Llazar Syziu
Cila është detyra e çdo demokracie!?
Ka vende që e ndryshojnë sistemin pa ndryshuar shumë njerëzit. Ka edhe vende që ndryshojnë njerëzit pa ndryshuar sistemin. Shqipëria, për fatin e saj të veçantë, ka provuar të dyja. Në vitin 1944 shqiptarët nuk ndryshuan thjesht qeverinë. Ndryshuan pronarin e vendit. Dhe, siç ndodh zakonisht kur ndryshohet pronari, filloi menjëherë debati për inventarin. Kush kishte tokë nuk duhej të kishte më tokë. Kush kishte dyqan nuk duhej të kishte më dyqan. Kush kishte pushtet nuk duhej të kishte më pushtet. Dhe kush kishte kujtesë të mjaftueshme për të kujtuar se dikur kishte pasur të gjitha këto, duhej të ishte i kujdesshëm. Revolucioni shqiptar nuk u mjaftua me ndryshimin e qeverisë. Ai kërkoi të ndryshonte shoqërinë. Dhe shoqëria, siç dihet, është më e vështirë të ndryshohet se qeveria.
Pas Luftës së Dytë Botërore, pushteti komunist u përball me një pyetje që në dukje ishte politike, por në të vërtetë ishte ekonomike: Kush do ta zotëronte Shqipërinë? Përgjigjja nuk vonoi. Shteti. Toka u rishpërnda. Pronat u konfiskuan. Ndërmarrjet u shtetëzuan. Tregtia private u kufizua dhe më pas pothuajse u zhduk. Në fshat, reforma agrare u pasua nga kolektivizimi. Ishte një revolucion i vërtetë, sepse revolucioni fillon pikërisht aty ku preket prona. Njeriu mund të falë shumë gjëra. Mund t’i falë edhe pushtetin. Por kur i prek tokën, zakonisht fillon ta marrë historinë personalisht. Kështu ndodhi edhe në Shqipëri. Ish-pronarët humbën pronën. Tregtarët humbën tregun. Kundërshtarët politikë humbën lirinë. Dhe një pjesë e shoqërisë humbi edhe mundësinë për të zgjedhur se çfarë mendonte për të gjitha këto. Kjo ishte pika ku revolucioni shoqëror u bë regjim politik.
Por regjimi i ri kishte një problem: kundërshtarët. Dhe për një regjim revolucionar kundërshtari nuk është thjesht dikush që mendon ndryshe. Është dikush që rrezikon të kujtojë të tjerët se mund të mendohet ndryshe. Prandaj në vitet e para pati rezistencë antikomuniste, kryengritje dhe përplasje të armatosura në zona të ndryshme të vendit. Postriba, Mirdita dhe zona të tjera u bënë skena të konfliktit midis shtetit të ri dhe atyre që nuk pranonin rendin e ri. Por konflikti nuk zgjati shumë si luftë e hapur. Shteti kishte armë, administratë, burgje dhe kohë. Kundërshtarët kishin guxim, armë në disa raste dhe kujtime. Në një përplasje të tillë, zakonisht fiton ai që ka institucionet. Dhe shteti shqiptar i pasluftës kishte vendosur që institucionet të ishin në anën e tij.
Pastaj erdhi fshatari. Revolucioni kishte filluar duke i thënë: “Tokën e beut do ta marrësh ti.” Fshatari, me arsye, mund të ketë menduar se më në fund historia kishte vendosur të bëhej e drejtë me të. Por historia komuniste kishte një paragraf tjetër. Pas pak vitesh i tha: “Po, toka është e jotja. Por do ta punosh bashkë me të tjerët.” Dhe më vonë: “Dhe prodhimin do ta dorëzosh sipas rregullave të kooperativës.” Kështu fshatari shqiptar zbuloi një të vërtetë të vjetër të politikës: mund të të japin pronën për të të bindur se je i lirë dhe pastaj të të organizojnë jetën në mënyrë që të mos harrosh se kush e ka pushtetin. Kolektivizimi ishte, në këtë kuptim, jo vetëm një politikë ekonomike. Ishte një mënyrë për ta futur fshatin nën disiplinën e shtetit. Dhe shteti shqiptar i asaj kohe nuk kishte ndonjë prirje të madhe për të pyetur nëse fshatari ishte dakord.
Megjithatë, do të ishte shumë e lehtë ta tregojmë historinë si një luftë midis komunistëve dhe antikomunistëve. Historia është më dinake. Komunistët luftuan edhe me komunistët. Koçi Xoxe u bë armik. Mehmet Shehu u bë armik. Beqir Balluku u bë armik. Fadil Paçrami e Todi Lubonja u bënë armiq. Një sistem njëpartiak, pra, nuk është domosdoshmërisht një sistem pa opozitë. Është një sistem ku opozita mund të lindë brenda familjes. Dhe kjo është shumë më e rrezikshme. Sepse kundërshtari që ke përballë e njeh. Kundërshtari që ke në krah të njeh edhe më mirë. Në mungesë të zgjedhjeve konkurruese, gjykatave të pavarura dhe një shtypi të lirë, lufta për pushtet u zhvillua brenda strukturave të vetë sistemit. Prandaj edhe periudha e gjatë e qetësisë komuniste nuk duhet ngatërruar me mungesën e konfliktit. Qetësia nuk ishte gjithmonë paqe. Shpesh ishte heshtje. Dhe heshtja, sidomos në diktaturë, është një statistikë shumë e dyshimtë.
Pastaj erdhi dhjetori 1990. Dhe papritur pyetja historike u përmbys. Në vitin 1944 pyetja ishte: Si do të ndërtojmë socializmin? Në vitin 1990 u bë: Si do të shpëtojmë prej tij? Studentët dolën në rrugë. U kërkua pluralizëm. U kërkuan liri politike. Monopoli i Partisë së Punës filloi të shembej. Por askush nuk e kishte menduar plotësisht pyetjen që vinte pas lirisë. Sepse liria politike është një gjë. Prona është një tjetër. Demokracia mund të fillojë me një zgjedhje. Kapitalizmi fillon kur dikush pyet:“Kjo pronë, e kujt do të jetë?” Dhe Shqipëria duhej t’i përgjigjej kësaj pyetjeje për fabrikat, tokën, ndërmarrjet dhe pasurinë shtetërore. Këtu filloi konflikti i dytë i madh shoqëror.
Në socializëm luftohej kundër pronarit. Në kapitalizmin shqiptar filloi lufta për t’u bërë pronar. Ky ishte një ndryshim i madh. Por jo domosdoshmërisht një ndryshim i qetë. Privatizimi krijoi fitues dhe humbës. Disa u bënë sipërmarrës. Disa humbën punën. Disa kërkuan pronat e tyre të vjetra. Të tjerë fituan prona të reja. Dhe si gjithmonë, kur shpërndahet pasuria, lind pyetja më e vjetër e njerëzimit: Pse ai dhe jo unë? Kjo pyetje do të shoqëronte gjithë tranzicionin shqiptar. Ajo do të shfaqej në zgjedhje, në protesta, në debate për privatizimet, në konfliktet për tokën dhe, më vonë, në pyetjet rreth korrupsionit dhe ndikimit të biznesit mbi politikën.
Pastaj erdhi 1997. Nëse komunizmi kishte krijuar një shoqëri ku shteti kontrollonte pothuajse gjithçka, tranzicioni krijoi një shoqëri ku shumë njerëz besuan se tregu mund të sillte pothuajse gjithçka. Kjo ishte një keqkuptim i kushtueshëm. Skemat piramidale u kthyen në një makinë kombëtare shprese. Njerëzit investuan kursime, shitën pasuri, morën borxhe. Pasuria dukej sikur po shumëzohej vetë. Pastaj matematika bëri atë që politika kishte harruar të bënte: u tregoi njerëzve faturën. Skemat ranë. Paratë u zhdukën. Zemërimi doli në rrugë. Dhe shteti humbi kontrollin. 1997 nuk ishte thjesht krizë financiare. Ishte kriza e besimit të një shoqërie te rendi i ri. Shqiptari kishte dalë nga një sistem që i premtonte siguri pa pasuri dhe kishte hyrë në një sistem që i premtonte pasuri pa i garantuar sigurinë. Kur humbi edhe paratë, mbeti vetëm zemërimi. Dhe zemërimi, kur armatoset, bëhet politikë.
Pas 1997-s, konflikti nuk u zhduk. Thjesht ndërroi rroba. Në vitin 1998 u bë konflikt për legjitimitetin politik dhe kontrollin e institucioneve. Në vitin 2011, 21 janari tregoi se edhe një sistem pluralist mund të prodhojë një përplasje tragjike midis protestuesve dhe shtetit. Por këtu duhet bërë dallimi. Në diktaturë, shteti ishte arbitri, lojtari dhe rregullatori. Në demokraci, shteti duhet të jetë arbitri. Problemi lind kur arbitri fillon të luajë. Atëherë askush nuk i beson më rezultatit.
Ky është edhe problemi më i madh i Shqipërisë pas vitit 1990. Konflikti nuk është më kryesisht ideologjik. Askush nuk del në rrugë sepse ka zbuluar një version të ri të marksizmit. Njerëzit dalin sepse duan punë, paga, drejtësi, shërbime, arsim, siguri, mundësi. Pyetjet kanë ndryshuar. Jo më: Socializëm apo kapitalizëm? Por: Kush po pasurohet? Kush po mbetet pas? Kush merr kontratat?Kush ka lidhje me pushtetin? Kush e ka drejtësinë në anën e vet? Ky është kalimi nga konflikti ideologjik te konflikti distributiv. Nga lufta për sistemin te lufta për pjesën që secili merr nga sistemi. Dhe kjo është shumë më e vështirë për t’u zgjidhur, sepse nuk ka një revolucion që ta zgjidhë njëherë e përgjithmonë. Ka vetëm institucione.
Këtu historia shqiptare bëhet ironike. Socializmi e shtypi konfliktin dhe pretendoi se kishte krijuar unitet. Pluralizmi e lejoi konfliktin dhe u akuzua se kishte krijuar përçarje. Por ndoshta të dyja pamjet mashtrojnë. Në diktaturë, mungesa e protestës nuk do të thotë se njerëzit ishin dakord. Në demokraci, ekzistenca e protestës nuk do të thotë se shteti po shembet. Dallimi është tjetërkund. Në sistemin e parë konflikti nuk kishte të drejtë të ekzistonte. Në të dytin konflikti ka të drejtë të ekzistojë, por duhet të ketë institucione që ta mbajnë nën kontroll. Kjo është një fitore më e vogël se revolucioni, por shumë më e dobishme për jetën e përditshme.
Prandaj Shqipëria e viteve 1944–2026 mund të lexohet si një histori me dy konflikte të mëdha. I pari ishte konflikti për sistemin. Kush do ta zotëronte tokën? Kush do të kontrollonte shtetin? Kush do të vendoste rregullat? Socializmi e dha përgjigjen me forcë: shteti, nën drejtimin e partisë. I dyti është konflikti brenda sistemit. Kush do të përfitojë nga ekonomia e tregut? Kush do të kontrollojë pushtetin? Sa e barabartë është mundësia? Sa e pavarur është drejtësia? Kush e përcakton shpërndarjen e pasurisë? Këto janë pyetjet e Shqipërisë së sotme. Dhe ndoshta kjo është arsyeja pse historia shqiptare nuk mund të tregohet si një marshim triumfal nga komunizmi drejt demokracisë. Historia nuk marshon. Historia pengohet. Ndonjëherë ecën përpara, ndonjëherë kthehet prapa, dhe herë pas here bie në ndonjë skemë piramidale.
Përfundim: Nga viti 1944 deri në vitin 1990, shqiptari jetoi në një shoqëri ku konflikti politik duhej të fshihej, ndërsa shteti përpiqej të kontrollonte pronën, ekonominë dhe jetën publike. Pas vitit 1990, shqiptari hyri në një shoqëri ku konflikti u bë i lejueshëm, por edhe më kompleks: tashmë nuk luftohej për ekzistencën e një sistemi, por për mënyrën se si ai sistem do të funksiononte dhe për kë do të funksiononte. Në socializëm pyetja ishte: “Cilin sistem do të kemi?” Në pluralizëm pyetja është: “Për kë po funksionon sistemi që kemi?”, Kjo është diferenca midis dy Shqipërive. E para kërkonte të ndryshonte shoqërinë. E dyta kërkon të ndryshojë mënyrën se si shpërndahen pasuria dhe pushteti brenda shoqërisë. Por njeriu shqiptar, për çudi të historisë, ka mbetur pothuajse po ai. Kërkon tokë, siguri, dinjitet, drejtësi dhe një jetë më të mirë. Ndryshuan parullat. Ndryshuan flamujt. Ndryshuan pronarët. Ndryshuan institucionet. Por pyetja që fshihet pas gjithë historisë mbetet e njëjtë: Kush vendos, kush përfiton dhe kush paguan çmimin? Ndoshta kjo është historia shqiptare e shtatëdhjetë e dy viteve: jo historia e zhdukjes së konfliktit, por historia e përpjekjes për ta bërë konfliktin të mundur pa e bërë vendin të pamundur.
Dhe kjo, në fund të fundit, është detyra e çdo demokracie. Jo të na bëjë të biem dakord. Por të na mësojë të mos e vrasim njëri-tjetrin sepse nuk biem dakord.
