Kur historia doli nga faqet e librave dhe hyri në këngën e popullit
Albert Z. ZHOLI
Lufta Antifashiste Nacionalçlirimtare (LANÇ) nuk është përjetësuar vetëm në dokumentet historike, në kujtimet e veteranëve, në monumentet përkujtimore dhe në veprat e shkrimtarëve e poetëve shqiptarë. Ajo ka lënë gjurmë të thella edhe në këngën popullore, në atë krijimtari të gjallë që lindi mes njerëzve, në malet ku luftonin partizanët, në fshatrat që i mbështetën ata dhe në familjet që përjetuan dhimbjen e humbjes, por edhe krenarinë për çlirimin e Atdheut. Kënga u bë një dëshmi e veçantë e kësaj epopeje. Ajo nuk tregonte vetëm ngjarjet, por shprehte ndjenjat e njerëzve, besimin te fitorja, trimërinë e luftëtarëve, dhimbjen për dëshmorët dhe shpresën për një Shqipëri të lirë. Në shumë raste, këngët lindën spontanisht, u kënduan nga partizanët gjatë marshimeve, në çlodhjet pas luftimeve dhe në takimet me popullin. Më pas, ato u përcollën gojë më gojë, duke u bërë pjesë e kujtesës kolektive. Folklori i LANÇ-it përbën një pasuri të rëndësishme të kulturës shqiptare. Në studimin e tij për epikën e Luftës Nacionalçlirimtare, botuar në revistën Studime filologjike më 1964, studiuesi Zihni Sako trajtoi këtë krijimtari, ndërsa fondet e Institutit të Folklorit ruanin rreth 2 000 tekste këngësh popullore të lidhura me luftën dhe periudhën pas saj. Kjo shifër dëshmon për përmasat e një krijimtarie që u përhap në krahina të ndryshme të vendit dhe mori ngjyrat e veçanta të traditave vendore. Këngët e LANÇ-it janë të ndryshme në formë dhe në përmbajtje. Disa janë këngë marshimi, të tjera këngë trimërie, elegji për dëshmorët, këngë kushtuar komandantëve dhe luftëtarëve, si dhe krijime që përshkruajnë betejat e zhvilluara në krahina të ndryshme. Në to ndërthuren elementet e epikës tradicionale shqiptare me përvojën e re historike të luftës kundër pushtuesve.
Këngët që mbartën kujtesën e luftës
Një nga veçoritë më të rëndësishme të kësaj trashëgimie është se kënga nuk ishte thjesht shoqëruese e luftës. Ajo u bë një mjet komunikimi, një mënyrë për të ngritur moralin e luftëtarëve dhe për të përhapur lajmin e qëndresës. Përmes saj, ngjarjet dhe emrat e njerëzve që morën pjesë në luftë u bënë të njohur edhe në vende ku lajmet nuk mbërrinin lehtë.
“Malet me blerim mbuluar”
Këngët kushtuar maleve dhe jetës partizane zënë një vend të veçantë në kujtesën muzikore të LANÇ-it. Vetë mali u kthye në simbol të qëndresës, të lirisë dhe të strehës së luftëtarëve që u përballën me vështirësitë e motit, mungesën e ushqimit dhe rrezikun e vazhdueshëm të luftimeve. Titulli “Malet me blerim mbuluar” të sjell ndër mend peizazhin shqiptar, natyrën e gjallë dhe lidhjen e ngushtë të partizanëve me tokën ku luftonin. Në këngët e kësaj fryme, natyra nuk është thjesht sfond, por pjesë e vetë historisë. Mali bëhet dëshmitar i marshimeve, i betejave dhe i sakrificave të një brezi që e lidhi fatin e vet me çlirimin e vendit.
“Në një ditë të bukur maji”
Këngët partizane përfshinë edhe motive të shpresës, të rinisë dhe të besimit te fitorja. Një titull i njohur në repertorin e këngëve të kësaj periudhe është “Në një ditë të bukur maji”, që lidhet me atmosferën lirike dhe atdhetare të këngës partizane.
Në këtë traditë muzikore, muaji maj, pranvera dhe lulëzimi shërbejnë shpesh si simbole të jetës, të ripërtëritjes dhe të shpresës. Përballë vështirësive të luftës, kënga ruante një dimension njerëzor: partizani nuk ishte vetëm luftëtar, por edhe i ri që ëndërronte, kujtonte familjen dhe dëshironte një të ardhme pa pushtim e pa luftë. Këto motive e bënë këngën partizane të afërt me njerëzit dhe ndihmuan që ajo të mbetej në kujtesën e disa brezave.
Këngët kushtuar dëshmorëve dhe heronjve
Një pjesë e rëndësishme e folklorit të LANÇ-it u kushtohet dëshmorëve, luftëtarëve të rënë dhe ngjarjeve të veçanta të luftës. Në këto krijime, emri i një dëshmori ose i një luftëtari shpesh shndërrohet në simbol të sakrificës kolektive. Këngët e kësaj natyre ndërthurin vajtimin tradicional me lavdërimin epik. Dhimbja për humbjen shoqërohet me krenarinë për veprën e të rënit dhe me thirrjen që kujtimi i tij të mos harrohet. Kështu, kënga kryente një funksion të dyfishtë: ruante kujtimin e individit dhe e kthente atë në pjesë të historisë së bashkësisë. Në shumë krahina, kjo traditë u pasurua nga rapsodët, të cilët përshtatën vargjet me të folmen, ritmin dhe melodinë vendase. Prandaj, këngët për LANÇ-in nuk kanë një ngjyrim të vetëm. Ato pasqyrojnë larminë kulturore të Shqipërisë, nga Veriu në Jug, dhe mënyrën se si secila krahinë e përjetoi luftën.
Nga kënga e partizanëve te repertori kombëtar
Me përfundimin e luftës, një pjesë e këngëve u përhap më gjerësisht përmes grupeve artistike, koreve, radiove dhe festivaleve. Këngët që fillimisht mund të ishin kënduar në një çetë ose në një fshat u bënë pjesë e repertorit të njohur në shkallë kombëtare. Kjo përhapje ndihmoi në ruajtjen e tyre, por edhe në ndryshimin e mënyrës së interpretimit. Disa këngë u përpunuan muzikalisht, disa morën forma korale, ndërsa të tjera vazhduan të këndoheshin në variantet e tyre popullore. Për këtë arsye, është e rëndësishme të dallojmë këngën e krijuar drejtpërdrejt gjatë luftës nga kënga e mëvonshme që e përkujton ose e interpreton atë. Këngët popullore kanë vlerë të veçantë edhe për studimin e historisë. Ato tregojnë se si njerëzit i kujtonin ngjarjet, cilat figura nderonin dhe çfarë emocionesh lidhën me luftën. Megjithatë, si çdo burim folklorik, ato duhen krahasuar me dokumentet historike, sepse në përcjelljen gojore vargjet mund të ndryshojnë dhe kujtimet mund të marrin ngjyrime të reja.
Një trashëgimi që duhet ruajtur
Sot, këto këngë përbëjnë një pasuri që meriton vëmendje të veçantë. Regjistrimet e vjetra, tekstet e mbledhura nga folkloristët, kujtimet e veteranëve dhe interpretimet e grupeve popullore duhen sistemuar, digjitalizuar dhe bërë të aksesueshme për studiuesit, shkollat dhe brezat e rinj. Një punë e tillë do të ndihmonte jo vetëm në ruajtjen e muzikës, por edhe në dokumentimin e historive lokale: këngët për një brigadë, për një betejë, për një dëshmor apo për një familje që mbështeti luftën. Çdo tekst mund të jetë një copëz e rëndësishme e historisë së një krahine dhe e kujtesës kombëtare. LANÇ-i jeton edhe në këngë. Ai jeton në vargjet që u kënduan në male, në meloditë që përshkuan fshatrat dhe qytetet, në këngët që nderuan dëshmorët dhe në kujtimet që u përcollën nga prindërit te fëmijët. Monumentet prej guri mund të shënojnë vendin ku ndodhi një ngjarje, dokumentet mund të regjistrojnë datën dhe emrat, por kënga ruan edhe emocionin njerëzor të historisë. Ajo na kujton se pas çdo beteje kishte njerëz, pas çdo dëshmori kishte një familje dhe pas çdo përpjekjeje për liri kishte një popull me shpresat, dhimbjet dhe ëndrrat e tij.
Për këtë arsye, kënga popullore e Luftës Antifashiste Nacionalçlirimtare nuk është thjesht një kujtim i së kaluarës. Ajo është pjesë e trashëgimisë sonë kulturore dhe një dëshmi se si historia mund të jetojë në ndërgjegjen e një kombi përmes fjalës, melodisë dhe kujtesës.
