Prof. Asoc. Dr. Bernard Zotaj
Duke lexuar librin “Kënga e një motre shqiptare”, të autorit peqinas Astrit Kaziu, njihemi me fragmente të rëndësishme të Luftës Antifashiste Nacionalçlirimtare, me ngjarje e zhvillime historike dhe, në mënyrë të veçantë, me jetën dhe veprimtarinë e Mustafa Gjinishit, anëtar i Shtabit të Përgjithshëm të Ushtrisë Nacionalçlirimtare Shqiptare. Por libri nuk është vetëm një dëshmi për jetën e këtij personaliteti. Ai sjell edhe historinë e dhimbshme të motrës së tij, Xhemile Gjinishi, e cila përjetoi përndjekje, privacione dhe internime gjatë regjimit komunist.
Kur atdheu e thirri, Mustafa Gjinishi u vu në shërbim të çështjes së çlirimit, duke u bërë një nga organizatorët dhe drejtuesit e Luftës Antifashiste Nacionalçlirimtare. Jeta e tij, ndonëse e shkurtër, u lidh ngushtë me ngjarjet vendimtare të historisë shqiptare.
Një figurë e formuar nga koha dhe idealet
Mustafa Gjinishi nuk lindi revolucionar, por u formua në kushtet e një epoke me përplasje të mëdha shoqërore, politike dhe historike. Personaliteti i tij ishte fryt i rrethanave të kohës, i formimit familjar dhe i traditave atdhetare e demokratike të trevës së Peqinit. Për ta kuptuar drejt figurën e tij, autori e vendos jetën dhe veprimtarinë e Mustafait në sfondin historik ku ai u formua dhe veproi.
Përmes ndërthurjes së fakteve historike me rrëfimin letrar, Astrit Kaziu rindërton portretin e një intelektuali dhe drejtuesi të spikatur, i cili la gjurmë në historinë e luftës për çlirimin e vendit. Ai e paraqet Mustafa Gjinishin si një personalitet me vullnet të pazakontë, me bindje të forta dhe me përkushtim ndaj lirisë, demokracisë dhe bashkimit kombëtar.
Mustafa Gjinishi pati një jetë të shkurtër, por la pas një emër që nuk u shua. Figura e tij fitoi përmasa historike dhe mbetet pjesë e kujtesës sonë kombëtare. Megjithatë, vlerësimi i tij nuk ka qenë gjithmonë i drejtë. Heshtja, lënia në harresë dhe etiketimet denigruese që iu bënë në periudha të ndryshme kanë krijuar boshllëqe në njohjen e kontributit të tij. Edhe mungesa e një vepre përkujtimore dinjitoze për këtë figurë të historisë sonë është një çështje që meriton vëmendje.
Dëshmia e Xhemiles, një histori dhimbjeje dhe qëndrese
Një nga vlerat kryesore të librit është mënyra se si autori përdor kujtimet e Xhemile Gjinishit për të ndriçuar jo vetëm jetën e vëllait të saj, por edhe fatin e familjes Gjinishi. Përmes fjalëve, kujtimeve dhe vajtimit të motrës, lexuesi njihet me ngjarje, hollësi dhe dëshmi që plotësojnë portretin e Mustafa Gjinishit.
Astrit Kaziu nuk mbështetet vetëm në kujtesën familjare. Ai përpiqet t’i ndërthurë këto dëshmi me të dhëna dhe fakte të gjetura në arkiva, duke i dhënë rrëfimit një bazë më të gjerë historike. Kështu, libri merr vlerën e një dëshmie që ndihmon në plotësimin e figurës së Mustafait dhe në njohjen e rrethanave të ndërlikuara të jetës së tij.
Nëpërmjet kujtimeve të Xhemiles dalin në pah edhe qëndrimet armiqësore që u mbajtën ndaj Mustafait gjatë luftës, si dhe përndjekja e mëvonshme e familjes së tij. Vëmendje të veçantë zë qëndrimi i regjimit komunist ndaj Xhemiles, e cila, për shkak të lidhjes familjare dhe qëndrimeve të saj, përjetoi një kalvar të gjatë vuajtjesh.
Vajtimi i saj për vëllanë nuk është thjesht shprehje e dhimbjes së një motre. Ai shndërrohet në një dëshmi të fuqishme njerëzore dhe historike, në një protestë të heshtur kundër padrejtësisë, mohimit dhe harresës. Përmes kësaj dëshmie, autori na njeh me pasojat që la lufta e klasave në jetën e njerëzve dhe me mënyrën se si pushteti mund të mohojë edhe kontributet e djeshme të atyre që nuk i nënshtroheshin vijës zyrtare politike.
Nga heroizmi i vëllait te qëndresa e motrës
Xhemile Gjinishi mbetet një figurë e veçantë e këtij rrëfimi. Ajo nuk e përjetoi dhimbjen vetëm si humbje familjare, por edhe si padrejtësi ndaj kujtimit të vëllait. Megjithatë, arriti të përballojë vitet e vështira, duke ruajtur bindjen se Mustafa kishte luftuar për lirinë e atdheut dhe për demokracinë.
Qëndresa e saj merr një kuptim të veçantë kur përballet me përndjekjen dhe denigrimin e ushtruar nga regjimi totalitar. Në këtë pikë, historia e Xhemiles bëhet pjesë e një historie më të gjerë, asaj të njerëzve që vuajtën jo për atë që kishin bërë, por për lidhjet familjare, bindjet dhe qëndrimet e tyre.
Autori ka ditur ta ndërthurë rrëfimin historik me emocionin njerëzor. Vargjet, kujtimet dhe detajet jetësore krijojnë një tablo ku dhimbja e motrës dhe figura e vëllait plotësojnë njëra-tjetrën. Libri nuk sjell vetëm jehonën e ngjarjeve, por edhe kompleksitetin e tyre, duke i dhënë lexuesit mundësinë të kuptojë më mirë fatin e dy njerëzve të lidhur nga gjaku, dashuria dhe historia.
Një jetë e shkurtër, një kujtim i gjatë
Astrit Kaziu e ndjek Mustafa Gjinishin në etapa të ndryshme të jetës dhe veprimtarisë së tij, duke u përpjekur të zbulojë tiparet e personalitetit, guximin, përkushtimin dhe qëndrueshmërinë e tij. Në këtë portret ndërthuren dashuria për atdheun, besnikëria ndaj idealeve të lirisë, pjekuria politike dhe aftësia për të përballuar situata të vështira. Një vend të rëndësishëm në libër zë edhe mënyra se si autori ndërton marrëdhënien midis figurës së individit dhe historisë së përgjithshme të vendit. Mustafa Gjinishi nuk paraqitet i shkëputur nga koha e tij, por si pjesë e pandarë e përpjekjeve për çlirimin dhe bashkimin kombëtar.
Sipas të dhënave të paraqitura në libër, jeta e tij përfundoi tragjikisht më 24 gusht 1944, kur mbeti i vrarë në një pritë të organizuar ndaj tij. Ishin vetëm 32 pranvera, por brenda kësaj jete të shkurtër ai kishte përjetuar dhe përballuar ngjarje të mëdha, duke u bërë një nga figurat që meritojnë të njihen e të vlerësohen në historinë e Luftës Antifashiste Nacionalçlirimtare.
Astrit Kaziu dhe përgjegjësia ndaj kujtesës historike
Në jetën kulturore të Peqinit, emri i Astrit Kaziut nuk është i panjohur. Ai është paraqitur para lexuesit me vepra të ndryshme, ndër të cilat përmenden “Legjenda Gjinishit – përballë së vërtetës” dhe “Për nxënësit e mi dhe jo vetëm…”. Me librin “Kënga e një motre shqiptare”, ai sjell një tjetër qasje ndaj historisë, duke ndërthurur dokumentin, kujtesën familjare dhe shprehjen artistike.
Vlera e kësaj vepre qëndron në përpjekjen për të rikthyer në vëmendje një figurë të rëndësishme të historisë sonë, por edhe për të ruajtur zërin e një motre që mbajti mbi vete peshën e dhimbjes dhe të përndjekjes. Përmes kujtimeve të Xhemiles, historia merr përmasë njerëzore dhe bëhet më e prekshme për brezat e sotëm.
“Kënga e një motre shqiptare” është një elegji për një vëlla të humbur, një dëshmi për një motër të qëndresës dhe një thirrje për të mos lejuar që historia të mbulohet nga heshtja. Mustafa Gjinishi mbetet në kujtesë për jetën dhe veprimtarinë e tij, ndërsa Xhemile Gjinishi për forcën me të cilën përballoi dhimbjen dhe padrejtësinë. Në këtë ndërthurje qëndron edhe mesazhi më i rëndësishëm i librit: kujtesa historike duhet ruajtur, dëshmitë duhen dëgjuar dhe figurat e së kaluarës duhen vlerësuar mbi bazën e fakteve dhe të së vërtetës.
