Nga Agim Lika Poet, Studiues , Historian
Ka çaste në jetë që duken të zakonshme, por që, po t’i shohësh me sytë e shpirtit, janë më të çmuara se çdo pasuri. Një kafe me nënën është një prej tyre. Këto ditë të nxehta gushti, çdo ditë kam një takim të thjeshtë, por për mua të shenjtë: ulem pranë nënës dhe pimë një kafe. Ndoshta dikush do të thotë: “Çfarë ka të veçantë një kafe?” Asgjë, nëse e sheh vetëm si kafe. Gjithçka, nëse e sheh si kohë. Sepse kafeja mbaron shpejt, ndërsa koha që kalojmë pranë njeriut që duam nuk kthehet më. Sot nëna është aty. Nesër… askush nuk na e premton. Dhe ndoshta pikërisht këtu fillon filozofia e vërtetë e jetës: të kuptosh vlerën e një çasti përpara se ai të bëhet kujtim. Kur ulem pranë nënës, nuk mendoj vetëm për kafenë. Mendoj për jetën. Mendoj për një grua që dikur kishte gjashtë fëmijë për të rritur, gjashtë duar të vogla për të mbajtur, gjashtë zëra për të dëgjuar, gjashtë fate për t’i përcjellë nëpër jetë.
Mendoj për duart e saj. Ato duar që dikur më mbanin mua, sot kanë nevojë që unë t’i mbaj. Dikur ajo më mësoi të hidhja hapat e parë. Sot unë duhet të kem durimin të ec me ritmin e hapave të saj. Dikur ajo më priste kur vonohesha. Sot është radha ime të mos nxitoj. Dikur ajo kishte kohë për mua. Sot koha ime duhet të jetë për të. Ndoshta kjo është drejtësia më e bukur e jetës: një ditë fëmija bëhet kujdestar i duarve që e rritën. Një ditë, teksa ishim bashkë, na përshëndeti doktori Taner, me origjinë turke, me të cilin njihem që nga viti 1996, nga koha kur ndodhesha në Shkollën e Tankeve në “Etimesgut”, Ankara, ku ai punonte si mjek në qendrën shëndetësore.
Kur më pa pranë nënës, buzëqeshi dhe më tha:
— Përgëzime! Është kënaqësi të shoh një djalë që shoqëron nënën e tij për kafe. Një fjali e thjeshtë. Por ndonjëherë një fjali e thjeshtë hap një derë të madhe në mendje. E dëgjova dhe mendova: vallë, pse një pamje kaq e zakonshme i dukej atij për t’u përgëzuar? Ndoshta sepse dashuria e dukshme është bërë e rrallë.
Ndoshta sepse sot jemi aq të zënë duke ndjekur botën, sa harrojmë njerëzit që na dhanë botën. Vrapojmë pas punës, pas parave, pas suksesit, pas telefonave, pas mijëra angazhimeve të vogla që na mbushin ditët dhe na boshatisin shpirtin. Dhe harrojmë të ulemi pranë nënës. Harrojmë një kafe. Harrojmë një përqafim. Harrojmë një “Si je, nënë?” Dhe vetëm kur koha na e merr mundësinë, kuptojmë se sa të shtrenjta ishin ato gjëra që nuk kushtonin asgjë.
Më vonë, më mori në telefon një mik nga Tirana. Më pyeti si po i kaloja këto ditë dhe pastaj më tha:
— E ke marrë nënën në plazh?
I thashë se po. — Bëji të fala nga ana ime dhe përqafoje.
Nëna është një mrekulli! Në atë çast nuk i kushtova shumë rëndësi fjalëve. Por më vonë, kur kujtova se ai ishte rritur pa nënë, ato fjalë morën një peshë tjetër.
“Nëna është një mrekulli.” Sa e vërtetë! Por sa shpesh njeriu e kupton një mrekulli vetëm pasi ajo largohet? Ne kemi një dobësi të çuditshme: i çmojmë gjërat pasi i humbasim. E duam shtëpinë pasi largohemi prej saj. E duam vendlindjen pasi jetojmë larg. E duam një njeri edhe më shumë pasi ai nuk është më. Dhe shpesh e kuptojmë madhështinë e nënës vetëm atëherë kur nuk mund t’i themi më: “Mirëmëngjes, nënë.” Më pas, në det, takova një mikun tim poet.
Biseda ra te nënat. Ai jeton jashtë shtetit dhe më tha:
— Vij sepse e kam nënën gjallë. Dhe çdo ditë po shoh se si ajo po rrënohet. Mbeta pa fjalë. Ka fjali që nuk kërkojnë përgjigje. Kërkojnë vetëm heshtje. Sepse çfarë mund t’i thuash dikujt që e sheh çdo ditë duke u plakur njeriun që e ka sjellë në jetë? Në atë çast mendova për nënën time.
Ajo është ende këtu. Ende mund ta shoh. Ende mund ta dëgjoj. Ende mund t’i them “nënë”. Ende mund ta përqafoj. Ende mund të ulem pranë saj për një kafe. Dhe papritur e kuptova se kjo nuk është një e drejtë që më takon. Është një privilegj. Një privilegj që një ditë mund të mos e kem më. Por jeta, sikur të donte të më jepte një mësim tjetër, më vuri përpara një skenë të dhimbshme. Pranë nesh, në breg të detit, kishte vendosur çadrën një familje dibrane. Kur erdhi koha të largoheshin, një grua e moshuar iu drejtua djalit të saj. Nuk e dëgjova çfarë i tha. Por përgjigjja e tij ishte e ashpër:
— A po e sheh atë rrugë?! Vetëm kaq. Një fjali. Por mënyra si u shqiptua e bëri më të rëndë se një fjalim të tërë. Unë isha ulur pranë nënës. U pamë në sy. Nuk thamë asgjë. Nuk kishte nevojë. Sepse të dy e kuptuam të njëjtën gjë. Një nënë nuk duhet të ndihet e tepërt në jetën e fëmijës së saj. Ajo që dikur ishte qendra e botës së tij, nuk mund të bëhet pengesë në pleqërinë e saj. Dikur ai fëmijë nuk dinte të ecte pa të. Nuk flinte pa zërin e saj. Nuk hante pa dorën e saj. Nuk dinte të qante pa kërkuar gjirin e saj. Dhe tani, kur nëna ecën ngadalë, kur përsërit një pyetje, kur kërkon pak vëmendje, a është kaq e vështirë t’i japësh atë që ajo të dha gjithë jetën? Njeriu mund të harrojë shumë gjëra.
Por nuk duhet të harrojë duart që e ngritën. Pleqëria është një kthim i heshtur. Nëna na ka mbajtur për dore kur ishim të vegjël. Dhe një ditë vjen koha që ne duhet ta mbajmë atë për dore. Ajo na priti kur ktheheshim vonë. Tani ne duhet të kemi durimin ta presim. Ajo na dëgjoi edhe kur nuk dinim të shpjegonim dhimbjen. Tani duhet ta dëgjojmë edhe kur përsërit të njëjtën histori. Ajo na fali gabimet. Tani duhet t’i falim dobësitë. Ajo na dha kohën e saj. Tani duhet t’i japim kohën tonë. Kjo nuk është sakrificë. Është borxh dashurie. Dhe ka borxhe që nuk paguhen me para. Paguhen me praninë. Nënat nuk kërkojnë shumë. Në pleqëri, ato nuk kërkojnë më lodra, rroba, libra, udhëtime apo dhurata të mëdha. Kërkojnë një zë. Një telefonatë. Një vizitë. Një përqafim. Një kafe. Ndoshta duan vetëm të sigurohen se ende kanë një vend në jetën tonë. Sepse njeriu mund të jetojë gjatë edhe pa shumë gjëra. Por është e vështirë të jetojë pa ndjesinë se është ende i dashur. Prandaj një nënë nuk ka nevojë për madhështinë e fëmijës.
Ka nevojë për ngrohtësinë e tij. Nuk ka nevojë të dëgjojë sa i suksesshëm je. Ka nevojë të dëgjojë se e do. Kam dëgjuar shumë njerëz që, pasi kanë humbur nënat, flasin për to me fjalët më të bukura.
“Sa e mirë ishte!”
“Sa e dashur!” “Sa shumë na donte!”
“Sa shumë sakrifikoi!”
Dhe mbase pikërisht këtu qëndron një nga paradokset më të dhimbshme të jetës: Nënat shpesh marrin fjalët më të bukura kur nuk kanë më mundësi t’i dëgjojnë. Pse? Pse presim varrin për të kuptuar sakrificën? Pse presim mungesën për të kuptuar praninë? Pse presim heshtjen e shtëpisë për të kuptuar vlerën e zërit të saj? Pse puthim fotografinë kur dikur mund t’i puthnim ballin? P
se vendosim lule mbi varr kur mund t’i kishim çuar një trëndafil sa ishte gjallë? Pse themi “Të dua, nënë” para fotografisë së saj, kur ajo dikur priste vetëm një fjali të tillë nga goja jonë? Ndoshta njeriu është qenia e vetme që shpesh e kupton dashurinë kur ajo është kthyer në kujtim. Nëna nuk është vetëm ajo që na lindi. Nëna është vendi i parë ku kemi mësuar çfarë do të thotë të jesh njeri. Ajo është fjala jonë e parë. Frika jonë e parë. Siguria jonë e parë. Përqafimi ynë i parë. Ajo është shtëpia që ecën me ne edhe pasi largohemi nga shtëpia. Mund të udhëtojmë nëpër botë, të ndërtojmë shtëpi, të fitojmë pasuri, të njohim qindra njerëz, të arrijmë majat që kemi ëndërruar. Por brenda nesh do të mbetet gjithmonë një dhomë ku jeton nëna. Dhe ajo dhomë nuk mbyllet kurrë. Kur ishim të vegjël, ajo kishte kohë për ne. Na ushqeu kur nuk dinim të hanim.
Na mësoi të ecnim kur nuk dinim të hidhnim hapat e parë. Na dëgjoi kur ende nuk dinim të shpjegonim dhimbjen. Na fali kur gabonim. Na priti kur vonoheshim. Na mbuloi kur flinim. Na zgjoi kur duhej të ngriheshim. Na dha kurajo kur kishim frikë. Dhe kur bota na rrëzoi, shpesh ishte ajo që na tha: “Ngrihu!” Ndoshta kjo është dashuria më e pastër: Të japësh pa llogaritur. Të falësh pa kërkuar. Të presësh pa u lodhur. Të duash pa kushte. Por koha nuk ndalet. Nëna plaket. Ne shpesh nuk e vëmë re. Derisa një ditë shohim një thinjë më shumë. Një hap më të ngadaltë. Një dorë që dridhet. Një zë më të ulët. Një lodhje që dikur nuk ekzistonte. Dhe atëherë na bie në mendje një e vërtetë që nuk duam ta pranojmë: Edhe nëna është e përkohshme. Sa e vështirë është kjo fjali! Sepse në fëmijërinë tonë nëna na dukej e përjetshme. Sikur ajo të ishte një pjesë e pandryshueshme e universit. Por jo. Ajo është njeri. Dhe koha nuk kursen askënd. Prandaj çdo ditë që na jepet me të është një ditë e vjedhur nga përkohshmëria.
Një dhuratë. Një bekim. Një mundësi për të dashur. Sot, kur ulem me nënën dhe pimë kafenë, nuk dua ta kaloj atë çast pa e parë. Dua ta shoh. Ta dëgjoj. Ta dëgjoj edhe kur përsërit diçka. Ta shoh edhe kur lodhet. T’i kap dorën. T’i them se jam aty. Sepse e di se një ditë do të doja të kthehesha te kjo kafe. Do të doja të dëgjoja përsëri zërin e saj. Do të doja të shihja përsëri buzëqeshjen. Do të doja të dëgjoja edhe pyetjen më të zakonshme. Por koha nuk ka kthim. Ajo ecën vetëm përpara. Dhe një ditë, karrigia përballë nesh mund të mbetet bosh. Kafja mund të ftohet. Shtëpia mund të heshtë. Dhe ne mund të kemi gjithë kohën e botës… por nuk do të kemi më kujt t’i themi: “Nënë, a pimë një kafe?”
Atëherë do të kuptojmë se një kafe nuk ishte thjesht një kafe. Ishte një copë jetë. Ishte një takim me dashurinë. Ishte një mundësi për të qenë bir. Ishte një “faleminderit” pa fjalë. Ishte një mënyrë për t’i kthyer nënës një pikë nga oqeani i dashurisë që ajo na kishte dhënë. Dhe ndoshta kjo është arsyeja pse sot, sa herë ulem pranë saj, nuk dua ta quaj zakon. E quaj bekim.
Sepse njeriu mund të ketë shumë gjëra dhe prapë të jetë i varfër. Mund të ketë pasuri dhe të mos ketë paqe. Mund të ketë shumë njerëz rreth vetes dhe të ndihet vetëm. Por ai që ende mund të ulet pranë nënës dhe t’i thotë “Si je?”, ka ende një pasuri që nuk blihet. Ka ende një pjesë të parajsës në tokë. Prandaj, nëse e keni nënën gjallë, mos prisni. Mos prisni festën. Mos prisni ditëlindjen. Mos prisni Vitin e Ri. Mos prisni sëmundjen. Mos prisni pendimin. Shkoni sot. Uleni pranë saj. Pyeteni si është. Dëgjojeni. Edhe nëse e ka treguar dhjetë herë të njëjtën histori. Përqafojeni. Edhe nëse nuk keni ndonjë arsye të veçantë. Mbajeni për dore. Edhe nëse ecën ngadalë. Pijeni një kafe bashkë. Edhe nëse keni vetëm një orë kohë. Sepse ajo orë mund të bëhet një ditë kujtimi. Dhe një ditë kujtimi mund të bëhet një jetë e tërë malli. Mos e lini dashurinë për nënën për nesër.
Nesër është fjala më e rrezikshme e dashurisë. Sepse “nesër do të shkoj”. “Nesër do ta telefonoj”.
“Nesër do të rri më gjatë”. “Nesër do ta përqafoj”. Dhe ndonjëherë, kur vjen nesër, dera është ende aty… por nëna nuk është më pas saj. Prandaj thuajeni sot. Përqafojeni sot. Putheni sot. Uluni pranë saj sot. Pijeni kafenë sot. Sepse dashuria nuk ka nevojë për ditë të veçantë. Ajo ka nevojë për kohë. Dhe koha është ajo pasuri që, sapo të ikë, nuk e blen dot asnjë pasuri e botës. Ndoshta, në fund të jetës, nuk do të na pyesin sa para fituam. As sa shtëpi ndërtuam. As sa tituj morëm. As sa njerëz na duartrokitën. Ndoshta pyetja më e rëndësishme do të jetë shumë më e thjeshtë: Sa dashuri dhatë? Dhe nëse një ditë do të më duhej t’i përgjigjesha kësaj pyetjeje, do të doja të kujtoja këto ditë gushti.
Një tavolinë. Dy filxhanë. Një nënë. Një bir. Dhe një kafe.
Sepse aty, në atë çast të vogël, ndodhet një nga të vërtetat më të mëdha të jetës: Nuk është e madhe ajo që kushton shumë. E madhe është ajo që, kur e humbet, nuk mund ta blesh më me asgjë. Dhe nëna është pikërisht e tillë.
Ajo është dashuria që na pret pa kushte. Është rrënja që nuk duket, por na mban. Është drita që na ndriçon edhe kur largohemi. Është shtëpia që nuk e humbim kurrë, edhe kur jemi larg. Prandaj, sa kohë nëna është gjallë, mos e lini dashurinë në heshtje. Thuajeni. Tregojeni. Jetojeni. Sepse një ditë mund të kemi gjithë kohën e botës për të qarë mungesën e saj… por nuk do të kemi më as edhe një minutë për t’i thënë: “Nënë, jam këtu.” Dhe ndoshta ky është mësimi më i madh që na jep dashuria: Mos e ruaj për nesër fjalën që mund ta thuash sot.
Mos e shty për nesër përqafimin që mund ta japësh sot. Mos e humb sot nënën duke menduar se do ta kesh edhe nesër. Sepse jeta nuk na premton të nesërmen. Na jep vetëm të tashmen. Dhe nëse sot ke ende një nënë pranë… ulu me të për një kafe. Mbase nuk është thjesht një kafe. Mbase është një nga dhuratat e fundit që Zoti të ka lënë ende në tryezën e jetës. Pije ngadalë. Dëgjoje. Përqafoje. Dhe falënderoje. Sepse një ditë filxhani do të mbetet bosh. Por dashuria që i dhe nënës sa ishte gjallë… nuk do të vdesë kurrë.
