Llazar Syziu
Ka vende që hyjnë në histori me revolucion. Shqipëria hyri në vitet ’90 me rraskapitje. Nuk pati Bastijë për t’u rrëzuar, as tribunë romantike ku populli të shpallte një epokë të re. Kishte vetëm dyqane bosh, drita që iknin natën, uzina që nxirrnin më shumë tym sesa prodhim dhe njerëz që kishin filluar të kuptonin se shteti nuk ishte më i fortë. Ishte vetëm i madh. Historia nuk lëviz me mëshirë. Ajo nuk pyet nëse një sistem ka pasur ideale të mëdha apo sakrifica të dhimbshme. Historia gjykon vetëm një gjë: a është ende i aftë ai sistem të prodhojë jetë, zhvillim dhe shpresë. Kur nuk i prodhon më, ai fillon të shembet nga brenda. Ky është ligji dialektik i historisë: çdo rend shoqëror krijon brenda vetes forcat që më pas e sfidojnë atë. Shqipëria e viteve 1990 është një nga shembujt më të qartë të këtij procesi. Për dekada, sistemi kishte mbijetuar duke u mbështetur mbi tri kolona: frikën, izolimin dhe mitin e barazisë. Frika e mbante njeriun të heshtur. Izolimi e mbante larg krahasimit me botën. Ndërsa barazia — ajo barazia e famshme socialiste — kishte një sekret të vogël: të gjithë ishin pothuajse njësoj të varfër.
Për gati pesë dekada, regjimi socialist shqiptar ndërtoi një shtet të centralizuar, ku ekonomia, prona dhe jeta shoqërore kontrolloheshin pothuajse tërësisht nga pushteti. Në fillimet e veta, ky sistem solli industrializim, arsimim masiv dhe krijimin e një administrate moderne shtetërore. Por me kalimin e kohës, i njëjti mekanizëm që dikur prodhonte stabilitet filloi të prodhonte krizë. Regjimi komunist shqiptar nuk ra sepse u bind nga filozofia e demokracisë. Ai ra sepse ekonomia kishte pushuar së funksionuari. Historia rrallë lëviz nga idetë; zakonisht lëviz nga stomaku. Dhe stomaku shqiptar në fundin e viteve ’80 ishte bosh. Ekonomia shqiptare e fundviteve 1980 ishte një ekonomi e lodhur. Fabrikat vazhdonin të punonin, por prodhimi nuk kishte cilësi dhe shpesh as treg. Kooperativat bujqësore nuk arrinin të plotësonin nevojat e popullsisë. Dyqanet bosh, mungesa e ushqimeve bazë dhe ndërprerjet e energjisë elektrike nuk ishin më incidente; ato ishin simptoma të një sistemi që kishte humbur aftësinë për të rigjeneruar vetveten.
Këtu lind kontradikta themelore. Regjimi kërkonte disiplinë kolektive, por njerëzit kërkonin iniciativë personale. Shteti kërkonte izolim për të ruajtur pushtetin, por brezi i ri kërkonte hapje ndaj botës. Ekonomia ishte ndërtuar mbi kontrollin absolut, por vetë jeta ekonomike kërkonte liri tregu dhe konkurrencë. Pra, brenda rendit socialist kishin lindur forcat që do ta rrëzonin atë. Por çdo regjim krijon brenda vetes armikun që më pas e rrëzon. Shqipëria komuniste kishte ndërtuar një shtet që kontrollonte gjithçka, por pikërisht ky kontroll e bëri ekonominë të paaftë të merrte frymë. Fabrikat punonin pa logjikë tregu. Kooperativat prodhonin pa interes personal. Njeriu paguhej jo për sa krijonte, por sepse sistemi kishte nevojë ta quante “punëtor”. Ishte një ekonomi ku prodhimi ekzistonte më shumë në raportet statistikore sesa në jetën reale. Dhe pastaj erdhi momenti fatal: shqiptarët panë botën. Një antenë televizive mjaftonte më shumë se një manifest politik. Përmes ekraneve italiane, Shqipëria zbuloi se matanë detit ekzistonte një univers tjetër: drita, makina, supermarkete, muzikë, liri. Regjimi kishte frikë nga tanket perëndimore, por në të vërtetë u mund nga frigoriferi perëndimor.
Lëvizja studentore e dhjetorit 1990 ishte shprehja politike e kësaj krize të thellë ekonomike dhe shoqërore. Studentët nuk protestonin vetëm kundër një partie; ata protestonin kundër një mënyre jetese që nuk u ofronte më të ardhme. Parulla “E duam Shqipërinë si gjithë Europa” përmbledhte aspiratën për një model tjetër qytetërimi: ekonomi tregu, liri politike dhe hapje ndaj botës. Studentët e dhjetorit 1990 nuk ishin revolucionarë romantikë. Ata ishin bijtë e një sistemi që nuk mund t’u premtonte më as karrierë, as mirëqenie, as iluzion. Parulla “E duam Shqipërinë si gjithë Europa” nuk ishte traktat filozofik. Ishte një britmë normale njerëzore: dëshira për të jetuar si njerëzit e zakonshëm të kontinentit. Pastaj filloi tranzicioni. Fjala më e përdorur dhe më pak e kuptuar e viteve ’90. Por rrëzimi i sistemit të vjetër nuk solli menjëherë rendin e ri. Përkundrazi, tranzicioni shqiptar tregoi se historia nuk njeh vakum. Kur një strukturë shembet, kaosi shpesh vjen përpara stabilitetit. Privatizimi i shpejtë, mbyllja e uzinave shtetërore dhe shpërbërja e ekonomisë së centralizuar krijuan papunësi masive. Mijëra punëtorë humbën vendet e punës, ndërsa qytete të tëra industriale mbetën pa funksion ekonomik. Në teori, Shqipëria po hynte në ekonominë e tregut. Në praktikë, po hynte në një xhungël. Shteti u tërhoq përpara se të ndërtoheshin institucionet. Fabrikat u mbyllën më shpejt sesa u hapën bizneset. Një shoqëri që për pesëdhjetë vjet kishte jetuar me idenë se “shteti mendon për ty”, papritur u zgjua në një botë ku secili duhej të mendonte vetë për mbijetesën.
Në këtë klimë pasigurie lindi emigracioni masiv. Shqiptarët u larguan drejt Italisë, Greqisë dhe vendeve të tjera jo vetëm për të fituar para, por për të gjetur një jetë që vendi i tyre ende nuk mund ta garantonte. Eksodi i viteve 1991 nuk ishte thjesht migrim ekonomik; ishte një akt kolektiv arratisjeje nga varfëria dhe pasiguria historike. Kjo është arsyeja pse emigracioni u bë feja e parë e Shqipërisë postkomuniste. Anijet drejt Italisë nuk transportonin vetëm njerëz. Ato transportonin zhgënjimin e një populli që kishte pritur parajsën dhe kishte gjetur rrëmujën. Ndërsa kufiri me Greqinë u kthye në korridorin e mbijetesës ekonomike për qindra mijëra familje. Megjithatë, tranzicioni solli edhe energji të reja shoqërore. U krijua biznesi privat, tregtia e lirë dhe një kulturë e re individualizmi ekonomik. Njerëzit filluan të ndërtojnë jetën mbi iniciativën personale dhe jo më mbi garantimin shtetëror. Kjo ndryshoi rrënjësisht strukturën sociale të Shqipërisë. Nga një shoqëri relativisht uniforme, vendi kaloi në një realitet me diferenca të mëdha ekonomike, me të pasur të rinj dhe me shtresa të varfra që mbetën jashtë zhvillimit. Por historia ka ironitë e saj. Shqiptarët që dikur kishin jetuar nën diktaturën e barazisë, tani po hynin në diktaturën e parasë. Brenda pak vitesh lindën të pasur të rinj, tregtarë të improvizuar, biznesmenë pa traditë kapitaliste dhe turma të varfra që shikonin nga larg luksin e papritur të të tjerëve. Kapitalizmi shqiptar nuk lindi nga etika protestante e punës. Ai lindi nga nevoja, kaosi dhe instinkti për të mbijetuar.
Kulmi i kësaj tragjikomedie ishte viti 1997. Firmat piramidale ishin metafora perfekte e tranzicionit shqiptar: një popull që kishte humbur besimin tek ideologjia, vendosi të besonte tek mashtrimi. Njerëzit shitën shtëpi, bagëti, kursime. Nuk investonin vetëm para; investonin shpresën. Dhe kur skema ra, bashkë me të ra edhe iluzioni se liria ekonomike sjell automatikisht rend dhe drejtësi. Kriza e firmave piramidale në vitin 1997 ishte kulmi dramatik i këtij tranzicioni të pakontrolluar. Një shoqëri që kishte dalë nga ekonomia e komanduar, por nuk kishte ende institucione të forta demokratike dhe financiare, u bë pre e iluzionit të pasurimit të shpejtë. Rënia e skemave piramidale nuk shkatërroi vetëm ekonominë; ajo tronditi besimin e qytetarëve tek vetë shteti. Megjithatë, edhe ky kaos ishte pjesë e procesit historik të transformimit. Shqipëria e viteve 1990 ishte një vend që po dilte nga izolimi gjysmë shekullor dhe po hynte me dhimbje në ekonominë globale. Ky proces prodhoi humbës dhe fitues, pasuri dhe varfëri, liri dhe pasiguri. Por mbi të gjitha, ai prodhoi një shoqëri të re. Pra, Shqipëria e viteve ’90 nuk ishte vetëm katastrofë. Ishte edhe lindje. Një shoqëri e mbyllur po mësonte të merrte frymë në hapësirë të hapur. Njerëzit fituan të drejtën për të folur, për të udhëtuar, për të zgjedhur, për të dështuar dhe për të pasur sukses. Liria solli padrejtësi, por solli edhe mundësi. Dhe historia shpesh ecën pikërisht kështu: duke zëvendësuar një padrejtësi të vjetër me një kaos të ri, derisa shoqëria të mësojë të ndërtojë ekuilibrin e saj.
Prandaj, vitet 1990 nuk duhen parë thjesht si fundi i socializmit apo fillimi i kapitalizmit. Ato përfaqësojnë momentin kur kontradiktat e grumbulluara për dekada shpërthyen dhe transformuan rrënjësisht jetën shqiptare. Historia shqiptare e asaj periudhe dëshmon se asnjë rend nuk bie papritur. Ai shembet atëherë kur nuk arrin më të përmbushë nevojat e kohës dhe kur vetë njerëzit që dikur e mbështetnin fillojnë të kërkojnë një horizont tjetër. Ky është mësimi më i madh i tranzicionit shqiptar: sistemet politike mund të mbijetojnë për vite me frikë dhe disiplinë, por nuk mund të mbijetojnë pafundësisht kundër ligjeve ekonomike dhe aspiratave njerëzore. Kur një rend nuk prodhon më zhvillim, historia fillon të përgatisë zëvendësimin e tij. Në fund, drama shqiptare e viteve ’90 nuk ishte thjesht rënia e komunizmit. Ishte përplasja brutale midis një bote që po vdiste dhe një bote që ende nuk dinte të lindte. Dhe në atë përplasje, shqiptarët humbën shumë: siguri, rend, qetësi. Por fituan diçka që sistemi i vjetër nuk mund t’ua jepte kurrë: mundësinë për të zgjedhur vetë fatin e tyre, edhe kur gabonin.
