Llazar Syziu
(Dy kujtesa, dy përvoja dhe një komb që duhet të pajtohet me të vërtetën e vet)
Rrëfim kronologjik, krahasime politike dhe vështrim kritik ndaj miteve kombëtare. Kombet i duan heronjtë, por nuk i duan gjithmonë biografitë e tyre. Çdo komb ka një dobësi të vogël, të cilën zakonisht e quan krenari kombëtare: dëshiron t’i ketë heronjtë të pastër, udhëheqësit të mençur, luftërat të drejta dhe humbjet gjithmonë pasojë të tradhtisë së dikujt tjetër. Shqiptarët nuk bëjnë përjashtim. Madje, historia jonë u ka dhënë shumë arsye për të qenë krenarë, por edhe shumë mundësi për të shmangur pyetjet e vështira. Shqiptari i Shqipërisë dhe shqiptari i Kosovës kanë të njëjtën gjuhë, një pjesë të madhe të së njëjtës trashëgimi kulturore dhe shumë prej të njëjtëve heronj. Por kanë edhe kujtime të ndryshme. I pari e sheh historinë shpesh nga këndvështrimi i një shteti që u krijua më 1912 dhe më pas u sundua nga regjime të ndryshme. I dyti e sheh nga këndvështrimi i një popullsie që, pasi mbeti jashtë këtij shteti më 1913, përjetoi administrime të huaja, represion, rezistencë dhe, më në fund, luftën për pavarësi. Kështu, dy shqiptarë mund të përkulen përpara të njëjtit flamur, por të mos bien dakord për të njëjtën fotografi historike. Problemi fillon kur secili kërkon që tjetri të pranojë vetëm versionin e tij. Sepse historia nuk është një dasmë ku të gjithë duhet të vallëzojnë me të njëjtën muzikë. Ajo është më shumë një gjyq i gjatë, ku dokumentet nuk pyesin në cilën anë të kufirit ke lindur.
Vlora e vitit 1912: fitorja që nuk i përfshiu të gjithë. Më 28 nëntor 1912, Ismail Qemali shpalli pavarësinë e Shqipërisë. Ishte një akt i madh politik, i domosdoshëm dhe historikisht vendimtar. Pas shekujsh nën sundimin osman, shqiptarët po krijonin shtetin e tyre. Por historia, siç ndodh shpesh, nuk u tregua bujare me të gjithë. Më 1913, Konferenca e Ambasadorëve në Londër përcaktoi kufijtë e Shqipërisë, duke lënë jashtë saj Kosovën dhe territore të tjera të banuara nga shqiptarët. Fuqitë e mëdha kishin hartat e tyre, interesat e tyre dhe ekuilibrat e tyre. Shqiptarët kishin një argument kombëtar, por jo forcën e nevojshme për ta imponuar. Këtu fillojnë dy kujtime. Në Vlorë, 1912-a është lindja e shtetit. Në Prishtinë, 1913-a është edhe kujtimi i një ndarjeje. Të dyja janë të vërteta. Njëra nuk e përjashton tjetrën. Disa shqiptarë të Kosovës mund të pyesin pse shteti shqiptar nuk bëri më shumë për ta mbrojtur Kosovën. Pyetja është e ligjshme. Por përgjigjja nuk mund të ndërtohet mbi fantazinë se një Shqipëri e sapolindur, e dobët dhe pa ushtri të konsoliduar, mund t’u diktonte kufijtë fuqive të mëdha. Ismail Qemali nuk kishte në dispozicion një perandori. Kishte një shtet që duhej të mbijetonte. Megjithatë, të festosh Vlorën dhe të heshtësh për Kosovën është njësoj sikur të festosh lindjen e një familjeje duke harruar se një pjesë e saj mbeti jashtë shtëpisë.
Ahmet Zogu: shteti si nevojë dhe pushteti si tundim. Ahmet Zogu ishte një nga ata politikanë që historia i prodhon kur shoqëria ka më shumë nevojë për rend sesa për debat. Ai ndihmoi në konsolidimin e shtetit shqiptar, por e ndërtoi pushtetin në mënyrë autoritare. Mund të vlerësohen institucionet e konsoliduara gjatë periudhës së tij, por nuk mund të harrohen kufizimi i pluralizmit, represioni ndaj kundërshtarëve dhe varësia në rritje nga Italia fashiste. Për shqiptarët e Kosovës, Zogu mund të jetë një figurë e vështirë për t’u pranuar pa rezerva. Kosova mbeti nën Jugosllavi dhe nuk pati një zgjidhje politike për statusin e saj gjatë mbretërimit të tij. Por këtu duhet të bëjmë një dallim që historia shpesh e harron: midis përgjegjësisë së një udhëheqësi dhe mundësisë së tij reale për të ndryshuar rrethanat. Zogu nuk ishte pronar i Ballkanit dhe as arbitër i Evropës. Jugosllavia ishte një shtet i fuqishëm në raport me Shqipërinë, ndërsa interesat e fuqive të mëdha nuk favorizonin ndryshimin e kufijve. Kjo nuk e shfajëson nga çdo përgjegjësi politike, por na pengon ta gjykojmë sikur të kishte pasur në dorë një hartë dhe një laps me të cilët mund të vizatonte Shqipërinë sipas dëshirës.
Enver Hoxha: kur atdheu bëhet pjesë e propagandës së pushtetit. Enver Hoxha e përmendi çështjen kombëtare shqiptare, kritikoi politikën jugosllave ndaj Kosovës dhe e përdori çështjen e shqiptarëve jashtë kufijve në diskursin politik të regjimit. Por midis asaj që një regjim deklaron dhe asaj që bën ekziston ndonjëherë një distancë e madhe. Sidomos kur pushteti është më i interesuar për mbijetesën e vet sesa për zgjidhjen e problemeve të popullsisë. Pas vitit 1948, marrëdhëniet shqiptaro-jugosllave u prishën. Megjithatë, qëndrimi i Tiranës ndaj Kosovës vazhdoi të ndikohej nga llogaritjet e politikës së jashtme. Demonstratat e vitit 1981 dhe kërkesa për Republikën e Kosovës e treguan qartë këtë kontradiktë. Për një pjesë të shqiptarëve të Kosovës, Tirana nuk kishte qenë aq e vendosur sa pretendonte propaganda e saj kombëtare. Kjo kritikë ka bazë për diskutim. Por do të ishte e padrejtë të thuhej se Shqipëria nuk bëri asgjë. Ajo e ngriti çështjen e Kosovës në mënyra të ndryshme, kritikoi represionin jugosllav dhe mbështeti kërkesat për të drejta kombëtare. Problemi ishte se kjo mbështetje kishte kufijtë e saj politikë. Dhe këtu shfaqet ironia më e madhe e regjimit të Hoxhës: fliste për lirinë e shqiptarëve jashtë kufijve, ndërsa brenda kufijve të vet nuk lejonte lirinë politike të shqiptarëve që jetonin aty. Një regjim mund të ketë një flamur kombëtar në zyrë dhe një burg politik në bodrum. Të dyja mund të bashkëjetojnë, por kjo nuk i bën të pajtueshme.
Kosova e viteve 1941–1944: bashkimi që erdhi me ushtrinë e huaj. Në prill 1941, Jugosllavia u pushtua nga fuqitë e Boshtit. Pjesë të Kosovës u përfshinë në një hapësirë administrative të lidhur me Shqipërinë e pushtuar nga Italia fashiste. Pas vitit 1943, në zona të ndryshme u vendos kontrolli gjerman. Për shqiptarët e Kosovës, kjo periudhë solli disa ndryshime që kishin rëndësi të madhe: përdorimin më të gjerë të gjuhës shqipe, hapjen e shkollave dhe lidhje më të drejtpërdrejta kulturore me Shqipërinë. Është e kuptueshme që një popullsi e cila kishte vuajtur nga kufizimet gjuhësore dhe politike të shihte me shpresë këto zhvillime. Por këtu duhet të ndalemi. Bashkimi administrativ nuk ishte bashkim i lirë politik. Ai u realizua nën pushtimin italian dhe më pas gjerman. Shqipëria nuk ishte një shtet sovran që kishte vendosur vetë të bashkonte territoret e veta, por një vend i pushtuar. Disa shqiptarë në Shqipëri hezitojnë kur kjo periudhë paraqitet si një kapitull i pastër i bashkimit kombëtar. Disa shqiptarë në Kosovë hezitojnë kur përfitimet arsimore dhe kulturore të asaj kohe mohohen vetëm sepse ndodhën nën pushtim. Të dy palët kanë arsye të kërkojnë më shumë kujdes. Shkolla shqipe ishte një e mirë për shqiptarët. Pushtimi fashist ishte një e keqe për lirinë politike të vendit. Të dyja pohimet mund të jenë të vërteta njëkohësisht. Historia nuk ka detyrimin të zgjedhë vetëm njërën.
Xhafer Deva dhe Divizioni “Skënderbeu”: a mjafton të thuash se veprove për atdheun? Xhafer Deva është një figurë që tregon sa e ndërlikuar mund të jetë marrëdhënia midis nacionalizmit dhe bashkëpunimit me pushtuesin. Ai pati rol në strukturat politike dhe të sigurisë gjatë administrimit gjerman dhe lidhet me krijimin e Divizionit SS “Skënderbeu” më 1944. Për disa, Deva ishte një nacionalist që synonte të mbronte interesat shqiptare në Kosovë dhe të kundërshtonte rikthimin e pushtetit jugosllav. Për të tjerë, bashkëpunimi me strukturat gjermane dhe lidhja me një formacion SS e bëjnë figurën e tij thellësisht problematike. Këtu nuk mjafton të thuhet: “Ai ishte patriot”. Duhet pyetur: Çfarë bëri? Me kë bashkëpunoi? Çfarë pasojash patën veprimet e tij? Cilat përgjegjësi mund të provohen? Divizioni SS “Skënderbeu” u përfshi në persekutime dhe dhunë, përfshirë veprime kundër hebrenjve dhe popullsisë civile. Këto fakte nuk mund të fshihen pas emrit të Skënderbeut, sado i madh të jetë ai. Por as nuk duhet të shpallet fajtor çdo shqiptar që u përfshi në strukturat e asaj kohe pa shqyrtuar veprimet dhe përgjegjësinë e tij individuale. Nacionalizmi nuk është certifikatë pafajësie. As origjina kombëtare nuk është provë faji.
Shaban Polluzha: kryengritësi që historia zyrtare nuk dinte ku ta vendoste. Në vitet 1944–1945, kur pushteti jugosllav po rikthehej në Kosovë, një pjesë e shqiptarëve e kundërshtoi këtë proces. Në Drenicë, Shaban Polluzha u bë figura kryesore e një kryengritjeje të armatosur. Kundërshtimi i mobilizimit ushtarak, frika nga represioni dhe mosbesimi ndaj autoriteteve jugosllave ishin ndër faktorët që nxitën qëndresën. Për historiografinë komuniste, ky episod ishte i vështirë për t’u shpjeguar jashtë kategorive të zakonshme. Nëse pushteti i ri ishte çlirimtar, si mund të kishte shqiptarë që e kundërshtonin? Zgjidhja ishte e thjeshtë: ata shpalleshin reaksionarë ose bashkëpunëtorë. Historia, megjithatë, nuk është aq e thjeshtë sa një raport partie. Shaban Polluzha dhe kryengritja e Drenicës duhet të studiohen në kontekstin e dhunës së mëparshme, të frikës nga rikthimi i administratës jugosllave dhe të konflikteve të asaj periudhe. Por edhe këtu duhet shmangur shenjtërimi i kundërt. Nuk mjafton të zëvendësojmë etiketën e vjetër me një lavdi të re. Duhet të shqyrtohen dokumentet, veprimet dhe përgjegjësitë e të gjitha palëve.
Ibrahim Rugova: diplomati që besonte se fjala mund të mposhtte armën. Ibrahim Rugova përfaqëson një kapitull tjetër të historisë së Kosovës. Ai zgjodhi rezistencën paqësore, organizimin politik dhe diplomacinë ndërkombëtare në një kohë kur shqiptarët po përballeshin me represionin serb. Ai ndërtoi një lëvizje politike, mbështeti institucionet paralele dhe ndihmoi në ruajtjen e sistemit arsimor shqiptar. Por historia e tij nuk është pa debat. Pas Dejtonit të vitit 1995, ku çështja e Kosovës nuk u trajtua, një pjesë e shqiptarëve humbi besimin se rezistenca paqësore mund të sillte zgjidhje. U rrit mbështetja për rezistencën e armatosur. Disa e kritikojnë Rugovën për ngadalësinë e strategjisë së tij. Të tjerë e konsiderojnë atë si figurën që arriti ta ndërkombëtarizonte çështjen e Kosovës dhe të ruante organizimin politik të shqiptarëve. Ndoshta e vërteta është se ai bëri atë që mund të bëhej në një kontekst të caktuar historik, por jo gjithçka që shqiptarët shpresonin. Diplomacia nuk është gjithmonë fituese. Por as arma nuk është gjithmonë zgjidhje. Historia e Kosovës tregoi se të dyja format e rezistencës patën vendin dhe kohën e tyre. Rugova dhe UÇK-ja nuk kanë pse të vendosen në një garë për pronësinë e çlirimit.
UÇK-ja: heronjtë nuk kanë imunitet historik. UÇK-ja u bë simbol i rezistencës së armatosur dhe i luftës për çlirimin e Kosovës. Sakrifica e luftëtarëve dhe e popullsisë civile zë një vend të rëndësishëm në kujtesën kombëtare. Por pas luftës u shfaq një problem që çdo shoqëri duhet ta përballojë: si të nderosh luftën pa i shndërruar të gjithë pjesëmarrësit e saj në njerëz të paprekshëm? Disa shqiptarë në Shqipëri shqetësohen kur çdo kritikë ndaj një ish-pjesëtari të UÇK-së interpretohet si sulm ndaj luftës çlirimtare. Disa shqiptarë në Kosovë shqetësohen se proceset gjyqësore ndaj individëve të caktuar mund të përdoren për të delegjitimuar luftën në tërësi. Ky debat duhet të zgjidhet me një parim të thjeshtë: përgjegjësia është individuale. Nëse një individ ka kryer krim, ai duhet të përgjigjet për veprimin e vet. Kjo nuk e bën fajtor një popull dhe as nuk e zhduk karakterin çlirimtar të një lufte. Po kështu, karakteri çlirimtar i luftës nuk e përjashton përgjegjësinë individuale për krime të provuara. Një shoqëri që e quan veten demokratike nuk duhet të ketë frikë nga drejtësia. Ajo duhet të ketë frikë nga drejtësia selektive, nga manipulimi politik dhe nga dënimi pa prova.
Pas luftës: viktimat që nuk duhet të zhduken nga kujtesa. Pas qershorit 1999, Kosova hyri në një periudhë të re, por jo menjëherë në paqe të plotë. Pati vrasje, rrëmbime, dëbime dhe dhunë ndaj serbëve, romëve dhe pjesëtarëve të komuniteteve të tjera. Këto ngjarje janë të pakëndshme për t’u diskutuar, veçanërisht kur kujtohen krimet e mëdha të kryera ndaj shqiptarëve gjatë luftës. Por viktimat nuk kanë kombësi që mund t’i bëjë më pak viktima. Pranimi i dhunës ndaj civilëve serbë apo romë nuk e zvogëlon dhimbjen e familjeve shqiptare që humbën njerëzit e tyre. Përkundrazi, e bën më të besueshme kërkesën për drejtësi. Një shoqëri nuk e humbet dinjitetin kur pranon se edhe brenda saj janë kryer padrejtësi. E humbet kur përpiqet t’i fshehë ato.
Dy shoqëri, dy kujtesa dhe një keqkuptim i përbashkët. Shqipëria dhe Kosova nuk kanë vetëm histori të përbashkët. Kanë edhe përvoja që i kanë larguar në mënyrën se si e interpretojnë të kaluarën. Shqipëria e ka parë historinë e saj përmes shtetformimit të vitit 1912, monarkisë, pushtimit italian, Luftës Nacionalçlirimtare, komunizmit dhe tranzicionit postkomunist. Kosova e ka parë historinë përmes ndarjes së vitit 1913, administrimit serb dhe jugosllav, periudhës së viteve 1941–1945, autonomisë jugosllave, represionit të viteve 1989–1999, luftës dhe pavarësisë së vitit 2008. Prandaj, nuk është çudi që disa figura të vlerësohen ndryshe. Por këtu qëndron edhe rreziku: të përdorim përvojën tonë si masë për të gjykuar përvojën e tjetrit. Shqiptari i Shqipërisë nuk mund ta kuptojë plotësisht dhimbjen e Kosovës nëse e sheh historinë vetëm nga Tirana. Shqiptari i Kosovës nuk mund ta kuptojë plotësisht vështirësinë e shtetformimit shqiptar nëse e sheh Shqipërinë e vitit 1912 me sytë e një shteti të sotëm. Historia kërkon pak më shumë përulësi nga të dyja palët.
Përfundimisht, një komb që nuk ka frikë nga e vërteta. Shqiptarët e Shqipërisë dhe të Kosovës nuk kanë nevojë të krijojnë një histori ku të gjithë janë heronj dhe askush nuk ka gabuar. Një histori e tillë do të ishte e bukur për ceremonitë, por e pavlefshme për edukimin e brezave. Shqiptarët e Kosovës kanë të drejtë të kërkojnë që ndarja e vitit 1913, qëndresa e Drenicës, represioni jugosllav dhe lufta për pavarësi të trajtohen si pjesë themelore e historisë kombëtare. Shqiptarët e Shqipërisë kanë të drejtë të kërkojnë që pushtimi fashist, bashkëpunimi me strukturat naziste, kontradiktat e figurave politike dhe përgjegjësitë individuale gjatë dhe pas luftës të mos fshihen nga kujtesa. Por asnjëra palë nuk ka të drejtë të kërkojë heshtjen e tjetrës. Një komb nuk është një familje ku të gjithë duhet të mendojnë njësoj. Është një bashkësi njerëzish që mund të kenë përvoja, interesa dhe interpretime të ndryshme, por që ndajnë një përgjegjësi ndaj së vërtetës së historisë së tyre. Ndoshta është koha që shqiptarët të kuptojnë një gjë të thjeshtë: heronjtë nuk bëhen më të mëdhenj duke fshehur gabimet e tyre, ndërsa kombi nuk bëhet më i dobët duke pranuar të vërtetat e pakëndshme. Skënderbeu nuk bëhet më pak i rëndësishëm nëse studiohet shoqëria feudale e kohës së tij. Ismail Qemali nuk bëhet më pak historik nëse pranohet se pavarësia nuk përfshiu Kosovën. Rugova nuk humbet meritat nëse diskutohet efektiviteti i rezistencës paqësore. Adem Jashari nuk humbet vendin në kujtesën kombëtare nëse kërkohet përgjegjësi individuale për veprimet e kujtdo që mori pjesë në luftë. Dhe historia e Kosovës nuk bëhet më pak shqiptare kur përfshin edhe viktimat e komuniteteve të tjera. Në fund, ndoshta ky është dallimi midis një kombi që jeton vetëm me kujtimet e veta dhe një kombi që ka filluar të piqet historikisht. Shqiptarët nuk kanë nevojë të bien dakord për çdo hero. Kanë nevojë të mos gënjejnë për historinë e njëri-tjetrit. Sepse kufiri mund të ndajë dy shtete, por nuk duhet të ndajë të vërtetën historike.
