Prof. Asoc. Dr. Bernard Zotaj
Nga letërsia e kujtesës historike shqiptare
Historia e një populli nuk ruhet vetëm në dokumente arkivore, por edhe në letërsi. Shpeshherë romani arrin të përcjellë më mirë se çdo dokument dhimbjen, sakrificat dhe dramën njerëzore të kohëve të vështira. Masakra e Dunicës është një nga ngjarjet më tragjike të krahinës së Pogradecit gjatë viteve të Luftës së Dytë Botërore. Ajo mbetet e ngulitur në kujtesën historike si një dëshmi e dhunës, terrorit dhe sakrificave që përjetuan banorët e zonave të thella malore gjatë pushtimit fashist dhe nazist. Pikërisht këtë realitet dramatik ka zgjedhur të trajtojë shkrimtari Isrtef Haxhillari në romanin “Një grusht fat”, një vepër që ndërthur faktin historik me rrëfimin artistik.
Romani nuk është thjesht një histori lufte. Ai është historia e një komuniteti që përjeton vuajtje, humbje, dilema morale, përçarje dhe shpresë, duke ndjekur fatin e disa brezave nga vitet e luftës deri në periudhën e pasçlirimit. Autori e vendos veprën në një fshat të thellë malor, ku banorët kanë mbijetuar ndër shekuj mes varfërisë, punës së rëndë dhe zakoneve të trashëguara, ndërsa lufta vjen për të tronditur çdo ekuilibër të jetës së tyre.
Romani është ndërtuar në katër pjesë, të organizuara në kapituj që ndjekin zhvillimin kronologjik të ngjarjeve.
Në pjesën e parë përshkruhet jeta e përditshme e fshatit, marrëdhëniet njerëzore, besimet, shqetësimet dhe ngjarjet që trazojnë komunitetin. Një flakë mbi Gurin e Petritit, vdekja e Myskës, djegia e një kasolleje, sëmundja e Lisienit dhe debatet mes Uran Dunicës e Zito Mokës krijojnë atmosferën e një fshati që ndien se mbi të po afrohet një furtunë e madhe. Përmes këtyre episodeve autori ndërton me kujdes karakteret dhe psikologjinë e personazheve.
Pjesa e dytë është zemra dramatike e romanit. Lufta tashmë ka mbërritur në Dunicë. Në sheshin e xhamisë lexohet një proklamatë e hedhur nga avionët e armikut, ndërsa të rinjtë dalin partizanë dhe fshati vihet përballë zgjedhjeve të vështira.
Me mbërritjen e komandantit Dilan Somotina dhe forcave të tij fillojnë bastisjet, plaçkitjet dhe vrasjet. Vritet xha Nureja, shtëpitë kontrollohen me dhunë, ndërsa terrori përhapet në të gjithë krahinën. Në kontrast me këtë situatë, spitali partizan në fshatin Llëngë mbetet i paprekur dhe vazhdon të shërbejë si qendër e rezistencës.
Autori ndërton me mjeshtëri episodin e përplasjes së armatosur, ku forcat partizane, të drejtuara nga Bendo Gonzeli, zbatojnë planin e sulmit. Fundi i Dilan Somotinës shoqërohet me një nga skenat më domethënëse të romanit.
Trupi i tij nuk gjendet kurrë.
Në varreza hapet një varr bosh ku vendosen vetëm armët dhe sendet personale të komandantit Somotinës. Ai varr bosh shndërrohet në simbol të misterit, frikës dhe legjendës. Për banorët e zonës ai mbetet monumenti i një historie që askush nuk arriti ta zbardhë plotësisht.
Ndërkohë Dunica mbart për vite të tëra damkën e një fshati “mizor”, megjithëse banorët e saj ishin në të vërtetë viktima të luftës dhe jo autorë të saj. Kjo është një nga idetë më të fuqishme të romanit: historia shpesh gjykon padrejtësisht ata që kanë vuajtur më shumë.
Në pjesën e tretë ngjarjet zhvendosen në Shqipërinë e pasluftës. Fshati përballet me rindërtimin, me krijimin e kooperativës bujqësore dhe me ndryshimet rrënjësore që solli sistemi i ri politik.
Autori paraqet konfliktin midis bindjeve të ndryshme për kolektivizimin. Zito Moka kundërshton krijimin e kooperativës, duke argumentuar se njerëzit nuk janë të njëjtë në mendim, në aftësi dhe në mënyrën e jetesës. Nga ana tjetër, Uran Dunica kërkon mirëkuptim dhe shmangie të përçarjes së fshatit, duke mbrojtur idenë se askush nuk duhet shpallur armik vetëm pse mendon ndryshe.
Këto dialogë nuk paraqiten si debate politike, por si përplasje të botëkuptimeve të njerëzve të zakonshëm, të cilët kërkojnë të mbijetojnë mes ndryshimeve të mëdha historike.
Pjesa e katërt ndjek rrugëtimin e Lisienit, përfaqësuesit të brezit të ri. Ai kupton se koha ka ndryshuar dhe se arsimi është rruga për të ardhmen. Në roman shfaqen simbolikisht traktori, makina, shkolla dhe ndërtimi i objekteve të reja, të cilat përfaqësojnë modernizimin e jetës rurale.
Një nga episodet më prekëse mbetet ceremonia e rivarrimit të dëshmorëve në Varrezat e Dëshmorëve të qytetit. Kujtesa kolektive bashkohet me dhimbjen familjare, ndërsa epilogu mbyllet me kujtimet e Lisien Dunicës, që enden në rrugët malore si një betim për të mos harruar kurrë të kaluarën.
Romani mbështetet mbi një ngjarje reale, e cila shtrihet në një hark kohor gati njëqindvjeçar. Personazhet frymëzohen nga njerëz që kanë jetuar, kanë luftuar dhe kanë vuajtur në atë trevë. Përmes tyre autori sjell tragjedinë e pushkatimeve masive, të masakrave, të familjeve të shkatërruara dhe të pak të mbijetuarve që mbetën dëshmitarë për të rrëfyer të vërtetën.
Veçanërisht e rëndësishme është trajtimi i Masakrës së Dunicës, e cila përbën boshtin moral të veprës. Në periudha të ndryshme historike, fshati u godit nga dy masakra të mëdha, ku dhjetëra burra u vranë, u therën ose u pushkatuan për bindjet e tyre politike, për mbështetjen e rezistencës antifashiste ose thjesht si hakmarrje ndaj popullsisë civile. Këto ngjarje kanë mbetur pjesë e kujtesës historike të zonës dhe romani përpiqet t’i rikthejë ato në ndërgjegjen e lexuesit jo si kronikë dokumentare, por si dramë njerëzore.
Një nga vlerat më të spikatura të romanit është gjuha. Isrtef Haxhillari përdor një shqipe të pastër, të rrjedhshme dhe të pasur me fjalë të urta, shprehje popullore dhe elemente të së folmes së krahinës së Pogradecit. Kjo i jep veprës autenticitet dhe afërsi me lexuesin. Dialogët janë natyralë, personazhet flasin sipas karakterit dhe moshës së tyre, ndërsa përshkrimet e natyrës krijojnë një atmosferë të fuqishme emocionale.
Po aq bindëse është edhe mënyra se si autori zgjidh konfliktet. Ai nuk mbështetet vetëm te përplasja e forcës, por te mençuria popullore, te pleqtë e urtë të fshatit, te tradita e pajtimit dhe te autoriteti moral i njerëzve me përvojë. Kjo e bën romanin një vepër ku historia, psikologjia dhe filozofia e jetës ndërthuren natyrshëm.
“Një grusht fat” është një roman që i bën nder letërsisë shqiptare me temë historike. Ai nuk synon vetëm të tregojë një ngjarje tragjike, por të ruajë kujtesën kolektive të një krahine dhe të nderojë sakrificën e njerëzve të thjeshtë, të cilët u përballën me luftën, dhunën dhe padrejtësinë.
Rreth autorit
Isrtef Haxhillari është një nga autorët e njohur të letërsisë bashkëkohore shqiptare. Në krijimtarinë e tij ai ka trajtuar tema historike, shoqërore dhe psikologjike, duke u dalluar për realizmin e rrëfimit dhe gjuhën e pasur artistike.
Ndër veprat e tij më të njohura janë: “Përthverje” – tregime; “Pesha e kohës” – roman; “Bari i ujkut” – tregime; “Endërrat kryqëzojnë kohën” – novelë shqip-anglisht; “Hapësirat rrallohen prej dhimbjes” – ese; “Grinata” – tregime; “Pretenca” – roman; “Pakt me të hënën” – tregime; “Nata e syve blu” – roman dhe së fundi “Një grusht fat” – roman.
Me këtë roman autori dëshmon se letërsia mund të jetë njëkohësisht art, dokument kujtese dhe homazh për ata që historia nuk duhet t’i harrojë kurrë.
