Prof. Asoc. Dr. Bernard Zotaj
“Historiku i Brigadës II Sulmuese” – një dëshmi e rëndësishme e historisë ushtarake shqiptare
Pas më shumë se tetë dekadash nga krijimi dhe veprimtaria luftarake e Brigadës II Sulmuese, është ribotuar “Historiku i Brigadës II Sulmuese”, një botim me vlera të veçanta historike, dokumentare dhe ushtarake. Ky botim përbën një kontribut të rëndësishëm për njohjen e historisë së një prej formacioneve të rëndësishme të Ushtrisë Nacionalçlirimtare Shqiptare dhe, njëkohësisht, për ruajtjen e kujtesës historike të LANÇ-it. Puna për hartimin e këtij historiku është mbështetur në një dokumentacion të gjerë dhe në përvojën e drejtpërdrejtë të kuadrove e partizanëve që morën pjesë në veprimtarinë e Brigadës II Sulmuese. Komisioni i miratuar për hartimin e historikut përbëhej nga kryetari Enver Begeja, sekretari Gani Goxhi dhe anëtarët Ibrahim Pajova, Uran Puto, Simon Naska, Musin Kroi, Muço Saliu, Mitat Kondi dhe Skënder Kumbaro. Në përgatitjen dhe sistemimin e materialit ka dhënë ndihmesën e saj edhe Akademia Ushtarake, veçanërisht Katedra e Historisë. Botimi i parë u përgatit në vitin 1990, në formë maketi, pranë Akademisë Ushtarake. Në vitin 2024 u realizua një botim i dytë, i përmirësuar dhe i pasuruar, në të cilin një kontribut të rëndësishëm ka dhënë autori MCS Bashkim Qeli. Në plotësimin dhe pasurimin e materialit kanë ndihmuar gjithashtu Prof. Asoc. Dr. Bernard Zotaj dhe MCS Jorgo Qirko, ndërsa redaktimi dhe korrektimi janë kryer nga Ajet Nuellari.
Një vështrim i strukturuar mbi veprimtarinë e Brigadës II Sulmuese
“Historiku i Brigadës II Sulmuese” është ndërtuar në dy pjesë kryesore. Pjesa e parë trajton formimin e Brigadës II Sulmuese dhe detyrat që iu ngarkuan për përballimin e Operacionit armik të Dimrit 1943–1944. Ajo është ndarë në tre krerë, ku pasqyrohen rrethanat politike e ushtarake të krijimit të brigadës, organizimi i saj dhe përballja me operacionet e forcave pushtuese dhe bashkëpunëtorëve të tyre. Pjesa e dytë trajton kalimin e Brigadës II Sulmuese në jug të vendit dhe veprimtarinë e saj luftarake deri në çlirimin e plotë të Shqipërisë. Edhe kjo pjesë është ndarë në tre krerë dhe ndjek në mënyrë kronologjike rrugën luftarake të brigadës, betejat, lëvizjet dhe detyrat që ajo përmbushi gjatë fazave të ndryshme të LANÇ-it. Kjo strukturë i jep lexuesit mundësinë të ndjekë jo vetëm historinë e brigadës si formacion ushtarak, por edhe ndryshimet që pësoi ajo në përputhje me zhvillimin e përgjithshëm të luftës.
Krijimi i brigadave dhe organizimi i Ushtrisë Nacionalçlirimtare
Zgjerimi i luftës kundër pushtuesve fashistë dhe forcave bashkëpunuese shqiptare gjatë vitit 1943 shtroi përpara drejtimit të Lëvizjes Nacionalçlirimtare nevojën e organizimit të kryengritjes së armatosur në shkallë të gjerë dhe të krijimit të një ushtrie të organizuar. Konferenca e Parë e Vendit e Partisë Komuniste Shqiptare, në mars 1943, përcaktoi një sërë direktivash për organizimin e Ushtrisë Nacionalçlirimtare. Pas kësaj konference, puna politike dhe organizative u përqendrua në zbatimin e këtyre direktivave. Një moment themelor ishte krijimi i Shtabit të Përgjithshëm më 10 korrik 1943, i cili mori përsipër drejtimin dhe koordinimin e forcave të armatosura të Lëvizjes Nacionalçlirimtare. Në këtë proces, çetat, batalionet dhe grupet partizane filluan të organizoheshin në formacione më të mëdha e më të qëndrueshme. Krijimi i brigadave përbënte një hap të rëndësishëm drejt ndërtimit të një force ushtarake të centralizuar, e aftë të kryente jo vetëm veprime lokale, por edhe operacione në shkallë më të gjerë.
Brigada II Sulmuese ishte një prej këtyre formacioneve dhe, në përputhje me konceptin e ri organizativ, nuk ishte thjesht një njësi e lidhur me një krahinë apo qark të caktuar. Ajo ishte një formacion luftarak në vartësi të Shtabit të Përgjithshëm, me pjesëtarë të ardhur nga zona të ndryshme të vendit dhe me detyrë të vepronte aty ku kërkonin nevojat e luftës. Në këtë kuadër, krijimi i brigadave ishte pjesë e një procesi të gjerë organizativ që synonte kalimin nga formacionet e vogla e kryesisht territoriale në një ushtri më të organizuar, me komandë, strukturë dhe detyra të përcaktuara.
Formimi i Brigadës II Sulmuese
Brigada II Sulmuese u përurua më 28 nëntor 1943 në Shëngjergj të Tiranës. Formimi i saj ndodhi në një periudhë veçanërisht të vështirë të luftës. Vendi ndodhej në prag të Operacionit armik të Dimrit 1943-1944, i cili synonte goditjen dhe asgjësimin e forcave të Lëvizjes Nacionalçlirimtare dhe dobësimin e strukturave të saj politike e ushtarake. Komandant u caktua Beqir balluku dhe komisarVasil Konomi, zëvendëskomandant Itrakli Bozo dhe zëvendëskomisar Kiço Ngjela, përgjegjësi i rinisë Alqi Kondi. Kjo rrethanë e bëri krijimin e brigadës një sfidë të rëndësishme. Ajo duhej të hynte menjëherë në veprim dhe të përballonte një situatë të rënduar ushtarake, duke vepruar në kushte të vështira terreni, moti, furnizimi dhe përballjeje me forca numerikisht e teknikisht superiore. Megjithatë, nëpërmjet luftimeve, lëvizjeve dhe sakrificave të shumta, Brigada II Sulmuese u konsolidua gradualisht si një formacion i rëndësishëm luftarak. Ajo krijoi përvojë në fushën e veprimeve taktike, përballimit të operacioneve të armikut, manovrimit dhe bashkëpunimit me formacione të tjera partizane.
Përballja me Operacionin e Dimrit
Një nga periudhat më të rëndësishme të historikut të Brigadës II Sulmuese është përballja me Operacionin armik të Dimrit 1943-1944. Në kushtet e një ofensivë të gjerë kundër forcave partizane, brigada u përfshi në luftime të vështira. Përballja nuk ishte vetëm një provë e aftësisë ushtarake të saj, por edhe e qëndrueshmërisë morale dhe fizike të partizanëve. Megjithëse pësoi humbje dhe dëme të konsiderueshme, brigada nuk e ndërpreu veprimtarinë luftarake. Ajo ruajti aftësinë për të manovruar, për të riorganizuar efektivin dhe për të vijuar luftimet. Kjo periudhë shërbeu edhe si një përvojë e rëndësishme në konsolidimin e saj si njësi sulmuese. Luftimet zhvilloheshin në kushte të vështira dimri, në terrene malore dhe me mungesa të theksuara në veshmbathje, ushqim dhe armatim. Në këtë situatë, lidhja me popullsinë vendase ishte një faktor i rëndësishëm për mbijetesën dhe vijimin e veprimtarisë së forcave partizane.
Një brigadë me veprimtari në zona të ndryshme të vendit
Veprimtaria e Brigadës II Sulmuese nuk u kufizua në një territor të vetëm. Ajo zhvilloi veprime luftarake në Shqipërinë e Mesme dhe në zona të Jugut e të Veriut, duke u përfshirë në operacione dhe luftime të ndryshme sipas kërkesave të Shtabit të Përgjithshëm. Kjo lëvizshmëri ishte një nga tiparet e rëndësishme të brigadave sulmuese. Ndryshe nga formacionet e krijuara mbi bazë territoriale, brigada duhej të ishte në gjendje të zhvendosej dhe të angazhohej në zona të ndryshme, duke përballuar situata të ndryshme taktike. Gjatë veprimtarisë së saj, Brigada II Sulmuese bashkëpunoi me formacione të tjera partizane dhe ruajti lidhjet me popullsinë. Në dokumentacionin e historikut pasqyrohen betejat, lëvizjet, vështirësitë dhe sakrificat e partizanëve të saj. Kjo rrugë luftarake përbën një kapitull të rëndësishëm të historisë së UNÇSH-së dhe të procesit të zhvillimit të formacioneve të saj nga njësi me karakter më të kufizuar në formacione të afta për të kryer veprime të organizuara në shkallë më të gjerë.
Vlera dokumentare e ribotimit
Një nga vlerat më të rëndësishme të botimit të vitit 2024 është pasurimi i tij me dokumente arkivore, skica, harta, fotografi dhe të dhëna plotësuese. Autori Bashkim Qeli ka bërë një punë të kujdesshme për të vendosur në raport veprimtarinë luftarake të brigadës me dokumentacionin historik. Përmes kësaj qasjeje, betejat dhe lëvizjet nuk mbeten vetëm në nivelin e rrëfimit, por shoqërohen edhe me burime dokumentare që i japin materialit një vlerë më të madhe studimore. Një vend të veçantë zë pasqyrimi i dëshmorëve të Brigadës II Sulmuese. Përfshirja e emrave, të dhënave dhe fotografive të tyre e bën librin edhe një dokument kujtese për ata që humbën jetën në luftime. Po kështu, janë plotësuar dhe pasuruar mjaft momente të veprimtarisë luftarake, duke u shoqëruar, aty ku është e mundur, edhe me pasqyrimin e tyre në shtypin e kohës. Kjo e zgjeron perspektivën e historikut dhe i jep studiuesit mundësi për të krahasuar burime të ndryshme.
Një burim për studimin e historisë ushtarake
“Historiku i Brigadës II Sulmuese” nuk duhet parë vetëm si një libër përkujtimor. Ai ka vlerë edhe si burim për studimin e historisë ushtarake shqiptare. Dokumentacioni i paraqitur në të ndihmon në kuptimin e mënyrës se si u organizuan formacionet partizane, si u kryen lëvizjet dhe manovrat, si u zhvilluan luftimet dhe si u përballën njësitë me situata të vështira taktike. Hartat dhe skicat e përfshira në botim e ndihmojnë lexuesin të kuptojë më mirë hapësirën gjeografike të veprimeve luftarake. Dokumentet arkivore, dëshmitë dhe fotografitë plotësojnë pamjen e përgjithshme dhe e bëjnë botimin një material të dobishëm për studiuesit, ushtarakët, veteranët, familjet e dëshmorëve dhe brezin e ri.
Kujtesa e dëshmorëve dhe trashëgimia historike
Një nga aspektet më të ndjeshme të këtij botimi është kujtesa për dëshmorët e Brigadës II Sulmuese. Pas emrave dhe të dhënave të çdo dëshmori qëndron një histori njerëzore, një familje, një jetë e ndërprerë dhe një sakrificë e bërë në rrethana të jashtëzakonshme. Pikërisht për këtë arsye, dokumentimi i emrave, fotografive dhe veprimtarisë së tyre ka rëndësi të veçantë. Kujtesa historike nuk mund të mbështetet vetëm në përshkrime të përgjithshme; ajo kërkon emra, data, vende, dokumente dhe dëshmi. Në këtë drejtim, libri përmbush edhe një mision përkujtimor: të mos lejojë që emrat e atyre që ranë në luftë të mbeten vetëm në kujtesën familjare, por t’i ruajë ata në një dokumentacion të shkruar, të konsultueshëm nga brezat.
Një kontribut për brezat
“Historiku i Brigadës II Sulmuese” është një dëshmi e një periudhe të rëndësishme të historisë shqiptare. Përmes tij, brezat e sotëm dhe ata që do të vijnë mund të njihen me rrugën e një formacioni që u krijua në një periudhë të vështirë dhe që u përfshi në disa nga përballjet më të rëndësishme të LANÇ-it. Vlera e këtij botimi qëndron pikërisht në ndërthurjen e kujtesës me dokumentin. Përvoja e kuadrove dhe partizanëve, dokumentet arkivore, hartat, fotografitë dhe dëshmitë krijojnë një tablo më të plotë të jetës dhe veprimtarisë së brigadës. Autori Bashkim Qeli, së bashku me bashkëpunëtorët dhe kontribuuesit e këtij botimi, ka bërë një punë të dobishme për ruajtjen dhe sistemimin e kësaj trashëgimie. Ribotimi i përmirësuar i vitit 2024 e sjell këtë dokumentacion më pranë studiuesit dhe lexuesit të sotëm. Në fund të fundit, historia e një njësie ushtarake nuk është vetëm historia e urdhrave, lëvizjeve dhe betejave. Ajo është edhe historia e njerëzve që e përbënë atë, e sakrificave që u bënë dhe e kujtesës që mbetet pas tyre. Prandaj, “Historiku i Brigadës II Sulmuese” mund të konsiderohet një dokumentacion i rëndësishëm për njohjen e historisë së një prej njësive sulmuese të UNÇSH-së, një dëshmi e përvojës së saj luftarake dhe një kontribut për pasurimin e historiografisë ushtarake shqiptare. Ai meriton të ruhet, të studiohet dhe të bëhet i njohur për brezat e rinj, jo vetëm si kujtim i së kaluarës, por edhe si pjesë e trashëgimisë historike të vendit.
