Llazar Syziu
Në një histori që shpesh shkruhet me slogane dhe pastaj harrohet me të njëjtën lehtësi, figura e Enver Hoxhës mbetet një nga ato raste ku Shqipëria nuk mund të kuptohet pa e krahasuar me tre “malet” e komunizmit botëror: Joseph Stalin, Mao Zedong dhe Josip Broz Tito. Dhe si çdo krahasim historik i ndershëm, edhe ky nuk ka për qëllim të japë nota, por të shpjegojë pse një vend i vogël si Shqipëria prodhoi një nga versionet më të ngurta të komunizmit në Europë.
Nëse Stalini sundonte një perandori, Mao një kontinent të tërë dhe Tito një federatë të ndërlikuar ballkanike, Hoxha sundonte një vend që gjeografia e kishte bërë të vogël dhe historia të dyshimtë. Dhe ndoshta pikërisht këtu fillon ndryshimi i parë: madhësia nuk është vetëm territoriale, por edhe politike. Shqipëria e pasluftës nuk kishte luksin e ekuilibrave të mëdhenj. Ajo duhej të zgjidhte: ose të mbijetonte nën një ombrellë, ose të shpikte një ombrellë të vetën. Dhe Hoxha zgjodhi opsionin e dytë, më të rrezikshëm.
Stalini: modeli i frikës së organizuar. Në Bashkimin Sovjetik, Joseph Stalin ndërtoi një shtet ku frika nuk ishte efekt anësor, por mekanizëm qeverisjeje. Spastrimet, kampet dhe kontrolli total mbi Partinë Bolshevike krijuan një sistem ku pushteti nuk diskutohej: ai thjesht zbatohej. Por Stalini, ndryshe nga pasuesit e tij ideologjikë në vende të vogla, kishte një avantazh të madh: ai sundonte një superfuqi industriale dhe ushtarake. Frika e tij kishte peshë globale. Në këtë krahasim, Hoxha e kopjon mekanizmin, por jo madhësinë. Ai merr logjikën e frikës, por e aplikon në një shoqëri të vogël, ku kontrolli bëhet më i plotë, por edhe më i dukshëm.
Mao: revolucioni që nuk mbaron kurrë. Në Kinë, Mao Zedong ndërtoi një model tjetër: jo vetëm shtet, por revolucion të përhershëm. “Revolucioni Kulturor” nuk ishte thjesht politikë, por përpjekje për të riformatuar njeriun. Ndryshe nga Stalini, Mao nuk u mbështet vetëm te aparati shtetëror, por te mobilizimi i masave. Kaosi u bë instrument qeverisjeje. Hoxha nuk e ndoqi këtë rrugë. Ai nuk besonte te kaosi, por te kontrolli. Në Shqipëri nuk pati revolucione të brendshme periodike, por një ngrirje të gjatë ideologjike. Në vend të lëvizjes së përhershme, ai zgjodhi palëvizshmërinë absolute.
Tito: arti i balances. Në Jugosllavi, Josip Broz Tito përfaqëson një devijim interesant nga modeli sovjetik. Ai nuk u nënshtrua plotësisht Moskës dhe krijoi një socializëm më të hapur, duke luajtur me Lindjen dhe Perëndimin njëkohësisht. Tito nuk ndërtoi izolim, por ekuilibër. Dhe kjo është ndoshta arsyeja pse Jugosllavia mbijetoi për dekada si një projekt unik multietnik. Në këtë pikë, Hoxha është antipodi i Titos: aty ku Tito hapte dritare, Hoxha i mbyllte; aty ku Tito negocionte, Hoxha ndërpriste; aty ku Tito balanconte, Hoxha izolohej.
Shqipëria e Hoxhës: stalinizëm pa kompromis. Në këtë katërkëndësh historik, Enver Hoxha është figura më dogmatike. Ai nuk e modifikon modelin sovjetik si Mao, nuk e zbut si Tito, as nuk e imponon në një superfuqi si Stalin. Ai e ruan atë në formën e tij më të pastër – dhe ndoshta më të ngrirë. Pas prishjes me Bashkimin Sovjetik dhe më pas me Kinën, Shqipëria mbeti e vetme. Por kjo vetmi nuk u përjetua si humbje, por si virtyt ideologjik. Këtu lind paradoksi historik: sa më shumë izolohej Shqipëria, aq më shumë sistemi pretendonte se ishte më i pastër.
Një përfundim pa iluzione. Nëse historia do të ishte një laborator, atëherë: Stalini do të ishte eksperimenti i frikës së institucionalizuar, Mao eksperimenti i revolucionit të pafund, Tito eksperimenti i ekuilibrit politik, Hoxha eksperimenti i izolimit total. Dhe ndoshta vetëm Shqipëria e Enver Hoxhës e çoi logjikën e komunizmit deri në kufirin e saj më të heshtur: një shtet që nuk kërkonte më të bindte botën, por ta përjashtonte atë. Nëse Stalini ndërtoi frikën, Mao mobilizoi kaosin, Tito menaxhoi ekuilibrin, atëherë Hoxha ndërtoi vetminë. Dhe ndoshta këtu qëndron dallimi më i madh: të tjerët kërkuan ta ndryshonin botën, ai zgjodhi ta mbyllte atë jashtë Shqipërisë. Shqipëria e tij nuk ishte një kopje e Bashkimit Sovjetik, as një variant kinez apo jugosllav. Ishte një eksperiment i veçantë: një shtet ideologjik që jetonte sikur bota të mos ekzistonte më.
Në fund, historia nuk jep gjykime morale të thjeshta. Ajo vetëm tregon se idetë, kur shndërrohen në pushtet absolut, ndryshojnë më pak nga njëra-tjetra sesa njerëzit që i zbatojnë. Dhe në këtë pasqyrë të ftohtë, Shqipëria e Hoxhës nuk është një devijim i vogël, por një version i skajshëm i një epoke që besoi se mund ta riformatonte njeriun përmes shtetit.
