Nexhbedin Basha
Rrënjët e një kombi nuk maten vetëm me kufij politikë, por me kujtesën, gjuhën, kulturën dhe gjurmët që ai lë ndër shekuj. Trojet shqiptare, të shtrira dikur gjerë në Ballkan, jetojnë ende në dokumente, këngë, toponime, kujtime dhe dëshmi historike që koha nuk ka mundur t’i shuajë.
Kjo hartë me ngjyrë të kuqe, e vitit 1881, e ruajtur në arkivat ruse, përbën një dëshmi të rëndësishme historike mbi shtrirjen etnike të shqiptarëve në Ballkan. Ajo paraqet, sipas burimeve etnografike të kohës, hapësirat ku jetonin shqiptarët në fundin e shekullit XIX, duke përfshirë vise të gjera që sot ndodhen jashtë kufijve administrativë të Shqipërisë.
Në hartë shihen qartë trojet e asaj që në histori është quajtur Shqipëria Etnike: nga Çamëria, Janina, Selaniku, Kavalla e deri në Larisa e kufijtë pranë Gjirit të Artës në jug, si dhe treva të tjera shqiptare në veri e verilindje, deri në Sanxhakun e Novi Pazarit, Nishin, Cërna Gorën (Malin e Zi) dhe zonat pranë kufijve të atëhershëm me Serbinë e Bullgarinë.
Ngjyra e kuqe shtrihet gjerë në Ballkan, duke dëshmuar praninë e shqiptarëve dhe peshën e tyre etnike, kulturore e historike në këtë rajon gjatë asaj periudhe.
Po të krahasohen kufijtë e shteteve fqinje të kohës, bie në sy se Greqia, Serbia, Cërna Gora (Mali i Zi) dhe Bullgaria kishin një shtrirje më të kufizuar krahasuar me hapësirat e banuara nga shqiptarët. Për këtë arsye, harta mbetet një dokument me vlera të veçanta historike dhe studimore, pasi pasqyron perceptimin etnografik të Ballkanit në fundin e shekullit XIX.
Ajo nuk është thjesht një vizatim gjeografik, por edhe një copëz kujtese kombëtare që ruan gjurmët e identitetit dhe historisë së shqiptarëve ndër shekuj.
Dhe siç kumbojnë vargjet e këngës:
Do të rroj a do të tretëm,
Hiri im të më mbetet,
Edhe në zjarr po të digjem,
Kjo dëshirë më ka mbetur motesh.
As zjarrit nuk i ruhem,
As erës që kërkon të më shuajë,
Sepse mbi hirin e kujtesës
ringrihet gjithmonë shqiptaria.
Kjo hartë e vitit 1881 nuk duhet parë si dokument politik apo si përcaktim kufijsh shtetërorë sipas kuptimit të sotëm, por si një dëshmi historike dhe etnografike mbi praninë e shqiptarëve në Ballkan gjatë asaj kohe.
E ruajtur në dokumente dhe arkiva të huaja, ajo mbetet një burim me rëndësi për studiuesit e historisë së Ballkanit dhe një kujtesë e rrënjëve historike të shqiptarëve në rajon.
Nexhbedin Basha
