Ese
Dentist apo berber?
Në kritikën letrare shqiptare ka një pyetje që duhet bërë gjithnjë e më shpesh: kur shkojmë te kritiku, kërkojmë dentist apo berber? Sepse disa kritikë nuk ta lexojnë veprën; të rregullojnë pamjen. Nëse ke dhëmbët e bardhë të një emri të njohur, të buzëqeshin me respekt. Nëse vjen me një libër të parë dhe pa rekomandim, të kontrollojnë dhëmbët pa anestezi. Nëse je mik, të vendosin fasetë. Nëse je i panjohur, të gjejnë edhe një karies që nuk e ke. Dhe pastaj vjen berberi. Ai të pret pak nga vepra, pak nga metafora, pak nga guximi dhe të lë një model që i përshtatet sallonit. Kritika letrare, në kuptimin e saj të mirëfilltë, duhet të jetë lexim, analizë, argument dhe gjykim estetik. Por kur kritika kthehet në shërbim klienti, libri pushon së qeni vepër dhe bëhet kartëvizitë.
Atëherë lind një sistem interesant: Nëse je i njohur, je poet. Nëse je mik i të njohurit, je poet premtues. Nëse paguan, je autor. Nëse nuk njeh askënd, je “duhet të punosh më shumë”. Ky është berberhanja jonë letrare. Disa prej “profesionistëve” kanë zhvilluar një aftësi të jashtëzakonshme: mund të shkruajnë një faqe të tërë për një libër pa thënë asgjë për librin. Fillojnë me biografinë, kalojnë te miqësia, ndalen te qyteti i lindjes, përmendin dy poetë të huaj, hedhin një “postmodernizëm” në mes dhe përfundojnë me një fjali madhështore: “Kjo vepër sjell një dimension të ri në letërsinë bashkëkohore.” Çfarë dimensioni? Mos pyet. Është sekret profesional. Nëse kritiku është mik i autorit, edhe metafora më e lodhur bëhet “e guximshme”. Edhe vargu i zakonshëm shpallet “eksperiment”. Edhe gabimi gramatikor mund të pagëzohet “liri poetike”. Por nëse autori është i ri, pa emër dhe pa grup shoqëror, atëherë kritiku bëhet papritur kirurg. I hap vargun. I numëron brinjët. I kontrollon mushkëritë. I gjen një pikëpresje të dyshimtë dhe deklaron se pacienti është i pashpresë. Kjo është një nga paradokset më qesharake të botës sonë letrare: disa kritikë janë më të rreptë me një poet të panjohur sesa me një mik të tyre. Dhe këtu hyn edhe një personazh tjetër: “zonja e sallonit”. Ajo nuk lexon gjithmonë librin. Por di kush duhet lavdëruar. Ka një intuitë të jashtëzakonshme për hierarkinë. E di kujt duhet t’i bëjë “like”, kujt duhet t’i shkruajë “mrekulli”, kujt duhet t’i vendosë tre zemra dhe kujt duhet të mos ia hapë fare postimin.
Në këtë sistem, algoritmi fillon të sillet si akademik. Sa më shumë duartrokitje, aq më shumë “vlerë”. Dhe kështu krijohet iluzioni i famshëm: shumë pëlqime = shumë talent. Jo. Ndonjëherë shumë pëlqime do të thotë vetëm se shumë njerëz kanë gishta. Lexuesi serioz është tjetër gjë. Ai nuk ka për detyrë të duartrokasë autorin. Ka të drejtë ta kundërshtojë. Ka të drejtë të thotë: ky libër nuk më bind. Madje një kritikë negative, kur është e argumentuar dhe e ndershme, mund t’i bëjë më shumë mirë një autori sesa njëqind komplimente boshe. Sepse arti nuk rritet me sheqer. Rritet edhe me kripë. Problemi më i madh është se kritika jonë shpesh ka harruar dallimin midis kritikës dhe reklamës. Reklama thotë: Lexojeni këtë libër! Kritika duhet të thotë: Ja pse ky libër funksionon ose nuk funksionon. Reklama kërkon shitje. Kritika kërkon të vërtetën e veprës. Dhe kur kritiku bëhet reklamues, ai nuk është më dentist dhe as berber. Është tregtar i komplimenteve.
Prandaj, ndoshta duhet ta ndryshojmë pyetjen. Jo: “Dentist apo berber?” Por: “A e ke lexuar librin?” Sepse para se të presësh flokët e një autori, para se t’i shkulësh dhëmbët, para se t’i japësh një titull, një çmim apo një kurorë, duhet të bësh gjënë më të thjeshtë që kërkon letërsia: ta lexosh. Dhe ta lexosh pa parë emrin në kopertinë. Sepse ditën që kritiku e mbyll sytë ndaj emrit dhe hap sytë ndaj veprës, atëherë fillon kritika e vërtetë. Deri atëherë, salloni është hapur. Berberi pret. Dentisti shpon. Dhe letërsia pret radhën. Migel Flor
