Historia e njerëzimit ka qenë gjithmonë një përpjekje për të zgjidhur të njëjtën pyetje: kush duhet ta drejtojë fatin ekonomik të shoqërisë? Individi me dëshirat dhe interesat e tij, apo kolektivi përmes një organizimi të përbashkët? Për më shumë se një shekull, kjo pyetje mori formën e një përplasjeje të madhe midis dy ideve: kapitalizmit dhe socializmit. Njëri besonte se shoqëria përparon kur njeriu lihet i lirë të krijojë, të konkurrojë dhe të kërkojë fitimin. Tjetri besonte se shoqëria përparon kur pasuria dhe mjetet e prodhimit vendosen nën kontrollin kolektiv. Të dyja idetë lindën nga një dëshirë njerëzore: krijimin e një bote më të drejtë. Por historia, si një gjykatës i ftohtë, tregoi se rruga drejt kësaj bote nuk ishte aspak e thjeshtë.
Në shekullin XIX, kapitalizmi hyri në skenën e historisë me zhurmën e makinave të fabrikave dhe me aromën e qymyrit që mbulonte qytetet industriale. Ishte një revolucion i vërtetë. Brenda pak brezash, njerëzimi prodhoi më shumë mallra, ndërtoi më shumë qytete dhe krijoi më shumë teknologji se në shumë shekuj më parë. Por revolucioni industrial kishte edhe hijen e tij: punëtorë që punonin me orë të gjata, fëmijë në fabrika dhe një pasuri që shpesh përqendrohej në duart e pak njerëzve.
Në këtë terren lindi socializmi. Ai nuk lindi si një dëshirë për të ndryshuar botën nga fantazia, por nga një reagim ndaj kontradiktave reale të kapitalizmit të hershëm. Kritikët e tij thoshin: nëse shoqëria prodhon pasuri me punën e miliona njerëzve, pse kontrolli mbi këtë pasuri duhet të jetë në duart e një pakice? Kjo ishte pyetja që i dha forcë idesë socialiste. Por idetë, siç e mëson historia, nuk mbeten gjithmonë në libra. Në vitin 1917, revolucioni në Rusi e ktheu socializmin nga teori në shtet. Për herë të parë, një vend i madh vendosi të organizonte ekonominë jo sipas logjikës së tregut, por sipas një plani të hartuar nga shteti. Ishte një eksperiment i madh, aq i madh sa historia do ta ndiqte për pjesën më të madhe të shekullit XX.
Pas Luftës së Dytë Botërore, bota u nda në dy kampe. Në njërën anë ishte Perëndimi i tregut dhe pronës private; në tjetrën Lindja e ekonomisë së planifikuar dhe pronës shtetërore. Për shumë vende të Evropës Lindore – Polonia, Hungaria, Çekosllovakia, Rumania, Bullgaria, Gjermania Lindore dhe Shqipëria – socializmi u bë sistemi zyrtar i organizimit të shtetit. Më tej, Kina, Vietnami, Kuba dhe vende të tjera ndoqën rrugë të ngjashme. Në kulmin e tij, socializmi shtetëror përfshiu rreth një të tretën e njerëzimit. Kjo nuk ishte një dukuri e vogël historike. Një ide që në shekullin XIX ishte një kritikë filozofike ndaj kapitalizmit, në shekullin XX u bë realiteti politik i jetës së mbi një miliard njerëzve.
Socializmi kishte një forcë të madhe: aftësinë për të mobilizuar shoqërinë. Një shtet mund të vendoste se ku do të ndërtohej një uzinë, një hidrocentral apo një universitet, dhe mund të përqendronte burime të mëdha në një objektiv të vetëm. Në shumë vende që kishin trashëguar varfëri dhe prapambetje, ky model solli industrializim, zgjerim të arsimit dhe krijimin e shërbimeve publike. Por çdo fuqi ka edhe çmimin e saj. Kur shteti merr përsipër të planifikojë gjithçka, ai duhet të ketë jo vetëm vizion, por edhe aftësi të jashtëzakonshme organizimi. Në shumë raste, burokracia zëvendësoi fleksibilitetin, plani zëvendësoi kërkesën reale dhe vendimi politik zëvendësoi sinjalin ekonomik. Një ekonomi mund të urdhërojë prodhimin e një milion palë këpucësh, por nuk mund të urdhërojë domosdoshmërisht njerëzit t’i blejnë ato.
Kapitalizmi, nga ana tjetër, kishte një avantazh që historia e ka provuar shumë herë: aftësinë për të krijuar dhe ndryshuar. Konkurrenca i detyronte ndërmarrjet të shpiknin, të përmirësonin dhe të kërkonin mënyra të reja prodhimi. Revolucioni teknologjik i shekullit XX dhe XXI është një dëshmi e kësaj force krijuese. Por edhe kapitalizmi ka mëkatet e veta. Një treg pa kufij mund të krijojë pasuri të jashtëzakonshme, por mund të krijojë edhe boshllëqe të jashtëzakonshme. Historia e krizave ekonomike, nga Depresioni i Madh i vitit 1929 deri te kriza financiare e vitit 2008, tregoi se tregu nuk është një zot i pagabueshëm. Ai krijon pasuri, por nuk garanton gjithmonë drejtësi.
Kështu, historia na vendos përballë një paradoksi: kapitalizmi është i fortë në krijimin e pasurisë, por ka nevojë për një ndërgjegje sociale; socializmi është i fortë në mobilizimin kolektiv, por ka nevojë për mekanizma që ruajnë lirinë dhe efikasitetin. Ndoshta gabimi më i madh i shekullit XX ishte besimi se një ide e vetme mund të zgjidhte të gjitha problemet njerëzore. Kapitalistët shpesh harruan se ekonomia ekziston për njerëzit dhe jo njerëzit për ekonominë. Socialistët shpesh harruan se njerëzit nuk janë vetëm pjesë e një kolektivi, por edhe individë me dëshira, krijimtari dhe iniciativa personale. Prandaj, mësimi i madh i historisë nuk është fitorja absolute e njërës palë. Është kuptimi se shoqëritë moderne kanë nevojë për një ekuilibër. Tregu duhet të krijojë pasuri, por shteti duhet të garantojë drejtësi. Individit duhet t’i jepet hapësirë për të krijuar, por shoqëria duhet të mbrojë ata që mbeten pas.
Në përfundim, përplasja midis kapitalizmit dhe socializmit ishte shprehje e një kontradikte më të thellë: midis prodhimit kolektiv të pasurisë dhe mënyrës së organizimit të saj. Socializmi lindi si përpjekje për ta zgjidhur këtë kontradiktë duke vendosur prodhimin nën kontroll shoqëror, ndërsa kapitalizmi u zhvillua duke u mbështetur te iniciativa private dhe konkurrenca. Historia nuk ka dhënë një përgjigje përfundimtare, por ka treguar një të vërtetë themelore: çdo sistem shoqëror duhet të gjykohet nga aftësia e tij për të zhvilluar forcat prodhuese, për të garantuar drejtësi dhe për ta vendosur ekonominë në shërbim të njeriut. Në fund të fundit, historia nuk është një garë ku një sistem merr medaljen e artë dhe tjetri largohet i mundur përgjithmonë. Historia është një laborator i madh ku njerëzimi provon, gabon dhe mëson. Kapitalizmi dhe socializmi ishin dy përgjigje të mëdha ndaj një problemi të madh. E ardhmja ndoshta nuk do të jetë pronë e njërës prej tyre, por e aftësisë së njerëzimit për të marrë nga secila atë që funksionon dhe për të hequr dorë nga ajo që dëmton njeriun.
