Ali Jaupi
NË GALERINË POETIKE …TË KRISTO ÇIPËS GJETA JERINA DUSHMANIN
( Princeshës shqiptare, të bijës së Lekë Dushmanit, të cilën e dashuruan dy princat Lekë Dukagjini dhe Lekë Zaharia dhe ajo për të mos krijuar përçarjen e madhe iku në Itali , nuk u martua dhe erdhi të flinte përgjithëmonë në Danjë pran varrit të Lekë Zaharisë).
Poeti K . ÇIPA i këndon:
JERINA
( Nusja pa vello mes dy kurorash)
Trisht i vjeshtës ëmbël pse tek ty më nisi?
S’më ke dalë në ëndër, as në gosti fisi.
Nusja pa kurorë, fle nën rasa malli
Dashuri- beronjë- Jerina Dushmani!
Ti princesh Jerinë, bela bukurie!
Yjet mbi Zadrimë pse përdheu bien?
Qiellin le zbathur me dëshira qorre
Në qerpikë varur, dy skeptra kurore.
Bijë e Lekë Dushmanit, xhinde e xhelozisë
Për Lekë Dukagjinin dhe Lekë Zaharinë
Princat inatçorë, ndanë qiellin gjysëm
Ja do vëmë kurorë, ja do te përmbysëm!
Në shtrat të përçarjes, ti Jerinë s’u fute!
More varkën e ndarjes, pritjet i këpute
Kapërxeve detin, në mes humbjes, humbe!
More dhëndër dertin, zemrën tënde munde.
Jetë shuarën fike, erdhe në Zadrimë
Dhe në ferr do piqje Lekë Zaharinë
Pse lulet t’u thanë nusja homerike?
Nën rasa në Danjë, ndizet një kandile.
Dritë jo nuk bëri, as u fik përherë!
Me bukurinë gdhëndi, fjalën ar dhe vrerë
“ Kur të kanë në zemër princat arbërorë,
Vdekjen merr për dhëndër, mbetesh pa kurorë!”
….
MEJTIMET E MIA
Poezia “JERINA” e Kristo Çipës është një kryevepër e vërtetë që na transferon në Shqipërinë mesjetare, në zemër të një legjende që ka formësuar historinë e vendit.
E frymëzuar nga historia e Jerina Dushmanit, një princeshe shqiptare, autori Çipa na ofron një vepër poetike që eksploron temat e dashurisë, xhelozisë, humbjes dhe vdekjes.
Një vështrim historik i poetit .
Poema i kushtohet Jerina Dushmanit, vajzës së Lekë Dushmanit, një princi shqiptar të shekullit të 15-të. Legjenda tregon se Jerina u dashurua nga dy princa, Lekë Dukagjini dhe Lekë Zaharia, të cilët konkurruan për dashurinë e saj. Për të shmangur luftën, Jerina iku në Itali dhe nuk u martua kurrë. Ajo vdiq në Danjë, pranë varrit të Lekë Zaharisë, dhe u varros pranë tij.
Poema është shkruar në një stil lirik dhe simbolik, duke evokuar bukurinë dhe trishtimin e historisë së Jerinës. Autori përdor shumllojdhmëri figurash letrare dhe alegori për të përshkruar princeshën, si “Nusja pa vello midis dy kurorave” ose “Vuajtja e bukurisë”.
Poema gjithashtu eksploron temat e xhelozisë dhe humbjes, me vargje si:
“Demoni i xhelozisë
Për Lekë Dukagjinin dhe Lekë Zaharin
Princat e zemëruar, e ndanë qiellin në dysh”.
Poema është e pasur me simbolikë, e cila i referohet kulturës dhe historisë shqiptare. “Rasa” (një lloj veshjeje tradicionale shqiptare) është një simbol i fisnikërisë dhe dinjitetit të Jerinës.
“Llamba e ndezur” poshtë rasës në Danjë përfaqëson flakën e dashurisë që vazhdon të digjet midis Jerinës dhe Lekë Zaharisë, edhe në vdekje.
Kjo poezi është një homazh i vërtetë për princeshën shqiptare Jerina Dushmani, e cila vazhdon të jetojë në kujtesën kolektive të popullit të saj.
…..
MENDIME NGA MËRGIMI
I DËRGOJ K ÇIPËS
ME PËLLUMBIN
E
BARDHË
Ahhh i dashur poeti jonë fisnik!
Një bukuri poetike gjeta në galerinë tënde të artit të letrave.
“Jerina” vjen nga legjenda e rrallë që Gj Fishta i kushtoi “Jerina ase mbretëresha e luleve.”
NGA LEGJENDA
Jerina Dushmani ishte një princeshë arbërore, anëtare e familjes Dushmani,të cilët zotëronin Zadrimën,dhe bijë e Princit feudal Lekë Dushmani.
Sipas Barletit Jerina parapëlqente Lekë Zaharinë, por kjo gjë nuk pranohej lehtësisht nga Lekë Dukagjini. Gjatë dasmës së Mamica Kastriotit me Muzakë Topinë, në gjendje të dehur Lekë Dukagjini me Lekë Zaharinë u ngatërruan për dorën e Jerinës, duke shkaktuar dëme të mëdha, derisa situata u qetësua. Dy vite më vonë, Dukagjini ende i përulur nga ky incident vendos ta vrasë.
Sipas kronistit venecian Stefano Magno, vrasja në të vërtetë u bë në një duel nga Nikollë Dukagjini, një vasal i Zaharisë, dhe mund të mos ketë patur lidhje me ngjarjen e shkaktuar në dasmë.
Pas vdekjes së Zaharisë, Princesha Jerinë nuk pranoi asnjë prej propozimeve të shumta për martesë dhe vendosi ti dedikohej fesë e të bëhej murgeshë në Sardenjë, duke lënë në testament dëshirën që pas vdekjes eshtrat t’ia shpjerin në Danjë,pranë varrit të së dashurit të saj, Lekë Zaharisë.
DANJË
Kështjella është e njohur që në 1395, Konstantin Balsha e pushtoj Danjën, megjithatë, e ka humbur atë nga i afërmi i tij, Gjergj II Balsha, zot i Zetës. Më 1396 Koja Zakarija, një vasal osman, pushtoi Danjën.
Pasi dëgjoi gabimisht se sulltani turk, Murati II, kishte vdekur, Gjergj Arianiti ngriti një kryengritje të madhe kundër turqve në 1433. Nikollë Dukagjini, shfrytëzoi këtë rebelim dhe pushtoi tokat e ish-familjes së tij, duke pranuar shtet feudal Venedikun. Ai i dha Danjën Venedikut. Venediku shpejt mësoi se sulltan Murati ishte në të vërtetë i gjallë.
Nga frika se Venediku do të jetë duke provokuar osmanët, ata e prishën të gjitha marrëdhëniet me Dukagjinin, dhe e transferua Danjën në duart e turqve më 1435.
Anëtarët e Besëlidhja e Lezhës, Nikollë Dukagjini dhe Lekë Zakarija, mbret i Danjës, ishin në mosmarrëveshje rreth asaj se kush duhet të martohet Irene Dushmani, fëmija i vetëm i Lekë Dushmanit, princ i Zadrimës. Princat shqiptarë ishin ftuar në dasmën e motrës së vogël të Skënderbeu, Mamicës, e cila ishte duke u martuar me Muzaka Topia në 1445. Irene hyri dhe armiqësia shumë shpejt filloi. Dukagjinin i kërkoi Irene të martohej me të, por një Zakarija i dehur e pa këtë dhe e sulmoi Dukagjinin. Disa princa u përpoqën për t’i japin fund luftës, por kjo çoi deri te përzierja e më shumë princave që rezultoi në shumë vdekje deri sa u krijua paqe. Asnjë nga të dy kundërshtarët nuk kishte pësuar ndonjë dëmtim fizik, por Dukagjini ishte poshtëruar moralisht. Në një akt hakmarrës, Dukagjinin e zuri në pritë dhe e vrau Zakarijan në 1447.
Kjo rezultoi në armiqësi e qytetit në drejtim të Lidhjes Shqiptare. Venediku shpejt dërgoi një forcë në Danjë dhe popullsia lokale i dha mbështetjen e tyre Venedikut, duke përfshirë edhe nënën e Zakarijas. Venediku pastaj përcaktoj të pushtoj tokat tjera të Zakarijas duke përfshirë tokat e Sati, Gladri dhe Dushmani, me marrveshjen e nënës së Zakarijas. Skënderbeu kishte urdhëruar kthimin e këtyre qyteteve, dhe Drishtin, me duart e shqiptarëve, megjithatë, Venediku refuzoi. Lidhja Shqiptare dërgoi lajmëtarë tek fqinjët e tyre verior, Principatës së Zetës (nën Stefanica Crnojević) dhe Despotatin e Serbisë (nën Đurađ Brankoviç ) për të ndihmuar Lidhjes kundër armiqve të tyre Venedikut. Brankovic u shpreh i gatshëm për të ndihmuar kundër Venediku, megjithatë, e bëri të qartë se ai nuk do të ndihmonte kundër armikut të tyre të përbashkët osoman.
…. Skënderbeu urdhëroi pushtimin e Danjës në 1447. Venedikasit, panë këtë qytet aq e rëndësishëm, më të rëndësishëm në fakt se sa lufta e tyre kundër otomanëve. Venediku ofroi një shpërblim për këdo që mund të vriste Skënderbeun. Venediku madje edhe dërgoi lajmëtar tek osmanët për të sulmuar Shqipërinë edhe një herë më shumë.
Skënderbeu, mësoi që Venediku dërgoi një forcë për të mbrojtur Danjën. Ai pastaj la një forcë të vogël për të vazhduar rrethimin mbi qytet. Në ndërkohë, Skënderbeu marshoi nga qyteti për të takuar ushtrinë veneciane në Lumin Drin. Çfarë do të jetë e njohur si Beteja e Drinit në 1448, ushtria shqiptare mundi Venedikasit.
Prania e Venedikut u reduktua në garnizone të vogla brenda disa qyteteve të rrethuar me mure, duke përfshirë Danjën. Venedikasit hapën negociatat për paqe me shqiptarët në Alessio dhe paqja u nënshkrua në mes të përfaqësuesve të ndryshëm të të dyja palëve më 4 tetor 1448. Nënshkruesit ranë dakord që Venediku do të paguajë 1,400 dukat në vit për Skënderbeun dhe trashëgimtarëve të tij meshkuj dhe se Venediku do të hiqte dorënga Danja dhe të gjitha tokat përreth.
Lekë Dukagjini luftoi venedikasit mbi kontrollin e Danjës që nga viti 1456. Në 1456, Dukagjini pushtoi qytetin, por Venediku rimori qytetin më gusht 1457. Dukagjini përfundimisht bëri paqe me Venedikun në 1459, megjithatë është e panjohur nëse ai pranoi kontrollin venecian të qytetit.
Në 1474, osmanët drejtuan një sulm kundër Crnojević Zeta dhe Zetës së Venedikut (rreth liqenit të Shkodrës). Kjo luftë direkt çoi në pushtimin otomanë të qytetit nga duart e Venedikut. Osmanët nuk kishin synimet e mbajtjes të qytetit, por ishin të kënaqur për rrënimin e fortifikimeve të saj.
…. Paska synin rreze diellit
Paska gojën lule prillit
Paska ftyrën drandofillit
Paska dorën gjeth prej lilit,
(Jerina ase mbretëresha e luleve f.122),një bukuri mbi bukuritë; -një lule mbi lulet që dallon ndër gjithë shoqet e tjera. Kjo bukuri më cilësime, metafora, epitete të krijuara mjeshtërisht nga pena fishtiane, e quan Jerinën si trëndafili ose kryelulja e gjithë luleve.
“Jerina” vlerësohet si engjëll i zbritur në tokë.
Fakti se Vasha njëson në vete bukurinë hyjnore, bukurinë e luleve dhe bukurinë njerëzore, lulet e lavdërojnë Hyjin që e krijoi atë dhe e bëri udhëheqëse të tyre dhe mbretëreshë të Shqipërisë”,
Kqyrja synin porsi hyll!
Kah e çil e kah e mbyllë,
Si ajo hana nëpër pyllë, (po aty në f. 122
…
Paska synin rreze diellit
Paska gojën lule prillit
Paska ftyrën drandofillit,
…..
Bukuria e Jerinës shprehet Gj Fishta ,është e pazakonshme, siç është e pasur dhe e veçantë gjuha poetike dhe të shprehurit e pasur poetik, mënyra dhe shumësia e mesazheve që dalin prej tij (tekstit):
Si’ i cirkë voëse m’gjeth t’nji Lilit,
Kúr prej nandjet kah pranvera
T’a pershkojë nji rreze diellit:
Herë danë mal me borë ngarkue,
Herë nji fushë krejt n’Lule shtrue:
Tash ixhí ruajtun n’kutí:
Tash si zogla neper pyll:
Sidomos, por si nji diell,
Të tanë rreze e të tanë dritë,
Qi mbí shekull rrin e shndritë,
Amel amel tue shkelqá,
Kurrkund sŷt aj pa t’i vrá.”
…… Pra i shkrova këto radhë i dashur Kristo në poezisë tuaj,për ti vendosur në një vazo me artin tuaj poetik të bukur, kësaj bukurie që ti udhëton larg në legjendat e largëta të atdheut tonë , në legjendat e bukurive….Përgëzime pa fund 
….. A Jaupi,shkruar nga mërgimi i largët më 12.11.2025 në Normandi.
