Prof. Asoc. Dr. Bernard Zotaj
Një kronikë e kohës me aromë kafeje dhe arti
Libri “Mëngjeseve tek Europa Caffe” i autorit Baxhul Merkaj është një kronikë e kohës që nis me një filxhan kafeje, por që shtrihet thellë në kujtesën kulturore e shpirtërore të Tiranës dhe më gjerë. Ai është një libër i larmishëm, ku takohen njerëz, ngjarje, histori dhe reflektime për artin e jetën. Brenda faqeve të tij gjejmë një galeri personazhesh nga elita intelektuale e vendit, aktorë, poetë, piktorë, regjisorë, shkrimtarë, këngëtarë, që përmes dialogëve me autorin, sjellin një komunikim të gjallë ndërmjet brezave e kohëve.
“Europa Caffe”, një nga kafenetë më të njohura të Tiranës që daton që prej vitit 1920, shërben si hapësira simbolike ku takohen arti, kujtesa dhe fryma qytetare. Aty lindin biseda të ngrohta për kulturën, teatrin, filmin dhe librin, ku çdo personazh përcjell një copëz shpirti e përvoje njerëzore.
Një libër dialogu dhe reflektimi
Ky botim, ndoshta më i gjallë e më komunikuesi ndër librat e Baxhul Merkajt, është ndërtuar mbi dialogun: dialogun e autorit me kohën, me artin dhe me njerëzit që e përfaqësojnë atë. Përmes një gjuhe që herë është bisedore, herë rrëfimtare, autori krijon një pasqyrë të pasur të jetës artistike shqiptare.
Në faqet e librit, lexuesi ndesh artistë të shquar të skenës dhe kinemasë shqiptare, të cilët ndajnë me autorin rrëfime të panjohura nga jeta e tyre, momente frymëzimi dhe përjetime njerëzore. Reflektimet e tyre për teatrin, filmin, artin e jetës janë një pasuri shpirtërore që i jep librit frymë e thellësi.
Larmia e personazheve dhe gjuha e artit
Personazhet e librit vijnë nga trashëgimia më e mirë e kulturës sonë kombëtare, nga teatri e kinemaja, muzika e piktura, por edhe nga brezi i sotëm, duke krijuar një ndërthurje të bukur ndërmjet së kaluarës dhe së tashmes. Kjo galeri njerëzish e bën librin të gjallë dhe bashkëkohor, si një “mëngjes” që rinovohet çdo ditë në “Europa Caffe”.
Autori ka ndërtuar një reflektim të thellë mbi marrëdhënien midis artit dhe jetës, duke ruajtur stilin e tij të njohur: përzierjen e publicistikës me poetiken, të faktit me ndjenjën. Publicistika e Merkajt është gjithnjë njerëzore, e ndjeshme, dhe e mbushur me dashuri për artin e vendlindjen.
Shqetësimi për artin dhe kulturën
Në çdo faqe të këtij libri ndjehet shqetësimi i autorit për fatin e artit, kulturës dhe librit në shoqërinë shqiptare. Baxhul Merkaj është i njohur për përkushtimin e tij të gjatë ndaj artit e për median kulturore; që nga rinia ka shkruar për artistët, për librat dhe për nevojën e një kulture që ruan kujtesën. Ai e sheh librin si një burim frymëzimi dhe zhvillimi për çdo shoqëri të kulturuar.
Në “Mëngjeseve tek Europa Caffe”, ky shqetësim shndërrohet në një formë dashurie dhe komunikimi. Çdo bisedë, çdo rrëfim, është një përpjekje për të kuptuar kohën dhe për ta përballur atë me artin e ndjenjës, të bukurisë dhe të mendimit.
Një kujtesë për vendlindjen dhe shpirtin e jugut
Në këtë libër ka edhe shumë Lapardhë, Vlorë dhe Labëri,jo thjesht si toponime, por si frymë. Merkaj rikthehet shpesh tek rrënjët, tek kujtesa e fëmijërisë, tek prindërit e njerëzit e vendlindjes, që përbëjnë burimin e parë të frymëzimit të tij. Përmes përshkrimeve plot nostalgji, ai ndërthur kujtimet me reflektime për artin e jetën, duke i dhënë librit një dimension emocional dhe poetik.
Ky libër është edhe një ese për njerëzit e thjeshtë të Labërisë, për shpirtin e tyre krijues e për dashurinë që ruajnë ndaj njëri-tjetrit dhe ndaj vendit.
Baxhul Merkaj, një jetë në shërbim të artit dhe kulturës
Baxhul Merkaj ka lindur në Lapardha të Vlorës më 1944. Ka përfunduar Liceun Artistik “Jordan Misja” në Tiranë më 1964 me diplomë të artë, ndërsa Akademinë e Arteve e ka mbaruar me rezultate të shkëlqyera në vitin 1971. Gjatë studimeve ka dhënë mësim si pedagog i jashtëm në Liceun Artistik “Jordan Misja”.
Si publicist, studiues dhe kritik arti, Merkaj ka një veprimtari të gjerë në shtypin shqiptar e ndërkombëtar. Ai është autor i shumë shkrimeve, eseve dhe intervistave për elitën e artit shqiptar, të botuara në Shqipëri, Kosovë, Greqi dhe SHBA. Ka qenë kryeredaktor i gazetës “Drita e Arbërisë” dhe është fitues i dy çmimeve kombëtare në publicistikë.
Ndër librat e tij më të njohur përmenden: “Personalitete elitare të artit shqiptar” (vëllimi I dhe II), “Hyjneshat”, “14 Ikona”, “Kjo është dashuria”, “Për dashurinë” – poezi dhe prozë.
Veprat e tij janë pjesë e Bibliotekës së Akademisë së Shkencave, Bibliotekës Kombëtare, Universitetit të Arteve, si dhe bibliotekave të Vlorës.
Libri “Mëngjeseve tek Europa Caffe” përbën një hap të ri cilësor në krijimtarinë e tij, duke bashkuar përvojën, ndjeshmërinë dhe dashurinë për artin në një vepër që komunikon ngrohtësi, kulturë dhe shpirt.
Në vend të mbylljes
“Arti flet me gjuhën e shpirtit”, thotë Baxhul Merkaj. Dhe pikërisht kështu flet edhe ky libër: me ndjeshmëri, me kujtime, me refleksion dhe me dashuri për njerëzit që e bëjnë jetën më të bukur. “Mëngjeseve tek Europa Caffe” është një homazh për artin shqiptar dhe për njeriun e ndjeshëm që e përjeton atë çdo ditë.
