Llazar Syziu
Ka figura që historia i pranon pa shumë debat, dhe ka të tjera që historia i mban në gjyq të përhershëm. Mid’hat Frashëri i përket padyshim kësaj kategorie të dytë. Jo sepse i mungojnë meritat, por sepse i teprojnë kontradiktat. Ai lindi më 25 mars 1880 në Janinë, në një familje që nuk ishte thjesht fisnikëri gjaku, por aristokraci mendimi. I biri i Abdyl Frashërit, nip i Naim Frashërit dhe Sami Frashërit, ai nuk pati nevojë ta kërkonte fatin: ia kishin shkruar që në lindje. Por trashëgimia është barrë, jo privilegj. Dhe Mid’hati e mbajti atë barrë me një vetëdije që shpesh i dha madhështi, por herë pas here edhe e shtyu drejt gabimeve.
Në rininë e tij, ai nuk zgjodhi armën, por librin. Nën pseudonimin Lumo Skëndo, u bë një nga mendjet më të rafinuara të kulturës shqiptare. Mori pjesë në Kongresin e Manastirit, duke kontribuar në një nga aktet më themelore të identitetit kombëtar: unifikimin e alfabetit. Për të, kombi nuk ishte vetëm një territor për t’u mbrojtur, por një shpirt për t’u ndërtuar. Biblioteka e tij – një pasuri e rrallë – ishte më shumë se një koleksion librash; ishte një projekt kombëtar i heshtur. Dhe kur erdhi ora e shtetit, ai nuk mungoi. Firmosi Shpalljen e Pavarësisë së Shqipërisë, duke hyrë kështu në atë elitë të vogël që nuk bëjnë histori duke e komentuar, por duke e nënshkruar. Si diplomat, përfaqësoi Shqipërinë në një botë që nuk e njihte ende mirë këtë vend të vogël dhe kokëfortë. Ishte nga ata burra që përpiqeshin t’i jepnin Shqipërisë një fytyrë perëndimore, në një kohë kur ajo ende kërkonte pasqyrën.
Por historia nuk është kurrë një vijë e drejtë. Në periudhën mes dy luftërave, Mid’hati mbeti një zë i pavarur, shpesh kritik ndaj autoritarizmit. Ai besonte në një Shqipëri demokratike, por jetonte në një realitet që prodhonte të kundërtën. Kjo kontradiktë do ta ndiqte deri në fund. Dhe pastaj erdhi Lufta. Me themelimin e Ballit Kombëtar, ai u përpoq të krijonte një alternativë nacionaliste dhe antikomuniste. Ideali i tij ishte një Shqipëri etnike dhe perëndimore. Por idealet, në kohë lufte, rrallë mbeten të pastra. Konflikti me Frontin Nacionalçlirimtar dhe dështimi i Marrëveshjes së Mukjes shënuan një kthesë fatale. Aty ku mund të kishte një bashkim, pati përçarje. Aty ku mund të kishte strategji, pati dyshime.
Akuzat për bashkëpunim të pjesshëm me gjermanët në fund të luftës mbeten njolla më e errët e figurës së tij. Disa i shohin si tradhti, të tjerë si zgjedhje të detyruara në një skenë ku çdo alternativë ishte e keqe. E vërteta, si zakonisht, nuk është as bardhë, as zi, por gri – dhe historia shqiptare është plot me këtë ngjyrë. Pas fitores së komunistëve të udhëhequr nga Enver Hoxha, Mid’hat Frashëri u largua. Mërgimi është gjithmonë një dënim i heshtur për ata që kanë dashur shumë vendin e tyre. Në New York City, ai u bë një nga zërat e emigracionit antikomunist, por nuk arriti të ndikojë më në fatin e Shqipërisë. Vdiq më 3 tetor 1949, zyrtarisht nga një atak kardiak. Por si çdo figurë e madhe dhe e diskutueshme, as vdekja e tij nuk shpëtoi nga dyshimet.
Në fund, ndoshta problemi nuk është Mid’hat Frashëri. Problemi është pritshmëria jonë për heronj të pastër në një histori që nuk ka qenë kurrë e tillë. Dhe në këtë kuptim, ai mbetet më shumë se një personazh: është një dëshmi. Një dëshmi se Shqipëria e shekullit XX nuk ishte një histori e thjeshtë zgjedhjesh të drejta, por një dramë ku shpesh edhe njerëzit më të ditur u detyruan të zgjedhin mes të këqijave. Sot, figura e Mid’hat Frashërit mbetet një pasqyrë e historisë shqiptare vetë. Ai është njëkohësisht rilindës dhe politikan i dështuar, idealist dhe realist i detyruar, patriot dhe figurë e kontestuar. Ai nuk mund të vendoset në një piedestal pa rezerva, por as të hidhet në harresë pa padrejtësi.
