Ese filozofike mbi librin “Kujtime rinore me fllad nga Elbasani” të Piro Millona Minellës
Nga Agim Lika Poet, studiues dhe historian
Ka libra që lexohen me sy dhe libra që lexohen me shpirt. Ka libra që tregojnë një histori dhe libra që na bëjnë të kujtojmë historinë tonë. “Kujtime rinore me fllad nga Elbasani” i Piro Millona Minellës i përket kësaj të dytës. Sepse kujtesa nuk është thjesht një arkiv i së shkuarës. Ajo është mënyra se si njeriu vazhdon të jetojë me atë që ka qenë. E shkuara, kur ruhet vetëm në mendje, me kalimin e viteve zbehet; kur kalon nëpër zemër dhe merr formën e fjalës, bëhet trashëgimi. Ndoshta kjo është edhe filozofia e fshehtë e librit të ri të Piros: njeriu nuk jeton vetëm në të tashmen; ai jeton njëkohësisht edhe në kujtimet që ka mbledhur gjatë udhës së tij. Ostana E. Budha shkruan: “Çdo subjekt që krijoj, më krijon mua. Unë shkruaj për të krijuar veten time.” Kjo thënie mund të shërbejë si një çelës për të kuptuar edhe botën e Piros. Duke shkruar për njerëzit, rrugët, vendet dhe ditët e rinisë së tij, ai, në të vërtetë, po rindërton vetveten. Sepse çfarë jemi ne, në fund të fundit? Jemi edhe ajo që kemi harruar, edhe ajo që nuk kemi mundur ta harrojmë. Jemi rrugët ku kemi ecur, njerëzit që kemi dashur, zërat që kemi dëgjuar, dhimbjet që kemi përjetuar dhe gëzimet që koha nuk ka mundur t’i marrë krejtësisht me vete. Kujtesa është një lloj kohe që nuk bindet ndaj kohës. Vitet kalojnë, fytyrat ndryshojnë, qytetet transformohen, rrugët marrin një pamje tjetër, por brenda nesh ekziston një Elbasan i pandryshueshëm: ai i rinisë, i hapave të parë, i miqësive, i ëndrrave dhe i gabimeve të bukura të moshës. Prandaj libri i Piros nuk është vetëm një libër për Elbasanin.
Është një libër për kohën dhe për njerëzit. Dhe koha është filozofia më e madhe që njeriu nuk arrin ta zgjidhë kurrë. Ne e masim kohën me vite, muaj e ditë, por në të vërtetë koha matet me kujtime. Një çast i lumtur mund të vlejë sa një vit, ndërsa një vit i zbrazët mund të duket si një ditë e humbur. Kjo është arsyeja pse kujtimet e Piros nuk duken si fotografi të vjetra të vendosura në një album. Ato janë si dritare që hapen drejt një kohe tjetër. Kur lexoj për Krastën, Godoleshin, Bradasheshin, Urën e Taranikës, nuk shoh vetëm vende. Shoh një botë. Dhe ndoshta kjo është fuqia e letërsisë: të bëjë që një emër vendi të mos jetë më thjesht një emër gjeografik, por një emocion. Piro na kujton se vendet nuk jetojnë vetëm në hartë.
Ato jetojnë në kujtesën e njerëzve. Një qytet nuk është vetëm gurë, rrugë, ura e ndërtesa. Një qytet është ajo që kemi përjetuar brenda tij. Prandaj Elbasani i Piros është më shumë se një qytet. Është një gjendje shpirtërore. Por këtë e dëshmon edhe një përvojë e vogël, e cila për mua u bë një nga ato çaste që të mbeten në mendje. Një ditë, te Lulishtja “1 Maji”, ndërsa ishim ulur në kafe me mikun Piro, pranë tavolinës sonë u afrua ish-mbrojtësi Gjirokastrës, Hysi, së bashku me një zotëri tjetër nga Çarshova e Përmetit. Ai zotëri, duke iu drejtuar Piros, i tha se e ndiqte dhe e lexonte, sidomos kujtimet që lidhen me Çarshovën. Ishte një fjali e thjeshtë. Por në të kishte diçka shumë më të madhe se një kompliment. Piroja dhe unë u ndjemë mirë kur e dëgjuam. Sepse në atë çast kuptuam se kujtesa e një njeriu mund të bëhet kujtesë e shumë njerëzve. Një vend i vogël, një fshat, një rrugë, një emër, një ngjarje që mund t’i duket dikujt e zakonshme, papritur merr një vlerë tjetër kur dikush e gjen veten aty. Ky është misioni i vërtetë i kujtesës: të lidhë njerëzit përmes asaj që kanë qenë. Njeriu që lexon një kujtim dhe thotë: “Edhe unë e kam jetuar këtë”, nuk është më thjesht lexues. Ai bëhet pjesë e rrëfimit. Në atë tavolinë të Lulishtes “1 Maji”, për një çast, Çarshova, Përmeti, Gjirokastra dhe Elbasani u takuan përmes kujtesës së shkruar.
Dhe kjo është një nga mrekullitë e letërsisë: ajo i afron vendet që gjeografia i ndan dhe njerëzit që koha i ka shpërndarë. Nietzsche thotë: “Kemi artin, që të mos vdesim nga e vërteta.” Dhe ndoshta arti është pikërisht mënyra për ta përballuar kalimin e kohës. Realiteti na thotë se gjithçka kalon. Arti na thotë: po, por jo gjithçka humbet. Një njeri vdes, por fjala e tij mund të mbetet. Një shtëpi shembet, por kujtimi i saj mund të jetojë. Një rrugë ndryshon, por hapat tanë të dikurshëm mund të vazhdojnë të dëgjohen në kujtesë. Një brez largohet, por historia e tij mund t’i flasë brezit që vjen. Këtu qëndron edhe misioni i kujtimeve të Piros. Ai nuk shkruan vetëm për të kaluarën e tij. Ai po shpëton nga harresa një copëz të një bote që, nëse nuk shkruhet, rrezikon të humbasë. Kujtesa është lufta më e bukur kundër harresës. Dhe harresa është ndoshta forma më e heshtur e vdekjes. Ka edhe një tjetër dimension në këtë libër: dashuria për njerëzit. Piro nuk i vendos personazhet e tij vetëm si figura në një skenë të së kaluarës. Ai u jep atyre shpirt. I sheh me dobësitë, gabimet, dhimbjet dhe bukuritë e tyre. Kjo i bën kujtimet më njerëzore.
Van Gogh shprehej: “Nuk ka gjë më artistike se sa t’i duash njerëzit.” Ndoshta kjo është edhe arsyeja pse kujtimet e Piros kanë ngrohtësi. Ai nuk i shkruan njerëzit për t’i gjykuar, por për t’i kuptuar. Dhe të kuptosh një njeri është një akt dashurie. Në fund, çdo njeri është një libër që nuk lexohet dot plotësisht. Secili mbart brenda vetes kapituj që askush nuk i ka parë. Ka gëzime që nuk i ka treguar, plagë që i ka fshehur dhe ëndrra që i ka marrë me vete. Piroja, duke shkruar për njerëzit e tij, u jep atyre një faqe në librin e kohës. Sepse ka njerëz që mbajnë mend datat dhe ka njerëz që mbajnë mend emocionet. Të parët kujtojnë çfarë ndodhi. Të dytët kujtojnë si u ndjenë kur ndodhi. Piroja i përket këtyre të dytëve. Ai nuk ruan vetëm ngjarjen.
Ruajnë edhe aromën e saj, zërin, fytyrën, rrugën, dritën, dhimbjen, buzëqeshjen. Kjo e shndërron kujtimin në art. Prandaj çdo ese e tij mund të shihet si një copëz e një mozaiku të madh. Kur copëzat bashkohen, shfaqet një botë e tërë: bota e rinisë, e miqësive, e dashurisë për vendin dhe e njerëzve që koha nuk ka mundur t’i fshijë. Dhe këtu lind edhe një përgjegjësi e shkrimtarit. Shkruaj sa të mundesh, miku im Piro! Shkruaj për njerëzit që ke njohur, për vendet ku ke shkelur, për rrugët ku ke ecur, për zërat që ke dëgjuar, për historitë që ke mbledhur gjatë jetës. Sepse një ditë do të kuptojmë se kujtimet që sot na duken të zakonshme, nesër do të jenë thesari më i çmuar i brezave. Sot mund të mendojmë se një histori e vogël nuk ka ndonjë rëndësi të madhe. Nesër, kur ata që e kanë jetuar të mos jenë më, ajo histori mund të jetë e vetmja dëshmi se një botë e tillë ka ekzistuar. Kjo është arsyeja pse duhet të shkruajmë. Jo vetëm për veten. Për ata që do të vijnë. T’u themi: Kjo ishte bota jonë. Këta ishin njerëzit tanë. Këto ishin rrugët tona. Këto ishin ëndrrat tona. Kështu qeshëm, kështu vuajtëm, kështu deshëm. Në fund, ndoshta libri i Piro Millona Minellës na mëson diçka shumë të thjeshtë, por shumë të thellë: Nuk mund ta ndalojmë kohën, por mund t’i japim kujtesës mundësinë ta mundë atë. Koha merr shumë prej nesh.
Merr rininë. Merr njerëzit. Merr shtëpitë. Merr rrugët. Merr zërat. Por nuk mund ta marrë atë që ne kemi kthyer në fjalë. Prandaj të shkruarit nuk është vetëm një kënaqësi. Është edhe një përgjegjësi ndaj kohës. Është mënyra jonë për t’i thënë harresës: jo gjithçka do të humbasë. Dhe ndoshta kjo është forma më e bukur e pavdekësisë që mund t’i dhurojë njeriu vetes. Jo të jetojë përgjithmonë me trup, por të vazhdojë të jetojë në kujtesën e të tjerëve. Në këtë kuptim, “Kujtime rinore me fllad nga Elbasani” nuk është vetëm një libër kujtimesh. Është një përpjekje për ta shpëtuar kohën nga harresa. Dhe Piro Millona Minella, me penën e tij, nuk po shkruan vetëm për të shkuarën. Ai po i jep së shkuarës një të ardhme. Urime, mik i dashur, për këtë libër! Shkruaj sa të mundesh. Sepse ajo që sot duket si një kujtim i vogël, nesër mund të bëhet kujtesa e një brezi. Dhe ajo që ruhet në fjalë, nuk vdes.
