet si një proçes që nis nga bota e brendshme, kalon përmes ndjenjave dhe merr formën e vargut. Shkrimi nuk është vetëm bashkim fjalësh, por një mënyrë për të komunikuar dhe për të lënë gjurmë te tjetri.
SI JEHONA POETIKE
Në hapësirën e qetë të shpirtit tim
Tingujt e fjalëve rrokullisen
Nga secila rrahje e zemrës del një varg
Ti je për mua jehona poetike
Çdo varg që për ty thur
Zemra ime si stuhi shpërthen
Të duash do të thotë të shkruash pafund
Çdo varg lë gjurmë në shpirtin tënd
Vargjet tona bashkohen në heshtje
Duke shtruar rrugën drejt qiellit
Kudo që të jesh zëri im të prek.
Në këtë poezi, vargu shihet si zgjatim i rrahjeve të zemrës. Fjalët lindin në hapësirën e brendshme të shpirtit dhe marrin jetë përmes shkrimit. Shprehja “jehona poetike” krijon idenë e një zëri që vazhdon të dëgjohet edhe pasi çasti i krijimit ka kaluar.
Poezia bëhet një formë komunikimi që mund ta kapërcejë largësinë. Ajo që shprehet me ndjenjë mund të arrijë te një tjetër njeri edhe kur mes tyre ka heshtje. Vargjet mund të ruhen në kujtesë dhe të marrin kuptime të reja sa herë që lexohen.
Tri poezitë e përfshira në këtë kapitull paraqesin tema të ndryshme: lirinë në dashuri, dhimbjen e largimit dhe fuqinë e fjalës poetike. Ato i japin lexuesit mundësinë të njihet drejtpërdrejt me krijimtarinë e autorit dhe të shohë se pas përvojës ushtarake dhe institucionale gjendet edhe një botë e ndjeshme, që kërkon të shprehet përmes artit.
Romani Hija e Pafajësisë – një tjetër dimension i krijimtarisë së Safet Sylës
Pas tri përmbledhjeve poetike të botuara në vitin 2024, Safet Syla e zgjeroi rrugëtimin e tij letrar me romanin e parë, Hija e Pafajësisë, të botuar në qershor të vitit 2025. Kjo vepër shënon një etapë të re në krijimtarinë e tij, duke e çuar autorin nga shprehja poetike drejt rrëfimit në prozë dhe trajtimit më të gjerë të ngjarjeve e përjetimeve që lidhen me periudhën e pasluftës në Kosovë.
Romani u promovua në kuadër të 26-vjetorit të Çlirimit të Kosovës. Kjo kohë ka një domethënie të veçantë për popullin shqiptar dhe për të gjithë ata që e kanë përjetuar nga afër luftën dhe vitet që pasuan. Promovimi i veprës në këtë përvjetor e vendos atë në një kontekst historik dhe shoqëror që lidhet me temat të cilat autori ka zgjedhur të trajtojë.
Në romanin “Hija e Pafajësisë”, Safet Syla trajton periudhën e pasluftës, duke u përqendruar te sfidat, arrestimet dhe ato që ai i konsideron padrejtësi të mëdha ndaj popullit të Kosovës dhe veteranëve të Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës. Përmes romanit, ai sjell në vëmendje çështje të ndjeshme që lidhen me përjetimet e pasluftës, me kujtesën e luftës dhe me mënyrën se si një pjesë e shoqërisë e ka përjetuar periudhën që pasoi çlirimin.
Titulli “Hija e Pafajësisë”, ngjall mendime dhe pyetje që lidhen me përgjegjësinë, kujtesën, të vërtetën dhe drejtësinë. Fjala hije krijon imazhin e diçkaje që vazhdon të qëndrojë mbi jetën e njeriut, ndërsa pafajësia e vendos lexuesin përballë çështjeve të ndjeshme që lidhen me gjykimin dhe dinjitetin njerëzor.
Temat e trajtuara në këtë libër lidhen edhe me angazhimin publik të Safet Sylës dhe me qëndrimet që ai ka shprehur për çështjet e pasluftës. Megjithatë, romani duhet parë edhe si një vepër letrare më vete, përmes së cilës autori zgjedh të shprehë këndvështrimin e tij dhe t’u japë formë artistike temave që e preokupojnë.
Botimi i romanit “Hija e Pafajësisë”, shënon një hap të rëndësishëm në zhvillimin e Safet Sylës si shkrimtar. Nëse poezia i jep mundësi të shprehë ndjenjat dhe mendimet përmes vargut, romani krijon hapësirë për një rrëfim më të gjatë, ku ngjarjet dhe përjetimet mund të shtjellohen në një strukturë më të gjerë.
Kështu, krijimtaria e tij përfshin tri përmbledhje poetike të botuara në vitin 2024 dhe romanin e parë, të botuar në qershor të vitit 2025. Këto vepra përbëjnë pjesë të rëndësishme të rrugëtimit të tij letrar dhe dëshmojnë se përkushtimi i tij nuk kufizohet vetëm në fushën ushtarake e institucionale, por shtrihet edhe në botën e librit dhe të shprehjes artistike.
Një jetë mes shërbimit, familjes dhe krijimtarisë.
Kur e shohim jetën e Safet Sylës në tërësinë e saj, dallojmë disa etapa që lidhen natyrshëm me njëra-tjetrën. Fillimisht janë vitet e shkollimit dhe formimit ushtarak, më pas karriera si oficer, largimi nga ushtria jugosllave dhe qëndrimi në Zvicër. Kthimi në Kosovë gjatë luftës, angazhimi në UÇK, shërbimi në TMK dhe përgjegjësitë që lidhen me trashëgiminë historike e me veteranët.
Paralelisht me këto etapa qëndron historia e familjes: tre vëllezërit e angazhuar në UÇK dhe tre djemtë që më vonë zgjodhën t’i shërbejnë Forcës së Sigurisë së Kosovës. Kjo vazhdimësi familjare i jep rrëfimit një dimension të veçantë, sepse tregon se historia e një vendi shpesh përjetohet edhe brenda familjeve, përmes zgjedhjeve, sakrificave dhe kujtimeve të njerëzve të afërt.
Por jeta e një njeriu nuk përbëhet vetëm nga detyrat që ka ushtruar dhe përgjegjësitë që ka mbajtur. Ajo përfshin edhe mënyrën se si e përjeton botën, fjalët që zgjedh, mendimet që shkruan dhe ndjenjat që dëshiron t’ua përcjellë të tjerëve.
Në këtë kuptim, krijimtaria e Safet Sylës është një pjesë e rëndësishme e portretit të tij. Tri përmbledhjet poetike dhe romani Hija e Pafajësisë tregojnë se fjala e shkruar ka zënë vend në rrugëtimin e tij për shumë vite. Përmes poezisë ai trajton dashurinë, lirinë, mungesën dhe marrëdhëniet njerëzore, ndërsa përmes romanit i drejtohet një rrëfimi më të gjerë për periudhën e pasluftës dhe për çështjet që e shqetësojnë.
Këto dy hapësira, ajo e shërbimit dhe ajo e krijimtarisë, nuk e përjashtojnë njëra-tjetrën. Përkundrazi, ato ndihmojnë për të kuptuar se një njeri mund të mbajë përgjegjësi publike dhe njëkohësisht të ruajë nevojën për të shprehur mendimet e veta përmes artit. Uniforma dhe libri përfaqësojnë dy mënyra të ndryshme të shfaqjes së personalitetit, por të dyja mund të bëhen pjesë e trashëgimisë që njeriu lë pas.
Trashëgimia që u përcillet brezave.
Çdo brez e ka përgjegjësinë të ruajë kujtesën e vet dhe t’ua përcjellë atë brezave që vijnë. Kjo kërkon kujdes ndaj dokumenteve, respekt për dëshmitë dhe përpjekje për ta paraqitur historinë me saktësi. Kujtesa bëhet më e qëndrueshme kur ruhet jo vetëm përmes rrëfimeve, por edhe përmes dokumentimit dhe shkrimit.
Jeta e kolonel Safet Sylës përfshin përvoja që lidhen me periudha të rëndësishme të historisë së Kosovës. Rrëfimi për të na çon nga vitet e formimit ushtarak te lufta çlirimtare, nga strukturat e pasluftës te angazhimi për trashëgiminë, nga familja te krijimtaria letrare.
Trashëgimia e tij nuk kufizohet te shërbimi ushtarak apo te detyrat institucionale. Ajo përfshin edhe historinë familjare, kujtimet e një brezi që ka përjetuar luftën dhe librat që ai ka shkruar. Tre djemtë e tij përfaqësojnë një brez të ri që ka zgjedhur të shërbejë në Forcën e Sigurisë së Kosovës, ndërsa veprat letrare përfaqësojnë një trashëgimi që mund të lexohet dhe të interpretohet nga breza që nuk e kanë njohur autorin personalisht.
Një uniformë mund të tregojë se ku ka shërbyer njeriu dhe çfarë përgjegjësish ka mbajtur. Një dokument mund të dëshmojë një detyrë apo një periudhë. Por libri hap një hapësirë tjetër: ai lejon që zëri i autorit të vazhdojë të jetojë përtej kohës kur është shkruar. Përmes fjalës, mendimet dhe përjetimet mund të arrijnë te njerëz që vijnë shumë vite më vonë.
Kjo është arsyeja pse rrëfimi për Safet Sylën duhet t’i përfshijë të gjitha këto anë të jetës së tij. Vetëm kështu portreti bëhet më i plotë dhe lexuesi mund të shohë se pas përvojës ushtarake dhe përgjegjësive publike gjendet edhe një botë personale, e lidhur me familjen, kujtesën dhe dëshirën për të krijuar.
Rrugëtimi nga uniforma te fjala që mbetet.
Rrugëtimi i kolonel Safet Sylës është një histori që kalon nga vitet e formimit ushtarak te përvoja e luftës, nga shërbimi në strukturat e UÇK-së te angazhimi në TMK dhe në fushën e trashëgimisë historike. Është edhe historia e një familjeje ku përkushtimi ndaj Kosovës është shfaqur në breza të ndryshëm, si dhe historia e një njeriu që, krahas përgjegjësive të tij, ka ruajtur lidhjen me poezinë dhe letërsinë.
Lufta, mërgimi, kthimi në atdhe dhe shërbimi institucional janë etapa që duhet të kuptohen në kontekstin e kohës kur kanë ndodhur. Ato janë pjesë e një historie më të gjerë, që përfshin përvojat e shumë njerëzve dhe familjeve të Kosovës. Në këtë kuadër, rrëfimi për Safet Sylën sjell një këndvështrim personal mbi një periudhë kur zgjedhjet e individëve ndërthureshin ngushtë me fatin e vendit.
Por jeta vazhdon edhe pasi mbaron një etapë historike. Ajo vazhdon në familje, në kujtimet që përcillen, në përgjegjësitë që përmbushen dhe në fjalët që shkruhen. Për Safet Sylën, poezia dhe proza janë mënyra për ta vazhduar këtë rrugëtim, për t’u dhënë zë mendimeve dhe ndjenjave dhe për të lënë një pjesë të botës së tij të brendshme në faqet e librave.
Tri përmbledhjet poetike, Aromë Lirie, Nën hijen e dashurisë dhe Ritmi i jetës, së bashku me romanin Hija e Pafajësisë, përfaqësojnë një pjesë të rëndësishme të veprimtarisë së tij letrare. Në vargjet e tij, lexuesi ndeshet me dashurinë, lirinë dhe dhimbjen; në roman, me temat e periudhës së pasluftës dhe me shqetësimet që autori ka zgjedhur të trajtojë. Kështu, fjala e shkruar bëhet një tjetër hapësirë ku ai mund të komunikojë me lexuesin.
Kjo është ajo që e bën një jetë të denjë për t’u rrëfyer: jo vetëm ajo që njeriu ka bërë, por edhe vlerat që ka ruajtur; jo vetëm përgjegjësitë që ka mbajtur, por edhe kujtimet që u lë të tjerëve; jo vetëm përvojat e së kaluarës, por edhe gjurmët që vazhdojnë të jetojnë në të ardhmen.
Kolonel Safet Syla mbetet pjesë e një brezi që e ka përjetuar historinë e Kosovës në rrethana të vështira dhe që ka vazhduar të jetë i lidhur me të përmes shërbimit, familjes dhe krijimtarisë. Rrëfimi për të na kujton se jeta e njeriut nuk përmblidhet në një titull të vetëm dhe se pas çdo rruge profesionale qëndron një histori personale, me përvoja, mendime dhe ndjenja që meritojnë të dëgjohen.
Uniforma përfaqëson një etapë të rrugëtimit të tij. Familja përfaqëson vazhdimësinë e vlerave. Kujtesa ruan lidhjen me historinë, ndërsa libri i jep fjalës mundësinë të udhëtojë përtej kohës.
Dhe kur vitet kalojnë e detyrat mbeten pjesë e së kaluarës, ajo që vazhdon të jetojë është gjurma e njeriut: në historinë e vendit, në kujtesën e familjes dhe në fjalën e shkruar që kalon nga një brez te tjetri.
Tiranë, më 11.10.2026
