Llazar Syziu
Ka vende që lindin nga një revolucion. Ka të tjera që lindin nga një luftë. Shqipëria, për fatin e saj të çuditshëm, lindi disa herë. Në vitin 1912 fitoi pavarësinë; në vitin 1913 kufijtë; pas Luftës së Parë Botërore njohu mbijetesën; por vetëm gjatë viteve 1925–1939 filloi të mësonte zanatin më të vështirë nga të gjithë: të bëhej shtet. Kjo është arsyeja pse periudha e Ahmet Zogut vazhdon të ndajë historianët. Për disa, ajo është historia e një monarku autoritar. Për të tjerë, historia e njeriut që i dha Shqipërisë administratë, ligje dhe rend. Të dyja palët kanë argumentet e tyre. Por historia, kur shkruhet pa pasionet e ditës, nuk kënaqet me etiketa. Ajo kërkon prova. Dhe provat tregojnë se, përtej debatit politik, gjatë atyre katërmbëdhjetë viteve Shqipëria ndryshoi më shumë sesa kishte ndryshuar në shumë dekada të mëparshme.
Evropa e viteve njëzet nuk ishte kontinenti i qetë që shpesh imagjinohet sot. Ishte një laborator i madh ku eksperimentoheshin forma të reja pushteti. Në Itali, Benito Mussolini po ndërtonte shtetin korporativ. Në Turqi, Mustafa Kemal Atatürk po shembte Perandorinë Osmane për të ngritur një republikë moderne. Në Bashkimin Sovjetik, Josif Stalini po e shndërronte revolucionin në aparat shtetëror. Në Poloni, Józef Piłsudski kishte zgjedhur rrugën e autoritetit. Në Jugosllavi, mbreti Aleksandër po centralizonte mbretërinë e tij. Demokracitë liberale ishin më tepër përjashtim sesa rregull. Shqipëria nuk jetonte në një ishull. Edhe ajo u përball me të njëjtën pyetje që përndiqte gjithë Evropën: si mund të ndërtohet një shtet i fortë mbi një shoqëri ende të dobët?
Ahmet Zogu dha përgjigjen e tij. Nuk ishte përgjigjja e filozofit, por e njeriut praktik. Ai besonte se rendi duhej të vinte përpara debatit politik. Ishte një zgjedhje që mund të pëlqehet ose të kundërshtohet, por jo të shkëputet nga koha në të cilën u mor. Historia nuk gjykon vetëm idealet; ajo mat edhe rrethanat. Kur Zogu mori pushtetin, shteti shqiptar ngjante më shumë me një projekt sesa me një realitet. Në shumë krahina autoriteti i kryeplakut ishte më i fortë se ai i prefektit. Ligji shpesh ndalej aty ku fillonte zakoni. Arkat e shtetit ishin të varfra, ndërsa administrata ishte më tepër një dëshirë sesa një mekanizëm funksional. Brenda pak vitesh filluan të shfaqeshin institucionet. Nuk ishin të përsosura; as mund të ishin. Por ishin institucione. Ministritë filluan të funksiononin, gjykatat morën formë, administrata u profesionalizua, financat u organizuan dhe ushtria nisi të merrte pamjen e një force kombëtare. Këto nuk janë fitore që hyjnë në legjenda. Janë fitore që zakonisht hyjnë në arkiva. Dhe arkivat janë shpesh më kokëfortë se legjendat.
Por shtetet nuk ndërtohen vetëm nga mbretërit. Në hijen e fronit punonte një brez njerëzish që nuk kërkonin domosdoshmërisht duartrokitje. Mehdi Frashëri ishte njëri prej tyre. Ai kishte qetësinë e administratorit që beson më shumë te dosjet sesa te fjalimet. Nuk ishte politikan spektakolar; ishte njeri institucioni. Në vende të vogla, ku politika shpesh ngatërrohet me teatrin, administratorët seriozë janë zakonisht heronjtë më pak të njohur. Koço Kota dhe Pandeli Evangjeli u morën me një detyrë edhe më pak romantike: financat. Nuk shkruhet poezi me buxhete, por pa buxhete nuk ndërtohet asnjë shtet. Ata vendosën një disiplinë fiskale që Shqipëria nuk e kishte njohur më parë. Bashkë me specialistët e Bankës Kombëtare të Shqipnis krijuan themelet e stabilitetit monetar në një ekonomi ende të brishtë.
Nëse do të duhej zgjedhur një reformator që mendonte për Shqipërinë e pesëdhjetë viteve të ardhshme dhe jo vetëm për qeverinë e radhës, ai do të ishte Mirash Ivanaj. Reforma e tij arsimore e vitit 1933 ishte shumë më tepër sesa një akt administrativ. Ishte bindja se identiteti kombëtar nuk mbrohet vetëm me kufij, por edhe me banka shkolle. Ivanaj e kuptonte se një klasë me nxënës ishte po aq e rëndësishme sa një repart ushtarak. Ushtria mbron shtetin e sotëm; arsimi ndërton shtetin e nesërm. Pranë tij qëndron Aleksandër Xhuvani, një nga ata njerëz që nuk bëjnë zhurmë, por lënë gjurmë. Ai nuk kërkonte të fitonte zgjedhje; kërkonte të fitonte breza. Punoi për shkollën, për gjuhën dhe për kulturën me durimin e mjeshtrit që e di se veprat më të rëndësishme ndërtohen ngadalë. Në ato vite nisi të shfaqej edhe Eqrem Çabej. Ende i ri, por tashmë me horizontin shkencor të një evropiani, ai do t’i jepte albanologjisë shqiptare një themel që mbetet i palëkundur edhe sot. Historia ka një zakon të çuditshëm: shpesh nuk e kupton madhështinë e njerëzve në kohën kur ata jetojnë.
Kultura shqiptare, ndoshta për herë të parë, filloi të ecte me ritmin e Evropës. Gjergj Fishta ishte zëri i ndërgjegjes kombëtare. Lasgush Poradeci e bëri gjuhën shqipe të tingëllonte si një instrument muzikor. Mitrush Kuteli solli elegancën e prozës moderne. Ernest Koliqi ndërtoi ura midis letërsisë dhe arsimit. Anton Harapi i dha debatit publik një dimension etik që politika rrallë e arrin. Pastaj ishte Faik Konica. Ndoshta shqiptari më evropian i brezit të tij. Ai kishte talentin e rrallë për të qenë i pamëshirshëm ndaj dobësive të kombit të vet dhe, pikërisht për këtë arsye, thellësisht patriot. Popujt zakonisht duan ata që i lavdërojnë. Historia respekton më shumë ata që guxojnë t’u thonë të vërtetën. Branko Merxhani përpiqej të bindte shqiptarët se qytetërimi nuk importohet me anije. Mund të importosh makina, ura ose fabrika. Nuk mund të importosh mendësi. Për këtë arsye ai e vendoste betejën kryesore në kulturë. Ishte një ide që tingëllon moderne edhe sot.
Edhe diplomacia shqiptare njohu një brez profesionistësh. Rauf Fico, Midhat Frashëri dhe vetë Mehdi Frashëri përfaqësuan një shtet të vogël në një Evropë ku po rriteshin hijet e luftës. Ata nuk mund të ndryshonin ekuilibrat e kontinentit, por mund të mbronin dinjitetin e vendit të tyre. Dhe shpesh kjo ishte po aq e rëndësishme. Në ushtri, Prenk Pervizi, Xhemal Aranitasi dhe gjenerali austriak Gustav von Myrdacz u përpoqën të krijonin një forcë moderne sipas standardeve europiane. Ishte një detyrë e vështirë për një shtet me burime të kufizuara. Por edhe këtu synimi ishte i qartë: Shqipëria duhej të sillej si shtet europian, edhe kur mundësitë e saj ishin modeste. As figura fetare nuk mbetën jashtë këtij transformimi. Visarion Xhuvani, Hafiz Ibrahim Dalliu dhe Vinçenc Prennushi dëshmuan se besimi fetar dhe identiteti kombëtar mund të bashkëjetonin. Ata nuk ndërtonin vetëm institucione fetare; ndërtonin edhe kulturë, arsim dhe qytetari.
Megjithatë, historia nuk fiton asgjë kur i shndërron njerëzit në statuja. Shumë prej këtyre personaliteteve nuk qenë mbështetës të pakushtëzuar të regjimit. Disa bashkëpunuan me shtetin, por jo me çdo politikë të tij. Disa u larguan. Disa polemizuan. Disa ndryshuan qëndrim sipas rrethanave. Dhe kjo është krejt normale. Elitat e vërteta nuk maten nga bindja ndaj një qeverie, por nga besnikëria ndaj interesit publik. Këtu qëndron edhe gabimi i historiografisë ideologjike, cilado qoftë ngjyra e saj. Ajo përpiqet t’i ndajë njerëzit në “tanët” dhe “të tyre”. Historia serioze përdor një pyetje tjetër: çfarë ndërtuan? Çfarë trashëguan? Çfarë mbijetoi pas tyre? Nga kjo pikëpamje, brezi i viteve 1925–1939 la pas shumë më tepër sesa debatet politike të kohës. La një administratë që vazhdoi të funksiononte, një sistem arsimor që formoi breza, një elitë kulturore që mbetet ndër më të ndritshmet në historinë shqiptare dhe institucione që, me të gjitha mangësitë e tyre, e afruan Shqipërinë me modelin e shtetit modern evropian.
Natyrisht, ky modernizim pati edhe kufijtë e tij. Varësia ekonomike dhe politike nga Italia u thellua, pluralizmi politik mbeti i kufizuar dhe pushteti u përqendrua në duart e monarkut. Këto nuk janë hollësi; janë pjesë e së njëjtës tablo. Por po aq e pasaktë do të ishte të mohohej se, në atë periudhë, Shqipëria hodhi themele që nuk mund të shpjegohen vetëm me autoritetin e një mbreti. Në fund të fundit, shtetet nuk mbahen mend vetëm nga ata që i sunduan. Mbahen mend edhe nga ata që i ndërtuan. Dhe Shqipëria e Ahmet Zogut ishte, mbi të gjitha, vepra e një brezi njerëzish që besuan se një komb nuk bëhet modern vetëm duke ndryshuar flamurin, por duke ndryshuar institucionet, shkollat, administratën, kulturën dhe mënyrën e të menduarit. Kjo është trashëgimia e tyre më e qëndrueshme. Kjo listë nuk është shteruese, por përmbledh figurat që patën ndikim të rëndësishëm në drejtimin e shtetit, zhvillimin ekonomik, organizimin e mbrojtjes, arsimin, shkencën, kulturën dhe artin, gjatë kësaj periudhe në Shqipëri. Dhe kjo është arsyeja pse historia vazhdon t’u rezervojë një vend që polemikat e ditës nuk mund t’ua heqin.
