Doc. ILIA NAKO
1916 –1981)
E sjellim në kujtesë në 110 vjetorin e lindjes dhe 45 vjetorin e ndarjes nga jeta.
Ing. Gjon Fierza
Tek afron dhjetori, për shumë breza sjell në kujtesë fushatën e madhe të pyjeve, për më se 50-60 vite u organizua dhe quajt «Muaji i Pyjeve». Kur flasim «Muajin e Pyjeve» për pyllëzimet dhe mbrojtjen e tokës nga gërryerjet, padyshim nuk mund të mos kujtosh ato personalitete që ideuan, punuan dhe jetën e tyre, si specialistë, drejtues apo mësimdhënës e lidhën me Pyjet e Shqipërisë. Nder ata specialistë, do të veçonim inxhinierin e pyjeve, doc. Ilia Nako. Ky emër është mjaft i njohur i nderuar i respektuar nga: pylltarët, agronomet, topografët, nga ata që kanë pasur fatin të punojnë e të mësojnë prej tij deri në vitet 80 të shekullit të kaluar.
Doc. Ilia Nako zë një vend të veçantë në historinë e pylltarisë shqiptare. Inxhinier pyjesh, studiues, projektues, pedagog dhe drejtues i shquar i sektorit pyjor. Ai i përket atij brezi specialistësh që hodhën themelet shkencore dhe praktike të silvikulturës, pyllëzimeve dhe mbrojtjes së tokës në Shqipëri.
Ai lindi me 5 maj 1916, në qytetin e Korçës. Arsimin fillor e kreu në vendlindje, ndërsa studimet e mesme i vazhdoi në Tiranë. Më pas u nis për studime të larta në Itali, ku ndoqi Fakultetin Agrar dhe Pyjor në Firence gjatë viteve 1937–1942. Studimet i përfundoi me rezultate shumë të mira, duke u diplomuar si inxhinier pyjesh.
Fillimet e karrierës profesionale
Pas diplomimit, Ilia Nako u kthye në Shqipëri në vitin 1942. Ai u emërua në Drejtorinë e Milicisë Pyjore në Shkodër, në një nga strukturat më të rëndësishme të administrimit pyjor të kohës. Sipas materialeve përkujtimore të botuara për jetën e tij, ai ishte ndër inxhinierët e parë shqiptarë të pyjeve që ushtruan veprimtarinë profesionale në këtë qark.
Gjatë viteve të Luftës Antifashiste Nacionalçlirimtare u rreshtua në formacionet partizane në zonën e Vlorës. Pas çlirimit të vendit, ai iu kushtua organizimit dhe zhvillimit të administratës pyjore, në një periudhë kur ekonomia pyjore shqiptare përballej me nevoja të mëdha për rindërtim dhe zhvillim.
Specialist i pyllëzimeve dhe mbrojtjes së tokës
Pjesa më e rëndësishme e veprimtarisë së Ilia Nakos lidhet me pyllëzimet dhe mbrojtjen e tokës nga erozioni. Për një kohë të gjatë ai ushtroi funksione të rëndësishme profesionale në strukturat qendrore të pyjeve, duke dhënë një kontribut të drejtpërdrejtë në projektimin dhe zbatimin e shumë veprave pyjore.
Një nga fushat ku emri i tij lidhet veçanërisht është pyllëzimi i ranishtave bregdetare. Eksperimentet dhe punimet e hershme në zonën e Golemit të Kavajës shërbyen si model për zgjerimin e pyllëzimeve në pjesë të tjera të bregdetit shqiptar. Në këto punime u përdorën lloje të ndryshme drurësh, ndër të cilat eukalipti, pishat mesdhetare dhe lloje të ndryshme plepash.
Veprimtaria e tij profesionale lidhet gjithashtu me pyllëzimet në zonat kodrinore dhe malore të vendit, përfshirë zonat e Tiranës, Drenovës dhe Mborjes në Korçë, si dhe shumë territore të tjera me kushte të vështira për krijimin e mbulesës pyjore.
Një drejtim tjetër me rëndësi të veçantë ishte mbrojtja e tokës nga gërryerjet dhe erozioni. Ai projektoi dhe studioi vepra për sistemimin e përrenjve dhe mbrojtjen e tokave bujqësore. Këto punime shtriheshin në zona të ndryshme të vendit, nga Korça dhe Elbasani deri në Tiranë e Lezhë.
Kontributi në agro-pylltari dhe luftën kundër degradimit të tokës
Ilia Nako ishte ndër specialistët që i kushtoi vëmendje të veçantë përdorimit të mjeteve biologjike për luftimin e degradimit të tokës. Ai kontribuoi në konceptimin e brezave pyjorë fushëmbrojtës, duke i përshtatur zgjidhjet teknike me kushtet klimatike dhe tokësore të Shqipërisë.
Në qendër të filozofisë së tij profesionale qëndronte bindja se mbulesa bimore dhe, në mënyrë të veçantë, pylli, janë elementë themelorë për mbrojtjen e tokës dhe ruajtjen e ekuilibrit natyror.
Ky vizion ishte veçanërisht i rëndësishëm për një vend si Shqipëria, ku një pjesë e madhe e territorit përbëhet nga zona kodrinore dhe malore të ekspozuara ndaj erozionit.
Studiues dhe një nga themeluesit e Silvikulturës shqiptare
Përveç punës praktike dhe drejtuese, Ilia Nako zhvilloi një veprimtari të gjerë shkencore dhe botuese. Ai botoi monografi, studime, artikuj dhe kumtesa për probleme të ndryshme të pylltarisë shqiptare.
Një nga kontributet më të rëndësishme shkencore lidhet me studimet fitoklimatike. Në vitet 1960, puna studimore e specialistëve të pyjeve, ku kontributi i Ilia Nakos vlerësohet si i rëndësishëm, çoi në përcaktimin e zonave fitoklimatike të Shqipërisë dhe në përpilimin e hartës përkatëse.
Ky drejtim kërkimor krijoi një bazë të rëndësishme shkencore për zhvillimin e mëtejshëm të silvikulturës dhe të agro-pylltarisë shqiptare.
Veprat dhe botimet më kryesore
Veprimtaria e Ilia Nakos pasqyrohet edhe në botimet e tij shkencore e profesionale. Bibliografia Kombëtare e Shqipërisë dokumenton, ndër të tjera, këto vepra:
- Eukalipti dhe kultivimi i tij në Shqipëri”, Tiranë, 1955;
- Agaveja dhe kallami”, Tiranë, 1956;
- Valanidhi”, në bashkëpunim me Ethim Naumin, Tiranë, 1957.
- Dafina, Ilia Nako dhe Efthim Naumi, Tiranë 1957
- Mbrojtja e tokes dhe e kulturave nga ererat dhe erozioni, Tiranë, 1959
- Sistemimi i tokave te pjerrta, Tiranë, 1964
- Plepi dhe kultivimi i tij në Shqipëri, Tiranë 1970
- Pyllezime artificiale 6 vellime, tekst per studentet e Fakultetit të pyjeve, Tiranë,1974
Këto botime dëshmojnë interesin e tij të gjerë për njohjen e llojeve drunore dhe bimore, për introduktimin dhe kultivimin e tyre, si dhe për përdorimin e potencialit biologjik në zhvillimin e ekonomisë pyjore dhe bujqësore.
Veprimtaria e tij botuese përfshiu gjithashtu shkrime dhe materiale profesionale mbi pyllëzimet, silvikulturën dhe mbrojtjen e tokës.
Pedagog dhe drejtues akademik
Kontributi i Ilia Nakos nuk mbeti vetëm në terrenin e pyjeve dhe në veprën shkencore. Ai ishte për shumë vite pedagog dhe drejtues katedre në Fakultetin e Pyjeve, ku përcolli përvojën dhe dijet e tij te brezat e rinj të specialistëve.
Për veprimtarinë e tij shkencore dhe mësimdhënëse iu akordua titulli akademik “Docent”.
Ish-studentët dhe kolegët e kanë vlerësuar për nivelin e lartë profesional, për lidhjen e njohurive teorike me praktikën dhe për kulturën akademike që përcillte në mjedisin universitar. Në këtë mënyrë, ai ndikoi jo vetëm në krijimin e pyjeve të reja, por edhe në formimin e brezave të rinj të inxhinierëve shqiptarë të pyjeve.
Një përvojë ndërkombëtare në Kinë
Një episod interesant i veprimtarisë së tij lidhet me vitin 1964, kur Ilia Nako, së bashku me një specialist shqiptar të bujqësisë, punoi në Kinë për përhapjen dhe kultivimin e ullirit shqiptar. Kjo përvojë dëshmon vlerësimin që i bëhej njohurive dhe përvojës së specialistëve shqiptarë edhe jashtë vendit.
Sipas kujtimeve dhe materialeve të botuara për jetën e tij, puna e delegacionit shqiptar u vlerësua nga autoritetet kineze të kohës.
Trashëgimia e një pylltari të shquar
Doc. Ilia Nako u nda nga jeta në vitin 1981, në moshën 65-vjeçare, në një periudhë kur vazhdonte ende veprimtarinë e tij shkencore dhe profesionale.
Ai la pas një trashëgimi të pasur: pyllëzime, projekte, studime, botime dhe breza specialistësh të formuar nën ndikimin e tij profesional. Në bibliografinë e pyjeve, deri tani është autori më me shumë shkrime dhe botime.
Emri i tij lidhet me një periudhë themeluese të pylltarisë shqiptare, kur specialistët e parë shqiptarë të shkolluar në universitetet europiane sollën në vend njohuritë shkencore dhe i përshtatën ato me kushtet e natyrës shqiptare.
Ilia Nako mbetet një nga përfaqësuesit më të shquar të këtij brezi. Vepra e tij është dëshmi se zhvillimi i pylltarisë nuk matet vetëm me sipërfaqet e pyllëzuara, por edhe me vizionin shkencor, përkushtimin profesional dhe aftësinë për të krijuar një trashëgimi që u shërben brezave të ardhshëm.
DOC. ILIA NAKO – NJË JETË KUSHTUAR PYJEVE, TOKËS DHE SHKENCËS SHQIPTARE.
Nëntor, 2026
