Nga Panajot Boli
”Dialog me Daut Gumenin: Liria, Qendrea, Letërsia dhe Diplomacia”, u titullua simpoziumi i zhvilluar në qendrën kulturore të Bashkisë së Athinës ‘Andonis Tricis’ nga Ambasada e Republikës së Shqiperisë në Greqi në bashkëpunim me Autoritetin të Dosjeve, në nder të ish-diplomatit poetit , shkrimtarit dhe përkthyesit Daut Gumeni Kohët e fundit i janë përkthyer në gjuhën greke dy romane ”Shënime nga shkolla e Partisë”, roman historik, ”Bletë dhe fishekë”, monodrama ‘I marri fisnik’ dhe vellimi poetik ‘Rënga e gurit’ për tu bërë i njohur në rrethet letrare greke si edhe në opinionin e popullit grek, vendin ku ai ka sherbyer si konsull në Janinë Ambasadorja shqiptare në Athinë, Luela Hajdaraga theksoi rëndësinë e figurës së Daut Gumenit si një prej simboleve të diplomacisë dhe kulturës shqiptare ndër breza dhe rëndësinë e studimit të këtyre figurave pikërisht për vlerat e tyre në edukimin e brezave të ardhshëm.Të pranishëm në event ishin edhe ish-ambasadorë grekë në Shqipëri gjatë këtyre viteve, diplomatë si dhe gazetarë grekë, pasi figura e Gumenit është mjaft e vlerësuar në Greqi. Kishin ardhur në ketë eveniment miq e sholkë të Dautit, regjizori Ylli Pepo, Kryetarja e Lidhjes së Shkrimtareve dhe Poeteve shqiptarë në Greqi, aktori Karafil Shena, poeti i mirënjohur Niko Kacalidha dhe shumë personalitete,
PAK KRONIKË
Në sallën e mbushur të Bashkisë së Athinës ‘’Antonis Tritsis’’miq dashamirës e personalete shqiptare e greke të poetit , shkrimtarit, përkthyesit dhe diplomatit Daut Gumeni, ndoqen më shumë interes jetën dhe vepren e ketij simboli të fjalës se lirë në një diktaturë të egër, ku 23 vjet i burgosur, stoik në tërrin e burgut të Spaçit. Eventin e hapi Ambasadorja e Republikës së Shqiperisë në Athinë, Luela Hajdaraga.Ajo nënvizoi përmasat dimesionale jo vetëm si model diplomati, që solli për diplomacinë shqiptare një përvoje me standarte evropiane, ajo e lidhi edhe në planin si njeri i penës,një penë e dalë nga dhembja me një urtësi admiruese e filozofi bashkëkohore e cila ishte mbeshtetje për të edhe në fushën e diplomacië, ‘’ Letërsia e tij është ndoshta forma më e pastërt e diplomacisë që mund të ushtrojë një konsull …. A mund të shndërrohet qëndresa personale në dritë publike?Kjo pyetje padyshim merr përgjigje në veprën dhe veprimtarinë e tij. Sepse Daut Gumeni nuk është vetëm një shkrimtar që rrëfen historinë e jetës.Ai është një ambasador i kujtesës, një dëshmitar i së vërtetës, një intelektual që e ktheu dhimbjen në rrëfim, heshtjen në fjalë, ndërsa fjalën e ktheu në akt shërimi.Ai na kujton se memoria nuk është luks. Kujtesa është përgjegjësi. Dhe përgjegjësia është gjithmonë pjesë e lirisë’’, nënvizoi ajo Për dosjen e Daut Gumenit në AIDSSH , foli anëtari i saj Altin Hoxha, duke sjellë kalvarin e gjatë të mundimeve , të qendresës, dhe 16 dosje të hapura për legjendën e burgut të Spaçit, kurse në vazhdim nga Stavri Dajo, doktor i shkencave të historisë në Universitetin ‘Aristotel’ të Selanikut si dhe përkthyes mbajti temën:Daut Gumeni,i arratisur i pënguar, diplomat i përkushtuar, shkrimtar i përkryer,i mirëpritur në Greqi’’ dhe në vazhdim Kryetarja e Shkrimtareve dhe poeteve shqiptarë në Greqi, foli për forcën e fjalës të Daut Gumenit,dhe kontributin mes përkthimit në gjuhën greke të veprave të tij për të njohur lexuesin grek me vlerat e letërsisë shqiptare. Përkthyesi dhe bashkënxënësi i tj, Kosta Jani, që përktheu katër vepra të tij, tha se lexuesi grek duhet të njoh këtë poet dhe shkrimtar të talentuar, duke farkëtuar marrëdhenjtë e ndersjellta të letërsisë të dy vendeve fqinje, si një lloj afrimi e bashkëpunimi të shkrimtarëve dhe poetëve shqiptarë e grek.Ndersa për vlerat artistike të poezisë se këtij autori foli gazetari dhe poeti Panajot Boli, i cili bëri edhe parathenien e përkthimit të vellimit poetik ‘Rënga e gurit’Interesant ishte rrefimi i regjizorit Ylli Pepo në realizimin e filmit dokumentar për Daut Gumneni, Pjesëmarrësit ndoqen sekuenca nga ky film që i bëri të drithërohen.U recituan pjesë greqisht edhe shqip nga Agim Basha Algiona Aga, por ajo që emocionoi dhe e bëri sallën të ngrij për disa minuta ishte aktorja e re Masela Lena , me pjesë të interpretuar nga monodrama ‘’I marri fisnik’
Dialogu që zhvilloi në fund të veprimtarisë me auditorin, i dha gjallëri dhe ishte mjaft interesant dhe mbresëlenëse.me pyetjet që iu bënë dhe përshendetjen e tij të mrekuullueshëm në moderimin e gazetarit Panjot Boli Përshendeti perveç personaliteteve diplomatik , edhe gazetari Selanikut që ka bërë dhjetra reportazhe për Shqiperinë, Xristos Nikollaidhis.Në faqet e gazetës KATHIMERINI, të së dielës , zë edhe intervista që realizoi gazetari grek Athanasiu Kaciqidhi me Daut Gumeni
KUSH ËSHTË DAUT GUMENI?
DAUT GUMENI poet, shkrimtar, diplomat, i burgosur politik.
Lindur më 11 mars 1943 në Gusmar, Tepelenë. Në vitet 1957-1961 mbaroi me rezultate të shkëlqyera shkollën pedagogjike ”Pandeli Sotiri” në Gjirokastër. Që në shkollë i shfaqi idetë e tij kundër ideologjisë komuniste. Në këto vite filloi të shkruajë poezi e të konfrontohej me skematizmin e letërsisë së realizmit socialist. Ai kreu një kurs 1 vjeçar për matematikë-fizikë në Institutin “Aleksandër Xhuvani”, Tiranë. Në vitet 1961-1967 punoi si mësues i matematikë-fizikës në rrethin e Tepelenës.
Në vitin 1967, arrestohet për agjitacion e propagandë kundër Partisë e Pushtetit Popullor dhe për 23 vjet e gjysmë, vuajti dënimin e rreptë të të burgosurit politik, deri në vitin 1990. Më 27 mars 1970, Gjykata e Rrethit të Tepelenës e deklaroi fajtor edhe për “krimin e agjitacionit e të propagandës”, dhe përfundimisht e dënoi me 25 vjet heqje lirie
Emigron në Itali në vitet 1991-1993. Kthehet dhe boton gazetën “Populli Po” në vitin 1993 duke qenë dhe Drejtor i saj. Në vitet 1991-4-1995 drejton Shtëpinë Botuese “Naim Frashëri”, Tiranë. Në vitet 1997-2000 emërohet Sekretar i Përgjithshëm i Presidencës së Republikës së Shqipërisë. Në vitet 2000-2003 emërohet Ambasador i Republikës së Shqipërisë në Slloveni si dhe Konsull i Përgjithshëm i Republikës së Shqipërisë në Janinë viti 2004.
Daut Gumeni nuk ka reshtur së shkruari poezi, prozë, shkrime publicistike, ese letrare e sociologjike, shkrime historike e politike, kujtime të jetës e të viteve të burgut, përkthime nga frengjishtja, italishtja e sidomos nga anglishtja. Edhe pse pjesa më e madhe dhe më e ndjeshme e krijimtarisë së tij lindi në qelitë e burgjeve, aty, prapa hekurave të kryqëzuara të të burgosurit politik, megjithatë, ajo shpreh e përfaqëson pjesën më cilësore, më njerëzore e më atdhetare të një krijimtarie të vërtetë bashkëkohore.
. Tërë rinia dhe po thuaj edhe jeta e tij i kaloi burgjeve të komunizmit.
Ai përfaqëson denjësisht ata djem kryengritës e shpirtzjarrtë, ata martirë që sfiduan me dinjitet, largpamësi e inteligjencë Diktaturën komuniste, genocitin barbar të saj, duke e mposhtur atë me shpirtin liridashës, me sakrificat e paçmim e me besimin e patundur te Dielli i Lirisë.
Zoti Daut Gumeni është shpallur “Nderi i Qarku Gjirokastër”.
Botime nga Daut Gumeni:
– Legjendë Lirie, poezi, viti 1993.
– Kënga e Zezakut të Bardhë, poezi, viti 1994.
– Vallja e Etjes, poezi, viti 1996.
– Udha e Endrrës, poezi, viti 1998.
– Mulliri i harruar”, tregime, viti 2007.
– Ku jemi e ku vemi, publiçistikë.
– Puset me yje, poezi, viti 2011.
viti 2012.e përkthyer edhe greqisht
– Rrathët e humbëtirës, roman.
– Sa larg është Danimarka, esse.
– Tranzicion apo trashëgimi, publiçistikë
– Bletë dhe fishek, roman, viti 2014.e përkthyer edhe greqisht
– I marri fisnik, dramë. e përkthyer edhe greqisht
-Rënga e gurit ,poezi, epërkthyer edhe greqisht
Përkthime nga Daut Gumeni:
– Epoka e Ekstremeve (“I rrëmbyeri shekulli i njëzetë”), nga Erik Hobsbaum.
– Udha drejt Skllavërisë, nga Fridrich Hayek.
– Mendime mbi Revolucionin Francez, viti 2007, nga Edmund Burke.
– Mbrëmje në pyjet me borë”, viti 2007, përmbledhje poetike, përkthime nga poezia botërore.
– Në kërkim të kuptimit të jetës”, V.Frankl, viti 2007.
– Si veprohet në një projekt shkencor” J.Bell, viti 2008
LENGENDAR PARA HIENAVE
-Një zë uragan në gjyq që e troditi regjimin-
”Unë ndoshta jam krimb, sipas jush, por nuk guxoj të them se edhe ju jeni zvarranikë’….E kam ndjerë vetën të privuar, më ka munguar liria e fjalës dhe e veprimit…..Ju thoni se në Shqipëri ka filluar të vërshojë lumi i të mirave, por akoma nuk ka filluar të pikojë asnjë pikë…..Unë nuk jam spiun që të demaskojë vëllanë tim, Izetin për bashkëpunim me diversantët……Organizatat e masave, nuk janë leva të partisë, por marrsha të saj.…Këto vjersha i kam bërë kundra sepse ky është botkuptimi im, realiteti i jetës sime, unë kështu e shikoj jetën…..Pikpamjet e shkrimtarëve të huaj që ju i quani reaksionarë, ju nuk u thoni të gjitha fëmijëve që të gjykojnë dhe formojnë ata vetë botkuptimin e tyre.….”
….”Këta kanë marrë gjithë gjërat e këqija të Hitlerit që bënte nëpër burgje me hebrenjtë. Hitlerianët i vrisnin të burgosurit, i linin pa ngrënë, i futnin në një dhomë bashkë dhe i rrihnin. Kështu bëjnë edhe këta, të rrahin, të lënë pa ngrënë, të dënojnë kot, të fusin në një dhomë 24 vetë (thënë në Burgun e Burrelit).’
TË PRODHOJMË SA MË PAK HISTORI TË SHTREMBËRUAR E SA MË SHUMË LETËRSI TË BUKUR SI TË PARËT TANË
-Pjesë nga përshendetja e Daut Gumenit-
Me bindjen e palekundur se pas gjithë atyre fjalëve të mira që u thanë pa kursim për mua në këtë mbremje , mua më takon vetem të përshendes i gëzuar jo aq për levdatat por për miqtë që m’u shtuan.Dhe do ta filloja përshendetjen time të thjeshtë duke nisur nga pjesëmarrësit kurreshtarë për të arritur te zonja ambasadore e nderuar e Republikës së Shqipërisë dhe përsonalitetet e tjerë të vendit mikpritës. Të gjithëve u uroj shendet e gjithë të mirat tok me të dashurit e tyre , pasi që të gjithë të pranishmit kanë marrë nga koha e tyre e çmuar e ndaj dhe meritojnë shumë me tepër gëzime e përshendetjet e mia
Gjithaq i bindur jam se miku im i hershëm Kosta Jani , përkthyesi im i palodhur në gjuhën greke, bëri një punë aq e mundishme që duket sikur i ka hyrë detit me këmbë , meriton shumë me tepër se përgëzimet e mia , pasi na e bëri këtë mbremje me të kendshme , veçanërisht mua që si ballkanas i mirë mundohem të kuptoj nga gjuha greke vetëm aty-këtu ca fjalë paramere..
Sikundër më thenë qysh në krye se kjo mbremje nuk do të ishte aq e shënuar për mua e librat e mi të përkthyer në gjuhën greke nga miku im i mirë Kosta Jani , po që se devotshmëria dhe dashamirësia e tij nuk do të kishte gadishmerinë dhe ndihmën e pakursyer të vajzës e miqve të mi të hershëm Jorgo dhe Anastasia Zhonga, të cilët më duken sikur as sonte nuk e buçimheshturit durim
Për miqtë .grekë edhe këtu doemos kërkova ndihmën e përkthyesit e mikut tim aq të vyer dhe të mirë Kosta Jani.Nuk lashë pa e përmendur Kostën edhe si përkthyes të kësaj strofe të Lasgushit , sepse kemi mësuar bashkë që në ato vite të veshtira të mos harrojmë kurrë që njohja sa më e mirë me bukurinë shpirteror të njri-tjetrit na shpëton nga keqkuptiimet e nga shemtimet që sjellin ato.
E kjo më kujton një thenie të urtë : Sekreti i gjenisë njerezore qendron në ruajtjen e çiltërrsisë së fëmijës edhe në moshën e pleqërisë.Sepse nuk thonë kot që fuqia e vertetë e qenies njerezore është thjesht një përzierje fatlume durimi dhe kohe
Më vijnë vetiu në mendje këtu dy vargje të Nai,it tonë të paharruar e të paplakur.
Edhe ëngjelli dhe djalli/Janë brenda tek i gjalli
Ndaj them se duhet të qendrojmë larg keqkuptimeve dhe ta shohim jetën tonë e të fqinjëve tanë një udhë kaq të shkurtër sa e kemi dhe të përpiqemi të njohim sa më mirë bukurinë shpirterore të njeri-tjetrit , sepse ashtu mendoj modestisht që do ta jetojmë jetën mjaft të ngjashme me ato mbremjet e buta të majit , ku fëmijët rendin gjithë gaz pas xixëllonjave.Njohja me bukurinë shpirterore të fqinjëve na e bën me të lehtë udhën për të njohur ca me tej bukurinë shpirterore të trevave me të gjera e, pse jo, edhe tiparet universale të bukurisë se shpirtit njerëzor pa kufijtë çitakë e mullakë që na tregojnë herë-herë me të vegjel se sa jemi
Miqtë e mi , mbase është me e shendetshme të pranojmë sheshit mangësitë tona si qenie jo të përsosura , por gjithnjë me fuqi për të mos harruar që mbahemi gjallë nga drita
Njohja sa më e plotë e bukurisë shpirteror të njeri-tjetrit na bën të permendemi nga ëndrrat genjeshtare dhe, sikur thotë poeti ynë i Maratonomakut të verejmë se të shumtën e kohës jetojmë në një botë ku varrimi është më i rendësishëm se i vdekuri, ku dasma është më e rendësishme nga dashuria dhe ku dukja është më e rendësishme se dituria…….
…Sepse më mjaftojnë tre parime themelore që mbase duhet të udhëheqin njeriun në jetën e shkurtër që kemi. Dhe ato janë të thjeshta si drita e diellit e mjafton të bësosh se duke ndjekur pa genjyer as të tjerët as veten tende..PUNA , DASHURIA dhe MËSIMI ta bejnë jetën me të kendshme .Parime të thjeshta , zbatimin e të cilave bësoj se ta bëjnë me të lehtë bësimi i palekundur tek E DREJTA, E VERTETA dhe E BUKURA në gjithë veprimtarinë tende….
…Duke kërkuar falje atyre, shpresoj sa më të paktëve , që mund të jenë zhgënjyer nga që nuk përmenda asgjë nga përvoja e të burgosurit politik, mëndoj ta përrfundopj me një përgjigje për thenien e kryeministrit britanik Uinston Çërçill: ”Ballkani prodhon më shumë histori nga sa mund të konsumojë” Përgjigja ime do të ishte e hapët si e gjithë kjo përshendetje e thjeshtë: Duhet të na kujtoje më parë që të prodhojmë sa më pak histori të shtrembëruar e sa më shumë letërsi të bukur si të parët tanë
DAUT GUMENI SHPREH MENDIMIN…
Duke shpresuar se dhe shembjet që të këtë lënë Burgu i Burrelit në muret e vjetër të shprehjers sime pa doreza , them se mbase do të na ndihmonte për të njohur më mirë njerin-tjetrin , organizimi i një shoqate të Përbashkët të Përkthyesve të të dy vendeve tona . E, po se shohim fryte nga ai krijim , ku përkthyesit më të mirë të dyja paleve të mbeshteten e të shpërblehen për punën e tyre , mbase pas tyre mund të organizohen edhe shoqata të tjera të përbashkëta të shkrimtarëve , të universiteteve , të muzeumeve e tjera fshehin dot krenarinë e tyre për vajzën që kanë rritur Të falemnderit Joana që iu shtove vargut të miqve të mi.
Më duhet të falemnderoj nga zemra të gjithë shkrimtarët e miqtë e librit që marrin pjesë në këtë mbremje feste për letërsinë dhe gjuhën e të dyja trevave tona fqinje shekullore. I falemnderoj nga zemra gjithë miqtë e mi të ardhur nga Tirana , e mbase për të mos kujtuar lodhjebn e rrugës , po citoj një strofë nga poeti ynë filozof Lasgush Poradeci
Prej të bregosurave dete/Kam huar dhembje e zemërim/Që të buças në krisma jete/Prej
