LIDHJA E TRUPIT DHE GJUHËS NË ZHVILLIMIN E SHOQËRISË.
=INTERVISTË ME ING, METO ÇAKO=
INTERVISTOI AGRON MEMA
Ing. Meto Çako, kohët e fundit vjen me një libër-studimor paksa të çuditshëm e të guximshëm. Është libri “Zërat, shpirtrat që flasin”. Një libër studimor që do të hapij derbate dhe diskutime në fushën e gjuhësisë, prejardhjes së shumë fjalëve dhe lidhjen organike me trupin dhe veprimet e njeriut dhe kafshëve , si dhe mjedisit që na rrethon.Ahtu siç thuhet në parathënin e librit se: “ Në faqet e këtij libri lexuesi do të ndeshet me pyetje që zakonisht nuk formulohen. Ç’farë na bën njerëz? Si lidhet trupi dhe dora me zhvillimin e shoqërisë? Cilat janë gjurmët që qytetërimet e lashta, fjalët, toponimet dhe simbolika kulturore I kanë lënë trashëgim? Përmes një komunikimi të kujtimeve personale,, reflektimeve filozofike dhe studimeve të gjuhës, autori na fton të shohim më thellë se si çdo element I dukshëm I natyrës dhe I shoqërisë ka një kuptim të brendshëm. Sillet një qasje e veçantë për të kuptuar historinë e njeriut. Ai na tregon se qytetërimet nuk lindin dhe zhduken, thjeshtë, sipas fatit apo forces fizike, por sipas bashkëveprimit midis inteligjencës, cultures dhe rrethanave natyrore. Lexuesi kupton çdo gjë se nga gjuha e pare, simbolika e dorës, deri tek struktura e shoqërive njerëzore, ka ndikim se si e kuptojmë veten dhe botën përreth nesh.” Lidhur me këto, për qartësi më trasparente, ne, për lexuesit e gazettes “TELEGRAF” I morëm një intervistë autorit , Ing. Meto Çako.
Përshëndetje zoti Meto. Mundet t’u bëjmë disa pyetje për lexuesit tanë?
Patjetër!
Athere fillojmë:
Ku u bazua ndërtimi I gjuhës ?
Gjuha fillon mbi bazën e zërave të përhershëm të njeriu tdhe afër tij, zëra të qartëqë I pranojnë kordat e zërit dhe I ndan veshi .
Kjo është faza e parë e gjuhës . Zërat kryesorë janë rreth 50 . Këto shërbyen për të formuar gjuhët e planetit . Njeriu kur erdhi në këtë botë erdhi me mundësinë për të shikuar, për të dëgjuar,për të imituar . Zërat janë fjalët e para të njerzimit . Komunikimi filloi me zëra-fjalë dhe shenja .Zëratdheshenjatpërbëjnëkomunikimin primitive tëgjuhës . Këto fjalë dhe shenja janë për këdo në të gjithë planetin . Kur fëmija lind do të qajë ‘’ ë, ë ‘’, ‘’thotë fjalën e parë ‘’a ‘’ ku dhe grekët këtë e quajtën zot ‘’the a ‘’. Një njeri kur goditet ja bën ‘’o ‘’, ku rurinon ‘’përr, përr ‘’, një femër kur lind ja bën ‘’lë, lë ‘’. Kollitja jep ‘’kh ‘’ ku shprehja përdorej në gjeorgjançe,turqish etj. Të pështyturit është më interesant sepse jep ‘’tu, ti , ty etj .’’
Zërat afër njeriut janë zërat e kafshëve shtëpiake si macia, delja, dhia, pela, lopa , gomaridhe të egra si kukuvajka, ujku, lepuri etj. Zërat e natyrës më interesanti është ‘’ druri ‘’sa që të parët tanë e quajtën të ditur . Ai shërbeu më shumë nga të gjitha zërat dhe kishte mundësinë që dru të ndryshëm jepnin zëra të ndyshëm si dëng, ding, dang . Shqyrtojmë delen, dhinë, pulën dhe këndezin: delja jep tinguj të qartë me, ba, be, dhia jep më, ma, me . Këndezi jep kë dhe rrëshqet në ki, kurse pula kë dhe rrëshqet në fund në ‘’ ka ‘’. Le të shqyrtojmë : më, me, ma . Ato janë me përsëritje dhe të zgjatura . Njeriu I pare I përdori me sukses : Keci ja bën ma, ma dhe afrohet tek e jëma . Njeriu tregon me dorë fëmijën dhe të jëmën dhe I thotë dhe fëmija mama . Dëgjon shelegun ba, ba dhe krijon fjalën baba . Nga ana tjetër mund të ndodhte që baba të konsiderohej e jëma e shelegut . Zihej radha dhe sot ne mund ti thoshim baba mamasë dhe e kundërta . Ma + ma = mama a + a = aa. Këtu fillon llogjika matematikore e gjuhës . Pyetjes se ku u mbështet gjuha për të filluar : tek zërat e përhershëm . Kur filloi gjuha : që kur lindi njeriu . Pse kanë të përbashëta : zërat e përhershëm dhe kordat janë të përbashkëta .Pse kanë ndryshime : Nuk I shfrytëzuan të tërë njëlloj mundësitë . Dikush eci më parë, dikush mesatarë, dikush ngeli në klasë .Gjuhët primitive u ndërtuan mbi bazë fisesh . Shkrimi primitivë ndoqi të njëjtën rrugë : elemente të njeriut dhe afër tij .Të përhershëm .
Si u arrit kapërcimi I gjuhës nga primitive në moderne ?
Kur lexojmë një shkrim të 2500 – 3000 vjetëve përpara vërejmë se ata kanë fjalë të palidhura njëra pas tjetrës .Që këtu e më përpara konsiderohet gjuha dhe shkrimi primitivë . Shkrimi I sotëm ka ndyshim thelbësor nga shkrimi I vjetër . Shkrimi fillon me shkronjë të madhe, vazhdon me shkronja të vogla dhe përfundon me një pike . Fjali = fja + li =fjalëlitar . Ky ishte koncepti I fjalisë në të kaluarën . Ne duhet ti japim kohë njëri-tjetrit përt’u përgjigjur . Duhet të marrim frymë . Të shkuajmë libra me shumë faqe dhe të kuptojmë ç’farëshkruan . Kjo ishte nevoja, por duhej një model mbi të cilin duhej të bazoheshin dhe u gjet tek urinimi . Urinimi fillon me të madhe dhe përfundon me një pike . Atëhere fjalinë e fillojmë me të madhe dhe në fund të mendimit vëmë pike . Urinimi fillon dhe zvogëlohet dhe për të dalluar ngas hkronjë e madhe kalojmë në shkronjatëvogla .Po në rastin kur fjalia vazhdon dhe ne nuk duam ta vazhdojmë, atëhere vunë pike duke u bazuar tek prostati .
Bëjmë një pyetje : Ku do të shkosh ? Varet të përgjigjet tjetri .Atëhere kë varnin gjyshrit tanë ? Bagëtitë në çengel . Kjo është pikëpyetja e sotme, pra çengeli . Mendimi merr kthesë : niset për punë dhe përfundon me raki në dorë . Do të thuhej : u nisa për punë, por më pihej .
Ku u gjet POR, DHE ?
Fjala “por” të kujton fjalën “pordhë”, sepse e kthyer mbrapsh jep ‘’’rop (i)’’ . Dhe vërtet pordha diçka rjep (dhe ). Pasi bën të parën, vjen e dyta ndryshe nga e para . Kemi një ndërprerje, pra ndaj vihet presje . Në rastin kur bam e para, godet dhe fillon e dyta . Atëhere u për dorshprehja ‘’dhe’’.
Pikëçuditse : Marrim ‘’ çudit ‘’ = që u ( bë ) dit . Dielli është pika dhe rrezet janë ato që e bënë ditë.
Presja ?
Presja = pres + ja, ja pres . Vetëzbërthimi I fjalës të bën që diku të drejtohesh . Shkoj te një pemë dhe pres një degë . Nyja jep pikën dhe preja më tej jep formën e presjes së sotme .Që të realizohe jdiçka duhej modeli dhe fjala që e mbështeste . Këtu ndahet një ndërtim orgjinal nga një ndërtim : shko me dhi! . Ky ndërtim u perhaps dhe shërbeu për çdo gjuhë të botës .
Ku u bazua pesha, numra tdhe sistemi dhjetor i numurave ?
Kur flasim për peshën kemi parasysh që ajo peshohej me zigj . Atëhere, studiojmë fjalën “zigj” . Zigj<gjiz . Lexojmë në të kundërt dh emarrim fjalën . Duke ditur që zigji peshonte me ok shqyrtojmë fjalën OK . OK < KO . Ko në fillimet e saj quhej koka . Si e tillë duhet një kokë bagëtie si më e gjendura në ato kohë në zonat tona dhe marrim një dele mesatare, dele vend idhe ajo përkon afërsisht me ok . Pra, ok u zgjodh duke marrë kokën e bagëtisë .
Numurat kërkojnë model dhe emër . Pse system dhjetor dhe as më shumë dhe as më pak . Për systemin dhjetor ne orientohemi nga fakt iqë numurat romak kanë ‘’x ‘’që formohet nga dy gishtrinjt e mëdhenj, pak a shumë siç bëhet shqiponja . Numurimi me 10 kishte vazhduar gjithnjë tek bagëtia dhe vendosej një gur . Teprica numuroheshin gishtrinj dhe përsëri vendoseshin gurë . Le të shqyrtojmë numurat e sotëm . U morën 10 veta dhe filloi studimi .Ndërsa një dhe dy u përcaktuan si emërtesë të çarjes së drurit të tingullit ‘’ding ‘’. Di + in di = dydhe in <ni ( një ) . Pra,ni dhe di (një dhe dy ) ishin përcaktuar . U rreshtuan tre . Shtyn njërin : ti re = tre . Katër = ka tre . Vendosën një baba me tre fëmijë . Pesë = se pe dike më larg . Gjashtë = gjëashtë . Diku një që mezidukej . Shtatë = shehtatë ( gjyshi ) .Tetë = la tetë, pra tetë koka . Nëntë = një në natë që ishin tetë . Dhjetë : një person atje tej mender dhiste.Për të krijuar anën grafike të numurave ,numuri një ishte vetë druri që çahej . Për të vazduar më tej vendosi 8 veta kokë m ëkokë ku u përdor shprehja ‘’ tet a tet ‘’. Kështu mbeti emir I numurit ‘’ tetë ‘’. Për numurin 10, kuptohet do ishte dhjetëshe 1 dhe 0 më mbrapa . Numurat e tjerë do të heqim nga 1, 2, 3 nga teta dhe dalin ata nga ana grafike të ndryshëm nga njëritjetri . Interesante është numur injëzet . Një tezgë merr 20 ok rërë . TEZ ( G )< ZET Njëzet . Lehtësisht dyzet . Marrim greqishtikoshi : i + koshi, pra koshi I madh që merr 20 ok . Sarënd = sarënë ( d ) D -ja është përforcuese . 40 OK merr gomari dhe kjo u vendos e kësaj natyre . Dheka = dhe ka . Ku dhe ishte fekalja e njeriut . Pra, e njëjtë me fjalën ‘’ dhjetë ‘’. Po kështu rusisht : djesjat = dhjes ja tej ,pra e njëjtë me shqipen . Numuri tre është I njëjtë në shqip, rusisht, geqisht, fërngjisht po e po . Një dhe dy del nga zëri I drurit ‘’ ding ‘, ‘’dëng ‘’ për të gjitha gjuhët .
Flamuri, plisi, shqiponja, kryqi : A kanë lidhje me njëra-tjetrën ?
Flamuri është një organ në qëniet e gjalla, që shërben për ti mbrojtur ato . Një mbojtje më të madhe sigurojnë brinjët që në lidhjen e tyre të japin përshtypjen e një zogu gjigant, ku mushkritë prsupozojnë trupin, brinjët krahët, kurse lidhja me krahët formon një ide të dy kokave . I vetmi zog me këto përmasa dhe me shumicë në vëndin tonë është shqiponja .Shqiponjë me dy koka nuk është tansmetuar ndonjë legjendë .
Plisi = p + lis = pelis . Marrim një lënde lisi dhe e këpusim me pak degë . Ky është plisi . Kosovarët I hoqën bishtin dhe u quajt qeleshe . Plisi sëbashku me veshjen sigurojnë një mrojtje në mallet tona me borë . Ata duken si një copë shkëmb dhe egërsirat nuk e dallojnë dot se është shkëmb apo njeri . Veshja e grave është me lule, sepse punojnë në ara dhe të mos I dallojë lehtësish tgjarpëri . Ky është një imunitet qënjeriu e krijon, tek kafshë tështë I lindur . P. sh : ujku nuk ha në malin që rri, sepse ka të vegjëlit që mund t’ja vrasin .
Kryq<qyrk . Qyrku siguron një mbrojtje për atë që e përdor . Dhe mbrojen reale e jep shpata . Emr ikryq u vu siç e ndërtonin fjalën si veti e dytë e fjalës Qyrk . Ana grafike është forma e shpatës . Pra, kryqi është shpata në kryetë qefinit . Kush prek qefinin mbi të vepron shpata .
Ndësa qefini mbrohej, a duhej që të mbrohej më parëpa u bërë qefin, pra luftëtari në betejë ? Si rrjedhojë, u gjet forma dhe u krijua flamuri që mbron luftëtarin . Ata, që e krijuan dhe e përdorën , njihnin njëri-tjetrin, kishin një gjuhë dhe mbronin njëri-tjetrin mbi bazën e flamurit . Flamurtari kur vritej, një tjetër luftëtarë e merrte . Ky popull që krijoi flamurin quhej ILIR dhe kishte një profet që quhej ‘’ Krisht ‘’ ( sot : kryetar , i parë ) .
Krisht, flamur dhe shqiponjë, ilir .Flamuri shqipta rështë I dyzuar : Flamuri krishtërimit dhe I ilirëve .Gjithë bota, çdo shtet I rregjistruar në OKB, përdor flamurin që përfaqësohet me një beze dhe sipër saj vendossh një shenjë tështetit të vet . Ne nuk kemi shenjë, kemi shqiponjën dhe ajo nuk vdes, nuk vritet , sepse fluturon shumë lart dhe ka shumë shqiponja vëndi ynë I bekuar .
Qefin = qe ( ishte ) + nif( nif = nuse ) = ishte I bukur si një nuse .
Njeriu, emri, simbolet a kanë lidhje ?
Emri
Emrin e përcaktoj në këtë formë : Gomrin e marrim për kapistre, njeriun e thërrasim dhe ai vjen . Pra emir është kapistër . Ai formohet si fjalë ( FYTIN LAJ ) . Për të formuar fjalët të parët tanë përdorën disa metoda :
a = a ku a është zëri . mu = mu Ki <ik leximi në të kundërt
a + a = aa ma + ma = mama Kec – ec përcaktojmë një veti të dytë,
a + b = ab ko + ka = koka thjesht heqim një gërmë etj.
Njeriu
Dora është symbol I njeriut, vetë njeriu duhet pare si pjesë e qënieve t ëgjalla .Dora siguron zhvillimin e trurit, gjuha zhvillon shoqërinë njerzore . Shoqëria njerzore matet me personalitete . Dora është symbol I lindjes së njeriut, krahët e prera simbolizojnë vjekjen . Kaq shumë I jepnin dorës .
Toponimet,ç’farë përfaqësojnë ?
Gjuha si nevojë e shprehjes së zhvillimit merr shpejt vrull .Paraqitja grafike e ndjek, por nuk e mbulon deri në momentin që fillon shkrimi I mirëfillt . Toponimet zvëndësojnë shkrimin dhe janë kujtesa e gjuhës . Ato japin hitorinë e zhvillimit të kësa jbote .
Ju faleminderit!
