Abedin Kaja
Kur muzika bëhet revolucion dhe revolucioni bëhet art
“Betoveni dhe Revolucioni Francez”, një nga veprat më të mira të Fan Nolit Libri “Betoveni dhe Revolucioni Francez” është teza me të cilën Fan Noli mori doktoraturën në Boston. Ky libër flet për lidhjen midis muzikës së Beethovenit dhe ideve të Revolucionit Francez. Noli përpiqet të tregojë se si arti dhe historia ndikojnë njëra-tjetrën dhe pse Beethoveni shihet si simbol i lirisë. Me fjalë të thjeshta, ai shpjegon se muzika e Beethovenit është si një formë revolucioni pa armë. Fillimisht u shkrua në anglisht me titullin “Beethoven and the French Revolution”, nga Bishop Fan S. Noli, botuar nga International Universities Press, New York, më 1947. Si tezë universitare ai u dorëzua në Boston University në vitin 1939. Botimi në shqip ka 114 faqe dhe sot gjendet edhe në “Vepra 2” të Nolit, ku është botuar në të dyja gjuhët, anglisht dhe shqip. Në këtë libër, Noli nuk shkruan thjesht për Beethovenin. Ai shkruan për fatin e njeriut të lirë. Në pamje të parë duket sikur kemi përpara një studim muzikor. Në të vërtetë është shumë më tepër se kaq. Është filozofi, histori, politikë, estetikë dhe psikologji e krijimtarisë njerëzore. Është një dialog midis Revolucionit Francez dhe një gjeniu që nuk mbajti armë në dorë, por ndryshoi botën me tinguj. Noli e ndërton librin si një katedrale mendimi. Që në faqet e para ai i kushton veprën babait të tij, njeriut që i mësoi notat e para muzikore, duke na kujtuar se rrënjët e çdo gjeniu fillojnë nga një dorë që të mëson të dëgjosh. Pastaj vendos një thënie të Beethovenit, një kërkim të pafund për urtësinë. Sikur të na paralajmërojë se ky nuk është një libër për muzikën, por për dijen. Hyrja hapet me sentencën e famshme të Meternikut: “Kur Franca ftohet, gjithë Evropa teshtin.” Në vetëm një fjali vendoset boshti i gjithë veprës: pa Revolucionin Francez nuk mund të kuptohet Beethoveni. Sepse, sipas Nolit, artistët nuk lindin jashtë historisë. Ata janë fëmijët shpirtërorë të kohës së tyre. Dhe Beethoveni ishte biri më i madh i epokës së lirisë. Një nga meritat më të mëdha të këtij libri është se Noli rrëzon legjendat. Ai çmitizon Beethovenin. Ai provon me dokumente se “Van” nuk ishte titull fisnikërie si “Von” në gjermanisht. Ishte vetëm një pjesë e mbiemrit flamand. Madje tregon edhe momentin kur gjykata aristokratike kërkoi provat e fisnikërisë dhe ato nuk ekzistonin. Ky nuk është thjesht një detaj biografik. Është një filozofi. Noli na thotë se madhështia nuk trashëgohet. Ajo fitohet. Historia nuk ecën përpara nga privilegjet, por nga talenti, puna dhe guximi. Gjenitë nuk lindin në pallate. Ata lindin në shpirt. Për Nolin, Beethoveni nuk është vetëm kompozitor. Ai është revolucionar. Por jo revolucionar me pushkë. Revolucionar me pentagram. Në kohën kur Evropa jetonte nën censurën e hekurt të Meternikut, fjalët mund të burgoseshin. Muzika jo. Prandaj Beethoveni shkruante: “Fjalët janë të lidhura me zinxhirë, por, për fat të mirë, tingujt janë ende të lirë.” Sa e fuqishme është kjo fjali! Në të gjithë historinë njerëzore, tiranët kanë djegur libra, kanë burgosur filozofë, kanë varur poetë, kanë vrarë profetë. Por askush nuk ka mundur të burgosë një melodi. Sepse tingulli nuk njeh pranga. Ai kalon kufijtë, rrëzon muret dhe hyn drejt në ndërgjegjen e njeriut. Kjo është arsyeja pse muzika është ndoshta forma më e pastër e lirisë. Noli e lexon Beethovenin siç lexohen filozofët. “Eroica” nuk është vetëm një simfoni. Është drama e shpresës që tradhtohet. Napoleoni, që dikur dukej si çlirimtari i idealeve të Revolucionit Francez, kur u vetëshpall Perandor, vrau ëndrrën që kishte frymëzuar Evropën. Beethoveni nuk protestoi me manifest. Ai grisi dedikimin. Ndonjëherë një copë letër e grisur ka më shumë peshë morale sesa një mijë fjalime politike. “Fidelio”, Simfonia e Pestë dhe kulmi i madh – Simfonia e Nëntë me “Odën e Gëzimit” – bëhen, në leximin e Nolit, monumente të përjetshme të betejës së njeriut kundër tiranisë. Aty nuk luftojnë ushtri. Luftojnë idetë. Sepse historia ka provuar se çdo revolucion i madh lind fillimisht në mendje. Pastaj në zemër. Dhe vetëm në fund në rrugë. Noli e vendos Beethovenin në një univers filozofik ku takohen Rousseau, Kant dhe ideali iluminist. Ai e sheh muzikën si vazhdimin e filozofisë me mjete të tjera. Ashtu si filozofia kërkon të çlirojë mendimin, muzika kërkon të çlirojë shpirtin. Në këtë këndvështrim, arti nuk është zbukurim i jetës. Është një mënyrë për ta ndryshuar atë. Ky libër ka vetëm pak më shumë se njëqind faqe. Por ka dendësinë e një biblioteke. Çdo faqe hap një horizont të ri. Çdo argument të shtyn të mendosh. Çdo citim të fton të rikthehesh. Prandaj nuk është rastësi që George Bernard Shaw, pasi e lexoi librin, i shkroi Nolit me humor: “Ngatërruat profesionin, kur u bëtë prift.” Pastaj shtoi vlerësimin që çdo autor do të ëndërronte të merrte: “Kjo është vepra e një kritiku dhe biografi të dorës së parë. E lexova nga fillimi deri në fund me kënaqësinë më të madhe.” Në fund të këtij libri kupton se Fan Noli nuk shkroi vetëm biografinë e Beethovenit. Ai shkroi biografinë e lirisë. Na mësoi se revolucioni nuk fillon gjithmonë në barrikada. Ndonjëherë fillon në një mendim. Në një varg. Në një libër. Ose në një simfoni. Sepse armët mund të pushtojnë territore, por vetëm arti pushton përjetësinë. – Abedin Kaja
