Fragment analize i poetikës së F.Açkës.
Në poetikën e F.Aiçkës , erotika nuk është vetëm dëshirë trupore; ajo është një formë pushtimi të kohës së brendshme të tjetrit. Kjo del qartë te vargjet:
“Një burrë si ti / ka ethe të çuditshme pushtimi”
dhe
“Ti di të durosh, / sepse zotëron padurimin tim”.
Këtu “pushtimi” nuk ndodh mbi trupin, por mbi ritmin emocional të subjektit lirik. Burri nuk e pushton gruan me forcë të hapur; ai pushton me pritje, me mungesë, me tension. Pra erotika shndërrohet në një regjim kontrolli mbi padurimin, mbi ankthin dhe mbi pezullimin e dëshirës. Kjo është risi e rëndësishme në leximin e poezisë shqipe, sepse erotika nuk paraqitet si element romantik.
Erotika në këtë poezi funksionon si pushtim i kohës së brendshme, jo si zotërim i trupit. Subjekti tjetër nuk përshkon vetëm hapësirën intime, por kolonizon pritjen, padurimin dhe gjendjen e pezullt të dashurisë.
Ritmi profetik dhe ndërtimi i tij
Ritmi profetik nuk vjen nga një zë fetar, por nga një sintaksë gjykimi. Vargjet janë të shkurtra, prerëse, të njëpasnjëshme, me strukturë paralajmëruese:
“Ai të kërkon si grua, / Ti e konkuron si burrë.”
“Ai lutet të jesh dashnore, / Ti mëson huqe prostitute.”
“Ai ka nevojë për shoqe, / Ti e josh si e dashur…”
Kjo krijon efektin e një shpalljeje morale, por në thelb është një diagnostikë e shoqërisë. Teksti nuk i predikon lexuesit çfarë duhet të bëjë; ai e vendos përballë një gjendjeje të deformuar, ku marrëdhënia burrë-grua është kthyer në skenë rolesh të imponuara. Kjo lidhet me konceptin e alienimit: jo si e metë individuale, por si sëmundje e marrëdhënies shoqërore. Koncepti i alienimit në teorinë kritike përshkruan pikërisht një raport të shtrembëruar me veten dhe botën, jo një dobësi personale.
Ritmi profetik ndërtohet nga vargje sentencore, anafora, paralelizmi dhe prerja e vazhdueshme e frazës. Ai është më shumë një mënyrë gjykimi poetik sesa një dekor stilistik.
Si e krijon gegnishtja gravitetin emocional
Gegnishtja është vetëm shenjë identitare; ajo është mekanizëm akustik i rëndesës emocionale. Fjalë si:
“asht”, “shakull”, “mbyt”, “lëngim”, “mrizimi”, “huri”
kanë peshë zanore dhe trupore. Ato e ngadalësojnë leximin, e dendësojnë ritmin, e bëjnë zërin më tokësor dhe më të ashpër. Graviteti emocional nuk vjen thjesht nga kuptimi i fjalës, por nga mënyra si fjala bie në gojë dhe në vesh. Kjo e bën ligjërimin më të dendur, më të rëndë, më intim.
Në këtë poezi, edhe kur përdoret gjuha standarde, efektet më të forta lindin kur standardja ndërpritet nga ngarkesa dialektore. Kështu poezia fiton një zë që është njëkohësisht lokal dhe universal,gojor dhe letrar, i butë dhe i ashpër.
Gegnishtja këtu nuk funksionon si ornament dialektor, por si trup zanor i emocioni. Ajo e kthen fjalën në material poetik me peshë, duke i dhënë vargut një gravitet të veçantë afektiv.
Kalimi nga sentenca te simboli është një nga transformimet më të rëndësishme në poetikën e F.Açkës. Në poezitë e para dominonte sentenca:
“Liria… të mbyt.”
Këtu ideja është e drejtpërdrejtë, e shpallur, e artikuluar si përfundim. Por në poezitë etjera , mendimi fillon të mishërohet në figurë:
“shakuj ngarkuar me jone mëkati”
“po ndërron formë”
“i ëmbli lëngim”
“ëndrrat mbi tela”
Këtu nuk kemi më një ide të shpjeguar; kemi një ide të materializuar në simbol. Simboli nuk thotë vetëm diçka; ai e lë kuptimin të hapur dhe e ngarkon me shumë shtresa. Pra poezia kalon nga deklarata në figurë, nga shpjegimi në sugjerim, nga mendimi i drejtëpërdrejtë në përftim poetik.
Kjo është shenjë pjekurie estetike: poezia nuk mbështetet më te mesazhi, por te imazhi.
Ndërtimi i mazhot bëhet npërmjet kalimit nga sentenca te simboli çka shënon një lëvizje nga ligjërimi normativ drejt gjuhës së shumëkuptimësisë. Ideja nuk shpallet më; ajo trupëzohet në figurë.”
Fragmentimi i identitetit
Këtu poezia bëhet shumë e fortë. Në vargjet:
“Ai ka nevojë për shoqe, / Ti e josh si e dashur…”
identiteti nuk paraqitet si thelb i qëndrueshëm, por si rol i performuar. Kjo lexohet në dritën e Judith Butler-it, e cila e problematizon kuptimin e ngurtë të seksit/gjinisë dhe e mendon identitetin gjinor si të lidhur me normat dhe përsëritjet shoqërore.
Në të njëjtën kohë, moderniteti i lëngshëm i Bauman-it e ndihmon shumë këndvështrimin e ri të leximit: aty identiteti nuk është më i dhënë, por bëhet “detyrë”, proces i përhershëm ndërtimi dhe rindërtimi.
Në poezinë E F.Açkës Erotika shfaqet e fragmentuar ku gruaja ndahet mes gruas, dashnores, shoqes, joshëses kurse burri ndahet mes pushtetit, trupit, mungesës, autoritetit.
Pra moderniteti nuk e çliron individin; ai e copëzon në funksione të ndryshme.
Interpretimi i ri :
“Moderniteti në këtë poezi nuk prodhon një subjekt më të lirë, por një subjekt të ndarë në role funksionale, ku identiteti bëhet performancë dhe jo thelb.
Mekanizmat që janë përdorur për ndërtimin e figurës artistike dhe imazhit poetik.
- anafora dhe paralelizmi,
- shkallëzimi i figurës,
- antiteza trup/shpirt, pushtim/durim, afërsi/mungesë,
- fragmentimi sintaksor,
- simbolika materiale,
- ton sentencor dhe profetik,
- ngjeshja emocionale e gegnishtes.
“Duke u larguar nga deklaratat, morali i mesazhit dhe duke hyrë në mekanizmat endërtimit të figurës apo imazhit , poetika e Flutura Açkës ndërton erotikën moderne e cila shfaqet si pushtim i kohës së brendshme, ndërsa identiteti gjinor si performancë e copëzuar e subjektit. Kësisoj, teksti fiton një vlerë që shkon përtej kontekstit lokal dhe e vendos dramën intime brenda një horizonti më të gjerë të modernitetit të fragmentuar e të paqëndrueshëm dhe të alienimit.”
