Llazar Syziu
Historia ka një ves të vjetër: i pëlqen të jetë më e thjeshtë sesa është. Popujt, edhe më shumë. Ata kërkojnë heronj pa njolla dhe tradhtarë pa asnjë meritë. Është një mënyrë komode për të fjetur të qetë me ndërgjegjen kombëtare. Por historia nuk është gjykatë me vendime të parapërgatitura; ajo është një sallë e madhe ku dëshmitë rrallë përputhen plotësisht dhe ku njeriu, më shumë se ideologjia, mbetet protagonisti. Historia rrallëherë është bardh e zi. Ajo nuk ndërtohet nga engjëj dhe demonë, por nga njerëz që jetojnë në rrethana të jashtëzakonshme, marrin vendime të vështira dhe lënë pas një trashëgimi që shpesh nuk mund të reduktohet në një etiketë të vetme. Kjo është veçanërisht e vërtetë për Shqipërinë e viteve 1939–1944, periudhën më dramatike të historisë së saj moderne. Lufta e Dytë Botërore nuk ishte vetëm një konflikt midis shteteve, por edhe një provë e madhe për ndërgjegjen politike, morale dhe profesionale të elitës shqiptare.
Historia nuk është një galeri portretesh morale, por historia e marrëdhënieve shoqërore që prodhojnë institucione, ideologji dhe konflikte. Individët veprojnë, por nuk veprojnë në një boshllëk; ata lëvizin brenda kushteve ekonomike, politike dhe ndërkombëtare të kohës së tyre. Për këtë arsye, gjykimi mbi figurat shqiptare të viteve 1939–1944 nuk mund të mbështetet vetëm mbi bindjet politike të tyre, por duhet të nisë nga analiza e rolit që ato luajtën në strukturën e shoqërisë shqiptare dhe nga funksioni konkret i veprës së tyre. Shqipëria e atyre viteve u gjend e pushtuar, e përçarë dhe e detyruar të zgjedhë jo midis së mirës dhe së keqes, por shpesh midis dy të këqijave. Pikërisht në ato vite u krijua zakoni që vazhdon edhe sot: të mos gjykohen veprat, por flamujt; të mos peshohen institucionet, por uniformat; të mos lexohen librat, por biografitë politike të autorëve. Ky zakon nuk është histori. Është propagandë. Vlera e tyre mund të analizohet përmes ndikimit që kanë pasur në zhvillimin e vendit, pavarësisht nga regjimi politik që i prodhoi. Kjo nuk do të thotë se institucionet janë neutrale. Përkundrazi, çdo institucion bart gjurmët e rendit politik që e krijon.
Lufta e Dytë Botërore e gjeti Shqipërinë me një ekonomi të pazhvilluar, me një industri embrionale, me një fshat të dominuar nga marrëdhënie tradicionale të pronësisë dhe me një shtet ende në proces konsolidimi. Pushtimi italian e më pas ai gjerman nuk ndryshuan vetëm administratën; ato ndërhynë në vetë raportet e pushtetit, në ekonomi dhe në mënyrën se si elitat shqiptare e konceptonin shtetin. Në këto rrethana, zgjedhjet politike të individëve nuk ishin thjesht çështje karakteri, por edhe përgjigje ndaj interesave, bindjeve dhe vizioneve të ndryshme për organizimin e shoqërisë. Një nga gabimet më të zakonshme në interpretimin e kësaj periudhe është ngatërrimi i dy dimensioneve të ndryshme të një figure historike: kontributit profesional ose institucional dhe zgjedhjeve të tij politike. Nëse këto dy plane bashkohen pa dallim, historia shndërrohet në propagandë. Nëse ndahen me kujdes, ajo bëhet një instrument njohjeje. Kontributi profesional është ai që mund të matet me fakte konkrete. Një reformë arsimore, një ligj, një vepër shkencore, një institucion i ngritur, një rrugë e ndërtuar, një marrëveshje diplomatike ose një studim gjuhësor nuk humbasin ekzistencën e tyre për shkak të ndryshimit të regjimeve politike. Arkivat, dokumentet, botimet dhe dëshmitë e kohës lejojnë historianin të vlerësojë objektivisht se çfarë ka bërë një individ në fushën e tij të veprimtarisë. Pikërisht këtu duhet bërë dallimi ndërmjet kontributit profesional dhe zgjedhjes politike.
Një reformë arsimore, një studim shkencor, një kod ligjor ose një institucion nuk janë thjesht shprehje të vullnetit individual; ato janë pjesë e aparatit me të cilin një shoqëri organizon jetën e saj. Megjithatë, një institucion mund të vazhdojë të kryejë funksione të dobishme edhe pasi sistemi që e ngriti ka rënë. Historia njeh shumë raste kur reforma juridike, arsimore ose administrative mbijetuan përtej regjimeve që i lindën. Prandaj, kur vlerësohet puna e një intelektuali, një juristi ose një administratori, pyetja e parë duhet të jetë: çfarë krijoi ai? Çfarë ndikimi pati mbi arsimin, kulturën, administratën ose ekonominë? Vetëm më pas vjen pyetja e dytë: në shërbim të cilit projekt politik u vu ajo vepër? Zgjedhjet politike janë një dimension tjetër. Ato lidhen me aleancat, qëndrimet ndaj pushtuesit, raportin me forcat politike shqiptare, pjesëmarrjen në administrata ose lëvizje ushtarake dhe me pasojat që këto vendime prodhuan për vendin. Këto zgjedhje janë objekt interpretimi historik dhe moral, sepse ato zhvillohen në rrethana komplekse dhe nuk mund të kuptohen jashtë kontekstit të kohës. Pikërisht këtu fillon detyra më e vështirë e historianit: të mos lejojë që vlerësimi politik të fshijë kontributin profesional dhe, njëkohësisht, të mos përdorë kontributin profesional për të justifikuar çdo zgjedhje politike. Një shkollë nuk pushon së qeni shkollë sepse ministri që e hapi kishte bindje të gabuara. Një libër nuk bëhet i pavlefshëm sepse autori i tij mori një vendim politik të gabuar. Një reformë nuk zhduket nga arkivat vetëm sepse regjimi që e pasoi vendosi ta dënojë autorin e saj. Faktet nuk kanë bindje politike. Janë njerëzit ata që ua japin.
Figura e Ernest Koliqit është një nga shembujt më domethënës. Në historinë e letërsisë shqiptare ai konsiderohet themelues i prozës moderne shqipe. Si Ministër i Arsimit gjatë viteve 1941–1943 organizoi dërgimin e qindra mësuesve shqiptarë në Kosovë dhe u hapën dhjetëra shkolla në gjuhën shqipe. Ky është një fakt i dokumentuar nga burime shqiptare dhe të huaja. Por po aq fakt historik është se ai ushtroi këtë detyrë në administratën shqiptare gjatë pushtimit italian. Këto janë dy realitete që nuk përjashtojnë njëra-tjetrën. Njëri lidhet me kontributin arsimor, tjetri me zgjedhjen politike. Askush nuk mund të mohojë se ai ndryshoi letërsinë shqiptare. Askush nuk mund të mohojë se, si Ministër i Arsimit, dërgoi qindra mësues në Kosovë dhe se gjuha shqipe u bë për mijëra fëmijë jo më një kujtim familjar, por gjuha e shkollës. Kjo është një e vërtetë që nuk varet nga simpatitë politike të historianit. Po aq e vërtetë është se ai pranoi të shërbente në administratën e kohës së pushtimit italian. Kjo është një zgjedhje politike. Të mohosh njërën për të shpëtuar tjetrën do të thotë të falsifikosh historinë. Pra, që Ernest Koliqi dha kontributin e tij në letërsinë shqipe dhe në zgjerimin e arsimit shqip është një fakt historik. Dërgimi i mësuesve në Kosovë dhe hapja e shkollave shqipe prodhuan pasoja kulturore që shkuan përtej kohës së luftës. Por po aq fakt historik është se ai ushtroi detyrën e ministrit në administratën e kohës së pushtimit italian. Një analizë serioze nuk e mohon as njërin, as tjetrin aspekt; ajo përpiqet të kuptojë se si u ndërthurën funksioni arsimor dhe zgjedhja politike.
Një rast tjetër është Anton Harapi. Si françeskan, filozof dhe pedagog ai la një trashëgimi të rëndësishme në mendimin etik dhe kulturën shqiptare. Shkrimet e tij mbi edukimin, përgjegjësinë qytetare dhe harmoninë shoqërore vazhdojnë të lexohen edhe sot. Megjithatë, pranimi i tij për të marrë pjesë në Këshillin e Regjencës gjatë pushtimit gjerman mbetet një nga vendimet më të debatueshme të jetës së tij. Disa historianë e interpretojnë si përpjekje për të ruajtur një administratë shqiptare dhe për të shmangur kaosin; të tjerë e konsiderojnë një formë bashkëpunimi politik me pushtuesin. Debati vazhdon, por ai nuk e ndryshon ekzistencën e veprës së tij intelektuale. Pra ai ishte një mendimtar i hollë, një edukator dhe një njeri i fesë. Shkrimet e tij nuk humbasin vlerë sepse, në fund të luftës, ai pranoi një detyrë politike që vazhdon të ndahet në interpretime të kundërta. Historia nuk ka për detyrë të falë apo të dënojë. Ajo duhet të shpjegojë pse një njeri i tillë mendoi se ajo ishte zgjedhja e duhur dhe cilat qenë pasojat e saj. Anton Harapi paraqet një kontrast të ngjashëm. Si mendimtar dhe edukator ai ndikoi në kulturën shqiptare me shkrimet e tij mbi etikën dhe përgjegjësinë. Si anëtar i Këshillit të Regjencës mori një rol politik në një periudhë pushtimi. Historia nuk fiton asgjë duke fshirë veprën e tij kulturore dhe as duke shmangur diskutimin mbi përgjegjësinë politike të këtij vendimi.
Një figurë tjetër që ilustron këtë kompleksitet është Mid’hat Frashëri. Si studiues, publicist, diplomat dhe bibliotekar ai dha kontribute të rëndësishme për kulturën shqiptare. Biblioteka e tij ishte ndër më të pasurat në Ballkan dhe studimet e tij mbi historinë dhe identitetin kombëtar mbeten të rëndësishme. Si drejtues i Ballit Kombëtar, ai kundërshtoi ardhjen në pushtet të komunistëve. Gjatë luftës, një pjesë e formacioneve të Ballit në zona të caktuara bashkëpunuan taktikisht me forcat gjermane kundër partizanëve, ndërsa në zona të tjera zhvilluan përplasje edhe me pushtuesit. Kjo e bën të pamundur çdo përfundim të thjeshtuar. Pra edhe Mid’hat Frashëri ilustron kompleksitetin e kësaj periudhe. Si studiues, publicist dhe diplomat ai dha një kontribut të rëndësishëm në kulturën shqiptare. Si drejtues politik i Ballit Kombëtar, ai u përfshi në një strategji që synonte një rrugë të ndryshme për organizimin e shtetit shqiptar. Gjatë luftës, veprimet e Ballit ndryshuan sipas zonave dhe rrethanave, duke përfshirë edhe raste bashkëpunimi taktik me forcat gjermane kundër partizanëve. Këto zhvillime kërkojnë analizë të dokumentuar, jo përgjithësime. Po aq domethënës është rasti i Mustafa Krujës. Ai ishte një nga studiuesit më të rëndësishëm të gjuhës shqipe, autor i studimeve leksikografike dhe historike me vlerë të qëndrueshme. Veprat e tij përdoren ende nga studiuesit e albanologjisë. Në të njëjtën kohë, ai drejtoi qeverinë shqiptare gjatë pushtimit italian. Historia nuk mund të mohojë as njërin, as tjetrin fakt. Ajo duhet t’i analizojë të dyja.
Një nga rreziqet më të mëdha të historiografisë është shndërrimi i ideologjisë në masë të vetme gjykimi. Kur kjo ndodh, faktet fillojnë të zgjidhen sipas dobisë politike dhe jo sipas vërtetësisë së tyre. Një regjim mund të përpiqet të zhdukë nga kujtesa kolektive çdo kontribut të kundërshtarëve të vet; një regjim tjetër mund të idealizojë figura duke heshtur për përgjegjësitë e tyre politike. Në të dy rastet, historia humbet karakterin e saj shkencor. Kjo qasje nuk është karakteristikë vetëm e historiografisë shqiptare. Pas Luftës së Dytë Botërore, pothuajse të gjitha vendet evropiane janë përballur me dilema të ngjashme. Në Francë, debati mbi administratën e Viçisë dhe rezistencën vazhdon edhe sot. Në Itali, figura që bashkëpunuan me Republikën Sociale të Salos ose me administratën mbretërore analizohen duke dalluar veprimtarinë profesionale nga përgjegjësia politike. Në Gjermani, studiuesit kanë shqyrtuar me kujdes rastet e shkencëtarëve, artistëve dhe administratorëve që vazhduan punën e tyre gjatë regjimit nazist, pa i reduktuar biografitë e tyre në një dimension të vetëm. Ka diçka paradoksale në mënyrën se si kombet e vogla ndërtojnë kujtesën e tyre. Ato kërkojnë pastërti morale atje ku historia ofron vetëm kompleksitet.
Europa, pas vitit 1945, e kuptoi se nuk mund të ndërtonte të ardhmen duke ndarë të vdekurit në shenjtorë dhe mëkatarë. Në Francë vazhdoi për dekada debati mbi administratën e Viçisë. Në Itali u diskutua gjatë mbi kufirin midis rezistencës, bashkëpunimit dhe mbijetesës. Në Gjermani, studiuesit nuk u mjaftuan të dënonin regjimin nazist; ata pyetën edhe si funksionoi administrata, universiteti, drejtësia dhe kultura nën atë regjim. Pyetjet ishin më të rëndësishme se sloganet. Historiografia moderne ka prirur të largohet nga ndarjet e ngurta në “heronj” dhe “tradhtarë”. Ajo analizon çdo figurë në disa plane njëherësh: kontributin profesional, rolin institucional, zgjedhjet politike, përgjegjësinë morale dhe ndikimin afatgjatë në zhvillimin e vendit. Një studiues mund të ketë qenë shkencëtar i shquar dhe njëkohësisht të ketë bërë zgjedhje politike të debatueshme. Një administrator mund të ketë modernizuar institucionet, por edhe të ketë shërbyer në një regjim të diskutueshëm. Këto nuk janë kontradikta të historisë; ato janë pjesë e natyrës së saj.
Një qasje materialiste ndaj historisë nuk kërkon të shpallë shenjtorë ose tradhtarë. Ajo kërkon të kuptojë se si interesat shoqërore, institucionet, raportet e pushtetit dhe kushtet ekonomike ndikuan në zgjedhjet e individëve. Kjo nuk e heq përgjegjësinë personale, por e vendos atë brenda një konteksti më të gjerë historik. Ne, përkundrazi, shpesh kemi preferuar sloganet. Për një gjysmë shekulli, një pjesë e figurave u shndërruan në mite, ndërsa të tjerat u fshinë nga tekstet. Pastaj ndodhi e kundërta: mitet u rrëzuan dhe u ngritën mite të reja. Historia vazhdoi të përdorej si armë politike, jo si mjet njohjeje. Por historia nuk është tribunë elektorale. Ajo nuk shpërndan dekorata dhe as vendime gjyqësore. Ajo bën diçka më të vështirë: na detyron të pranojmë se njeriu është i aftë për krijim dhe për gabim njëkohësisht. Një gjuhëtar mbetet gjuhëtar edhe kur politika e tij dështon. Një reformator i arsimit mbetet reformator edhe nëse biografia e tij politike mbetet e debatueshme. Historia nuk i anulon kontradiktat; ajo jeton prej tyre. Prandaj, detyra e historianit nuk është të gjykojë me standardet emocionale të së tashmes, por të kuptojë rrethanat, motivet dhe pasojat e veprimeve të njerëzve të së kaluarës. Vetëm kështu historia mund të mbetet një disiplinë shkencore dhe jo një instrument i propagandës politike. Shqipëria ka nevojë pikërisht për këtë lloj historie: një histori që nuk trembet nga faktet, edhe kur ato prishin komoditetin e bindjeve tona. Sepse kombet nuk piqen duke adhuruar mite, por duke kuptuar njerëzit. Dhe njerëzit, ndryshe nga monumentet që u ngremë, janë gjithmonë më të ndërlikuar.
Në përfundim, dallimi ndërmjet kontributit profesional dhe zgjedhjes politike nuk është një hollësi metodologjike; ai është kusht për një histori serioze. Vepra duhet të vlerësohet mbi bazën e rezultateve që prodhoi në arsim, kulturë, administratë, diplomaci ose ekonomi. Zgjedhjet politike duhet të analizohen në raport me rrethanat, aleancat dhe pasojat që sollën. Vetëm duke mbajtur të dalluara këto dy plane mund të kuptojmë kompleksitetin e Shqipërisë gjatë Luftës së Dytë Botërore dhe të ndërtojmë një histori që nuk i shërben miteve, por njohjes së së kaluarës. Pra, figurat shqiptare të Luftës së Dytë Botërore nuk mund të vlerësohen drejt nëse ngatërrohen arritjet profesionale me zgjedhjet politike. Kontributi institucional duhet të analizohet mbi bazën e rezultateve konkrete, ndërsa vendimet politike mbi bazën e kontekstit historik dhe pasojave që prodhuan. Vetëm një qasje e tillë e balancuar i jep historisë dinjitetin e saj si shkencë dhe i lejon shoqërisë të kuptojë të kaluarën pa e thjeshtuar atë në mite ose në dënime absolute. Kështu, nuk është e vështirë të zgjedhësh një kamp. Mjafton një flamur. Më e vështirë është të zgjedhësh të vërtetën, sepse ajo rrallë marshon nën një flamur të vetëm. Ajo ecën ngadalë, me dosje nën krah, me dokumente në duar dhe me durimin e atij që e di se koha, më herët ose më vonë, i detyron të gjitha legjendat t’i japin llogari fakteve.
