Një meditim mbi plagët, njerëzit dhe lirinë për të mos mbajtur më peshë të huaj
Nga Agim Lika Poet, studiues dhe historian
Ka ditë kur njeriu nuk kërkon asgjë të madhe nga jeta. Nuk kërkon pasuri, lavdi, duartrokitje. Nuk kërkon as përgjigje për pyetjet e mëdha që e kanë ndjekur për vite. Kërkon vetëm pak qetësi. Një copëz heshtjeje ku mendimet të mos bërtasin. Një mëngjes pa telefonata shqetësuese, pa lajme që rëndojnë mbi shpirt, pa fjalë që të rikthejnë aty ku nuk dëshiron më të jesh. Për këtë arsye shkojmë ndonjëherë pranë detit. Ulemi përballë pafundësisë së tij dhe besojmë se ajo hapësirë e kaltër do të na e zgjerojë edhe shpirtin. Mendojmë se dallgët do të marrin me vete atë që ne nuk dimë ta largojmë. Se deti do të pastrojë mendjen, ashtu siç pastron bregun pas çdo dallge. Por deti, sado i madh të jetë, nuk mund të bëjë atë që vetëm njeriu mund ta bëjë për veten. Sepse ekziston një e vërtetë e thjeshtë dhe e pamëshirshme: njeriu nuk mund të ikë nga vetja. Mund të ndryshojë qytet, shtëpi, rrugë, miqësi.
Mund të udhëtojë në anën tjetër të botës. Mund të ulet përballë një deti që shtrihet deri atje ku qielli prek horizontin. Por nëse brenda tij ka një stuhi, ajo do të udhëtojë bashkë me të. Sepse njeriu nuk i mbart vetëm gjërat që mund të shihen. Mban kujtimet. Mban fjalët që nuk i tha. Mban fjalët që të tjerët ia thanë dhe nuk duhej t’ia kishin thënë. Mban dashuritë që përfunduan. Mban besimet që u thyen. Mban njerëzit që dikur i deshi dhe ata që dikur i besoi. Dhe, ndonjëherë, pa e kuptuar, mban edhe fajet e të tjerëve. Kjo është një nga padrejtësitë më të mëdha që njeriu mund t’i bëjë vetes: të mbajë mbi shpinë një peshë që nuk i përket. Në bregdet gjithçka duket më e thjeshtë. Dallga vjen. Përplaset. Tërhiqet. Dhe deti mbetet det. Njeriu nuk është kaq i thjeshtë. Një fjalë mund ta ndjekë për vite. Një tradhti mund t’i ndryshojë mënyrën se si beson. Një zhgënjim mund ta bëjë të dyshojë edhe te mirësia. Një humbje mund ta mësojë të jetojë me një boshllëk që nuk mbushet kurrë plotësisht. Dhe ndonjëherë, kur mendon se e ke mbyllur një kapitull, jeta të vendos përsëri përballë tij. Ecën buzë detit. Dëgjon dallgët. Merr frymë thellë. Për një çast ndien se je vetëm me veten. Dhe papritur, në largësi, shfaqet një fytyrë. Një fytyrë që nuk doje ta shihje. Një njeri që do të kishe dashur të mbetej vetëm një kujtim i largët. Për një sekondë mendon të ndryshosh rrugë. Por është tepër vonë.
Jeta të ka vendosur përsëri përballë asaj që ti kishe zgjedhur të mos shihje. Dhe atëherë kupton diçka të çuditshme: disa takime nuk janë takime me njerëzit; janë takime me të kaluarën. Ka diçka veçanërisht të dhimbshme te njerëzit që të kanë lënduar dhe më pas sillen sikur asgjë nuk ka ndodhur. Të shohin. Të përshëndesin. Ndoshta buzëqeshin. Sikur fjalët të mos kenë peshë. Sikur besimi të mos jetë diçka që mund të thyhet. Sikur zemra e tjetrit të jetë një send që mund ta rrëzosh përtokë dhe pastaj ta vendosësh përsëri në vendin e vet, pa gjurmë. Por zemra nuk funksionon kështu. Njeriu mund të falë, por nuk mund ta zhbëjë atë që ka përjetuar. Mund të harrojë shumë gjëra, por jo gjithmonë mund të harrojë mënyrën se si është ndier. Dhe ndoshta kjo është arsyeja pse disa njerëz nuk e kuptojnë kurrë dëmin që kanë shkaktuar: sepse dhimbja nuk jeton në ndërgjegjen e atij që e ka shkaktuar. Ajo jeton në shpirtin e atij që e ka përjetuar. Ndonjëherë pyes veten: Si mundet njeriu të bëjë keq dhe të vazhdojë jetën sikur të mos ketë ndodhur asgjë? Ndoshta sepse ndërgjegjja nuk është e njëjtë te të gjithë.
Ka njerëz që e dëgjojnë zërin e saj edhe në heshtjen më të thellë. Ka të tjerë që e mbysin atë me justifikime. Ka njerëz që para se të flenë rishikojnë fjalët e tyre dhe pyesin veten nëse kanë lënduar dikë. Dhe ka të tjerë që flenë të qetë mbi plagët që u kanë shkaktuar të tjerëve. Ky është një nga paradokset më të trishta të ekzistencës: jo gjithmonë ai që e ka bërë fajin e mban peshën e tij. Shpesh e mban ai që është lënduar. Por pse duhet ta mbajë? Kjo është pyetja që vjen me pjekurinë. Sepse vjen një moment në jetë kur duhet të kuptosh se nuk mund ta kalosh gjithë jetën duke pritur pendesën e dikujt tjetër. Nuk mund ta lidhësh paqen tënde me ndërgjegjen e një njeriu tjetër. Nuk mund të presësh që ai që të ka lënduar të bëhet më i mirë vetëm që ti të ndihesh më mirë. Sepse atëherë, edhe pse ai është larguar nga jeta jote, ti vazhdon t’i japësh pushtet mbi të. Dhe liria fillon pikërisht aty ku mbaron ky pushtet. Njeriu nuk lodhet vetëm nga ajo që i ndodh. Lodhet edhe nga ajo që vazhdon ta rikrijojë në mendjen e tij. Një ngjarje mund të ndodhë vetëm një herë. Por ne mund ta jetojmë njëqind herë. E kujtojmë.
E analizojmë. E rindërtojmë. Mendojmë çfarë duhej të kishim thënë, çfarë duhej të kishim bërë, çfarë do të kishte ndodhur sikur… Dhe kështu, diçka që ka përfunduar në kohë vazhdon të ndodhë brenda nesh. Ky është një nga burgjet më të padukshme të njeriut. Nuk ka mure. Nuk ka hekura. Nuk ka roje. Ka vetëm një kujtim që nuk dimë ta lëmë të largohet. Dhe ndoshta njeriu nuk burgoset gjithmonë nga ajo që ka ndodhur. Ndonjëherë burgoset nga pamundësia për ta pranuar se ajo që ka ndodhur nuk mund të ndryshohet më. Për këtë arsye deti më duket si një mësues i heshtur. Ai nuk lufton me dallgët. I pret. I përballon. Pastaj i lë të ikin. Nuk i pyet pse erdhën. Nuk i mallkon pse e trazuan. Nuk përpiqet t’i mbajë. Dhe ndoshta kjo është një nga mësimet më të mëdha që mund të marrim prej tij: jo çdo gjë që na vjen në jetë duhet ta mbajmë me vete. Jo çdo njeri që na ka lënduar duhet të mbetet në zemrën tonë. Jo çdo padrejtësi duhet të bartet mbi shpinë. Jo çdo pyetje duhet të marrë përgjigje. Jo çdo derë e mbyllur duhet të hapet përsëri. Dhe jo çdo njeri që largohet nga jeta jonë duhet të zëvendësohet. Disa njerëz kanë qenë një dashuri. Disa kanë qenë një mësim. Disa një paralajmërim. Disa një plagë. Dhe disa, pa e ditur, na kanë mësuar të njohim vlerën e paqes. Por të falësh nuk do të thotë të harrosh. As të falësh nuk do të thotë të lejosh që dikush të të lëndojë përsëri. Falja, në kuptimin e saj më të thellë, është një akt çlirimi. Jo për atë që të ka lënduar. Për ty. Është çasti kur i thua vetes: E di çfarë më bëre. E di çfarë humba. E di se nuk ishte e drejtë. Por nuk do të lejoj që ajo që më bëre të përcaktojë atë që do të bëhem. Dhe pastaj ecën. Pa zhurmë. Pa hakmarrje. Pa nevojën për të fituar një debat të vjetër. Sepse disa beteja nuk fitohen duke mposhtur tjetrin. Fitohen duke mos e lejuar më tjetrin të jetojë brenda teje. Kjo është një formë e rrallë lirie. Të kujtosh pa u robëruar nga kujtimi. Të falësh pa u kthyer pas. Të kuptosh pa justifikuar. Të largohesh pa urrejtje. Ndoshta një ditë do të ndodhë përsëri. Do të jesh buzë detit. Do të dëgjosh dallgët. Do të shohësh atë fytyrë. Dhe do të kuptosh se dikur ajo fytyrë kishte fuqinë të të trazonte. Ndërsa tani… asgjë. Jo urrejtje. Jo zemërim. Jo dëshirë për t’u kthyer pas. Vetëm një qetësi e thellë. Atëherë do ta kuptosh se diçka brenda teje ka ndryshuar.
Nuk ke harruar. Ke kapërcyer. Dhe ky është një nga triumfet më të heshtura të njeriut. Sepse kapërcimi nuk është të mohosh të kaluarën. Është të mos lejosh që e kaluara të jetë më pronare e së tashmes. Në fund të fundit, qetësia nuk është mungesa e njerëzve. Nuk është mungesa e problemeve. Nuk është një plazh bosh. As një det pa dallgë. Qetësia është një gjendje e brendshme. Është aftësia për të mos lejuar që gjithçka që ndodh jashtë teje të bëhet trazirë brenda teje. Është të pranosh se disa njerëz do të të zhgënjejnë. Disa do të të keqkuptojnë. Disa do të të lëndojnë. Disa nuk do të kërkojnë kurrë falje. Dhe prapëseprapë, ti ke të drejtë të vazhdosh të jesh njeri i mirë. Jo për ta. Për veten. Sepse nëse lejon që ligësia e dikujt tjetër të të ndryshojë, atëherë ai nuk të ka lënduar vetëm një herë. Të ka ndryshuar. Dhe kjo do të ishte humbja e vërtetë. Prandaj, kur të ecësh përsëri buzë detit dhe rruga të përplasë me njerëz që nuk doje t’i takoje, mos e humb qetësinë. Mos u kthe pas.
Mos kërko përgjigje në sytë e tyre. Mos prit pendesë. Vazhdo ecjen. Lëri ata të mbajnë atë që është e tyre. Ti mbaj vetëm atë që është e jotja: dinjitetin, kujtesën, mësimin dhe paqen. Sepse njeriu nuk matet nga numri i njerëzve që ka mundur të mposhtë, por nga numri i plagëve që ka arritur të mos ua kthejë të tjerëve. Dhe ndoshta kjo është forma më e lartë e fitores: të dalësh nga një histori e dhimbshme pa u bërë vetë njeriu që dikur të lëndoi. Atëherë ndodh diçka e çuditshme. Deti nuk ka ndryshuar. Dallgët vazhdojnë të vijnë. Era vazhdon të trazojë sipërfaqen. Horizonti vazhdon të jetë po aq i largët. Por brenda teje ka lindur një det tjetër.
Më i thellë. Më i qetë. Më i lirë. Dhe atëherë e kupton të vërtetën që dikur nuk arrije ta kuptoje: qetësia nuk vjen kur deti pushon së pasuri dallgë. Qetësia vjen kur ti mëson të mos jesh më pjesë e stuhisë. Dhe ndoshta kjo është liria e vërtetë: të mos mbash më atë që nuk është e jotja, të mos kërkosh më drejtësi nga ata që nuk dinë të jenë të drejtë, të mos presësh më falje nga ata që nuk dinë të pendohen, dhe të mos lejosh më që një plagë e vjetër të vendosë se si do të jetosh pjesën tjetër të jetës. Sepse jeta është shumë më e gjatë se një dhimbje. Dhe shpirti, nëse e lejon, di të rilindë edhe aty ku dikur mendove se kishte mbetur vetëm një plagë
