Llazar Syziu
Historia e shqiptarëve në Kosovë nuk është histori engjëjsh. As histori djajsh. Është historia e zakonshme e një populli ballkanik që jeton mijëra vjet mbi një tokë ku perandoritë hynin si pronare dhe largoheshin si humbëse. Kush kërkon në këtë histori vetëm heronj, do të zhgënjehet. Kush kërkon vetëm viktima, do të gabojë po aq. Sepse historia nuk ecën me moralin e kishës, por me interesin, frikën, mbijetesën dhe fuqinë. Historia e shqiptarëve në Kosovë gjatë dy shekujve të fundit nuk mund të kuptohet si një rrëfim i thjeshtë heroizmi, tradhtie apo viktimizimi. Ajo është një proces shumë më kompleks, ku klasa të ndryshme shoqërore, elita politike dhe shtresa ekonomike kanë ndryshuar funksionin e tyre historik sipas kohës dhe rrethanave. Historia nuk gjykon sipas meritave morale të përjetshme, por sipas rolit konkret që grupet shoqërore luajnë në një moment të caktuar. Kombi shqiptar në Kosovë është një nga shembujt më të qartë se historia ecën përmes kontradiktave dhe transformimeve të vazhdueshme.
Në fillim të shekullit XIX, shqiptari i Kosovës nuk mendonte ende për kombin siç e mendojmë sot. Ai mendonte për fisin, fenë, pronën dhe pushkën. Perandoria Osmane nuk ishte “pushtues” në kuptimin romantik të mëvonshëm; ajo ishte rendi i zakonshëm i jetës. Bejlerët shqiptarë jetonin falë saj dhe e mbronin jo nga dashuria, por sepse prej saj merrnin tokë, pushtet dhe privilegj. Pra në fillim të shekullit XIX, shqiptarët e Kosovës jetonin brenda strukturës së Perandorisë Osmane. Elitat feudale shqiptare — bejlerë, agallarë dhe prijës lokalë — ishin pjesë e sistemit administrativ osman. Ata ruanin privilegjet e tyre ekonomike dhe politike përmes lidhjes me Perandorinë. Në atë kohë, këto shtresa luanin një rol stabilizues për rendin ekzistues.
Por historia ka zakonin e saj ironik: njerëzit që një epokë i përdor si shtylla të rendit, në epokën tjetër i kthen në rebelë. Kështu ndodhi edhe me shqiptarët e Kosovës. Kur Perandoria Osmane filloi të dobësohej dhe fqinjët ballkanikë nisën të copëtonin territoret e saj, shumë prej atyre bejlerëve që dje mbronin sulltanin, sot filluan të flisnin për Shqipërinë. Pra, ndërsa nacionalizmat ballkanike filluan të ngriheshin, po këto elita u përballën me një realitet të ri historik: nevojën për mbrojtjen e identitetit shqiptar. Kështu, një pjesë e elitës feudale shqiptare, që më parë ishte mbështetje e Perandorisë Osmane, gradualisht u shndërrua në bartëse të idesë kombëtare shqiptare. Kjo u pa qartë në Lidhjen Shqiptare të Prizrenit në vitin 1878. Ajo nuk ishte vetëm një organizim patriotik, por edhe një shenjë e transformimit të vetë elitës shqiptare. Bejlerë, prijës lokalë, klerikë dhe intelektualë u bashkuan për të mbrojtur trojet shqiptare nga copëtimi pas Kongresit të Berlinit. Në këtë moment historik, një klasë që dikur kishte shërbyer si mbështetje e rendit osman mori funksion revolucionar kombëtar. Kjo dëshmon se funksioni historik i një shtrese shoqërore nuk është i pandryshueshëm; ai ndryshon sipas kushteve ekonomike, politike dhe kombëtare. Lidhja Shqiptare e Prizrenit nuk lindi nga ndonjë ndriçim mistik patriotik. Ajo lindi nga frika shumë konkrete se shqiptarët do të zhdukeshin politikisht nga harta e Ballkanit. Patriotizmi, në Ballkan, shpesh ka lindur jo nga filozofia, por nga rreziku. Dhe pikërisht aty fillon kombi modern shqiptar në Kosovë: jo si ide poetësh, por si instinkt mbijetese.
Në vitin 1912 erdhën serbët. Dhe me ta erdhi një tjetër epokë. Shqiptarët e Kosovës, që deri dje ishin provincë osmane, papritur u gjendën pakicë e padëshiruar në një shtet tjetër. Kjo është një nga tragjeditë e Ballkanit: kombet formohen shpesh vetëm kur ndihen të kërcënuara. Fshatari shqiptar, që nuk kishte lexuar as histori e as teori politike, e kuptoi shumë shpejt se toka dhe gjuha e tij nuk ishin më të sigurta. Pas vitit 1912, kur Kosova ra nën sundimin serb, ndodhi një tjetër transformim historik. Në qendër të rezistencës shqiptare nuk qëndronin më vetëm elitat tradicionale, por edhe fshatarësia dhe shtresat popullore. Kjo rezistencë promovoi Azem Galicën me shokë. Politikat e kolonizimit, shpronësimit dhe represionit shtetëror serb krijuan kushte ku mbijetesa kombëtare u bë çështje e të gjitha shtresave shoqërore. Në këtë periudhë, fshatarësia shqiptare mori rol historik mbrojtës dhe rezistues. Por edhe këto struktura tradicionale, që në atë kohë kishin funksion çlirimtar, më vonë u kthyen pjesërisht në pengesë për modernizimin ekonomik dhe institucional të shoqërisë shqiptare në Kosovë. Historia kështu tregon se asnjë forcë shoqërore nuk mbetet përgjithmonë progresive. Kështu lindi rezistenca. Jo gjithmonë e organizuar, jo gjithmonë heroike, shpesh primitive, por reale. Dhe këtu ndodh paradoksi që historianët sentimentalë nuk e pranojnë lehtë: pikërisht ato struktura patriarkale dhe fisnore që më vonë do të pengonin modernizimin e Kosovës, në atë kohë u bënë mekanizëm mbijetese kombëtare. Historia nuk pyet nëse një forcë është moderne apo jo; ajo pyet vetëm nëse është e aftë të mbijetojë.
Pastaj erdhi Jugosllavia e Josip Broz Titos. Dhe këtu historia bëhet edhe më ironike. Regjimi komunist, që shumë shqiptarë e panë si shtypës, ishte njëkohësisht regjimi që modernizoi Kosovën. Hapi shkolla, universitete, fabrika dhe krijoi inteligjencën shqiptare urbane. Pa Jugosllavinë socialiste, Kosova ndoshta do të kishte mbetur një provincë rurale e prapambetur për shumë më gjatë. Një nga paradokset më domethënëse të historisë së Kosovës u shfaq gjatë periudhës jugosllave pas Luftës së Dytë Botërore. Regjimi komunist i Josip Broz Tito solli industrializim, urbanizim dhe arsimim masiv në Kosovë. U hap Universiteti i Prishtinës, u krijua inteligjenca moderne shqiptare dhe u zhvilluan strukturat administrative. Në aspektin shoqëror dhe ekonomik, ky sistem pati funksion modernizues. Por komunizmi jugosllav kishte një kufi: ai pranonte shqiptarin e arsimuar, por jo shqiptarin që kërkonte pushtet të plotë politik. Prandaj kontradikta ishte e pashmangshme. Sistemi që krijoi elitën moderne shqiptare në Kosovë, krijoi njëkohësisht edhe njerëzit që do ta sfidonin atë sistem. Pra në të njëjtën kohë, shqiptarëve u mohua plotësisht e drejta për vetëvendosje kombëtare. Kjo krijoi një kontradiktë të thellë: sistemi që modernizonte Kosovën ishte njëkohësisht sistemi që kufizonte aspiratat politike shqiptare. Kjo tregon se historia nuk zhvillohet në mënyrë lineare, por përmes përplasjes së proceseve progresive dhe shtypëse njëkohësisht.
Demonstratat e vitit 1981 nuk ishin thjesht protesta studentore. Ishin momenti kur inteligjenca shqiptare kuptoi se arsimi pa barazi politike prodhon vetëm zemërim më të rafinuar. Studentët që Jugosllavia kishte edukuar, tani po dilnin kundër saj. Historia kishte ndryshuar sërish anë. Në vitet 1980 dhe 1990, studentët, intelektualët dhe lëvizjet politike shqiptare morën rolin kryesor në kërkesën për barazi dhe republikë. Demonstratat studentore të vitit 1981 shënuan lindjen e një faze të re historike. Elita intelektuale shqiptare u kthye në bartëse të idealit kombëtar, ndërsa burokracia jugosllave u shndërrua në pengesë ndaj zhvillimit politik të shqiptarëve. Më pas erdhën vitet e luftës. Në fillim dominonte ideja e rezistencës paqësore. Pastaj armët morën fjalën. Dhe si gjithmonë në Ballkan, pushka fitoi prestigjin që nuk e kishte fjala. Ata që dolën nga lufta morën jo vetëm pushtetin politik, por edhe mitin moral të çlirimit. Pra, gjatë viteve të luftës në Kosovë, ndodhi një transformim tjetër: nga dominimi i rezistencës paqësore u kalua te rezistencën e armatosur. Strukturat që dolën nga lufta fituan legjitimitetin historik të çlirimit kombëtar dhe morën drejtimin politik të Kosovës së pasluftës.
Por historia është mizore me mitet. Ajo i konsumon heronjtë e saj shpejt. Elitat e pasluftës, që dikur shiheshin si shpëtimtare, filluan të akuzoheshin për korrupsion, klientelizëm dhe kapje të shtetit. Brezi i ri në Kosovë nuk kërkonte më vetëm flamuj dhe kujtime lufte; kërkonte punë, drejtësi dhe shtet funksional. Dhe kështu nisi përplasja e re: jo më kundër pushtuesit të huaj, por kundër lodhjes së vetë elitës shqiptare. Megjithatë, edhe këtu historia vazhdoi logjikën e saj dialektike. Një pjesë e elitës së dalë nga lufta, që dikur kishte funksion çlirimtar dhe mobilizues, më vonë u kritikua për korrupsion, klientelizëm dhe kapje të institucioneve shtetërore. Brezat e rinj në Kosovë filluan të kërkonin jo vetëm patriotizëm simbolik, por edhe shtet funksional, zhvillim ekonomik dhe demokraci reale. Kjo dëshmon se historia nuk njeh role të përjetshme. Forcat që në një epokë janë revolucionare, në një epokë tjetër mund të bëhen pengesë ndaj zhvillimit të ri shoqëror.
Ky është ligji i vërtetë i historisë: asnjë klasë, asnjë elitë dhe asnjë brez nuk mbetet përgjithmonë revolucionar. Kush sot paraqitet si çlirimtar, nesër mund të shihet si pengesë. Historia nuk njeh mirënjohje të përjetshme. Ajo njeh vetëm lëvizjen. Prandaj historia e kombit shqiptar në Kosovë edhe gjatë dyqind viteve të fundit është histori e transformimeve të vazhdueshme shoqërore. Elitat feudale u kthyen në nacionaliste; fshatarësia tradicionale u bë forcë rezistence; komunizmi jugosllav modernizoi, por edhe shtypi; elitat çlirimtare ndërtuan shtetin, por më pas u sfiduan nga kërkesat për reformim demokratik. Në këtë mënyrë, historia shqiptare në Kosovë vërteton se zhvillimi historik nuk ecën përmes harmonisë, por përmes kontradiktave. Asnjë klasë, elitë apo traditë nuk mbetet e pandryshueshme në funksionin e saj historik. Pikërisht kjo e bën historinë e Kosovës jo vetëm një histori kombëtare, por edhe një shembull të gjallë të mënyrës sesi shoqëritë transformohen nëpërmjet konfliktit, ndryshimit dhe përplasjes së fazave të zhvillimit shoqëror.
Përfundimisht historia e shqiptarëve në Kosovë është histori kontradiktash. Feudalët osmanë u bënë nacionalistë. Strukturat patriarkale u kthyen në mburojë kombëtare. Komunizmi modernizoi një popull që nuk e lejoi të bëhej plotësisht i lirë. Luftëtarët e djeshëm u kthyen në establishmentin që sot kritikohet nga rinia.
A po dëgjon…, apo s’arrin të na dëgjoj shqiptari i Kosovës…?!
Ndoshta ky është normaliteti i vërtetë i historisë. Kombet nuk ndërtohen nga pastërtia morale. Ato ndërtohen nga përplasja e brezave, interesave, ideve dhe krizave. Kosova nuk bën përjashtim. Ajo është thjesht një tjetër provë se historia ecën përpara jo falë harmonisë, por falë kontradiktës.
