Llazar Syziu
Prologu i socializmit shqiptar… për nostalgjikët e tij!
Enver Hoxha dhe katër vitet që ndryshuan Shqipërinë. Historia ka një zakon të keq: na bind se njerëzit që fitojnë ishin të destinuar të fitonin. Pasi beteja ka mbaruar, gjithçka duket e qartë. Fitimtari duket i madh, kundërshtari duket i vogël, ndërsa fati, që në të vërtetë ka luajtur gjysmën e lojës, zhduket me modesti nga skena. Edhe Enver Hoxha, po ta shohim nga fundi i historisë së tij, duket sikur ishte gjithmonë i destinuar të bëhej sundimtari i Shqipërisë. Nuk ishte.
Historia politike shpesh shkruhet sikur ajo të ishte vepër e individëve të mëdhenj. Një emër vendoset në qendër të ngjarjeve dhe rreth tij ndërtohet një shpjegim i tërë: ky njeri ishte i zgjuar, ai ishte i guximshëm, tjetri ishte i paaftë. Por një mënyrë e tillë e të kuptuarit e historisë rrezikon të shohë pemën dhe të mos shohë pyllin. Sa më mirë të shpjegohet e kaluara historike shqiptare, më me sukses ndërtohet e sotmja dhe me qartë projektohet e ardhmja e shoqërisë.
Në vitin 1941 Enveri nuk ishte një Lenin shqiptar që priste historinë t’i hapte derën. Ishte një komunist në një vend të vogël, të varfër, të pushtuar dhe politikisht të copëzuar. Partia Komuniste Shqiptare sapo kishte lindur dhe askush nuk mund të dinte se kush prej drejtuesve të saj do të mbijetonte politikisht. Katër vjet më vonë, megjithatë, Enver Hoxha ishte në krye të vendit. Këtu fillon historia e vërtetë.
Njeriu dhe rasti. Të shpjegosh Enver Hoxhën vetëm me karakterin e tij është një gabim. Ta shpjegosh vetëm me rrethanat është një gabim tjetër. Historia rrallë bëhet vetëm nga njerëzit dhe rrallë vetëm nga rrethanat. Zakonisht bëhet nga takimi i të dyjave.
Enver Hoxha kishte disa cilësi që në kohë normale mund të mos ishin dukur të jashtëzakonshme, por që në kohë lufte bëhen armë politike: ishte këmbëngulës, i disiplinuar, i kujdesshëm, i aftë të priste momentin dhe, mbi të gjitha, kishte një instinkt të fortë për pushtetin. Nuk kishte nevojë të ishte njeriu më i talentuar i Shqipërisë. I mjaftonte të ishte njeriu që kuptonte më mirë se të tjerët si fitohet një organizatë. Dhe kjo ishte më e rëndësishme se çdo fjalim.
Një parti e vogël, një mundësi e madhe. Partia Komuniste Shqiptare lindi në nëntor 1941. Ishte e vogël. Shqipëria nuk ishte një vend industrial i pjekur për revolucion proletar. Proletariati ishte i pakët, fshatarësia dominonte shoqërinë dhe institucionet moderne ishin të dobëta. Por komunistët kishin një avantazh që nuk dukej në statistika: ishin të organizuar.
Në politikë, sidomos në kohë lufte, njëqind njerëz të organizuar mund të vlejnë më shumë se një mijë njerëz të shpërndarë. Enver Hoxha e kuptoi këtë. Ai nuk kishte nevojë të bindte të gjithë shqiptarët të bëheshin komunistë. Duhej të krijonte një organizatë që të mund të fliste, të lëvizte, të luftonte dhe të mbijetonte në emër të një kauze më të gjerë. Kjo kauzë ishte lufta kundër pushtuesit. Dhe këtu propaganda komuniste bëri një gjetje të zgjuar: nuk i kërkoi shqiptarit fillimisht të zgjidhte midis komunizmit dhe kapitalizmit; i kërkoi të zgjidhte midis pushtuesit dhe rezistencës. Kjo ishte shumë më e lehtë. Flamuri kombëtar mbi programin revolucionar. Konferenca e Pezës e vitit 1942 ishte një nga momentet ku kjo strategji mori formë politike.
Fronti Nacionalçlirimtar ishte më i gjerë se Partia Komuniste. Dhe pikërisht këtu qëndronte zgjuarsia e saj. Partia ishte motori. Fronti ishte karroceria. Motori mund të ishte komunist, por karroceria duhej të dukej kombëtare. Kjo i lejoi komunistët të mblidhnin rreth vetes njerëz që nuk ishin domosdoshmërisht marksistë. Për një pjesë të tyre, lufta kundër pushtuesit ishte më e rëndësishme se ajo që do të ndodhte pas luftës. Kjo ishte edhe pika ku politika bëhet më interesante dhe më e rrezikshme. Sepse historia ka raste kur njerëzit hyjnë në një aleancë për të fituar një luftë dhe zbulojnë, pasi e kanë fituar atë, se aleati i tyre ka fituar edhe të ardhmen.
Rivalët që nuk arritën të bëhen alternative. Por një fitimtar nuk shpjegohet vetëm nga aftësia e tij. Shpjegohet edhe nga paaftësia e kundërshtarit. Balli Kombëtar dhe Legaliteti nuk ishin organizata pa njerëz, pa ide apo pa mbështetje. Por ishin më të përçarë dhe më pak të centralizuar. Dhe historia nuk është gjithmonë e mëshirshme ndaj organizatave të përçara. Komunistët kishin një avantazh të madh: dinin kush komandonte. Rivalët e tyre nuk kishin gjithmonë të njëjtën qartësi.
Marrëveshja e Mukjes në gusht 1943 është një shembull i shkëlqyer. U tentua bashkëpunimi midis komunistëve dhe Ballit Kombëtar. Por marrëveshja dështoi dhe konflikti u thellua. Në atë moment u bë gjithnjë e më e qartë se lufta kishte dy fytyra. Njëra ishte lufta për çlirimin e Shqipërisë. Tjetra ishte lufta për të vendosur kush do ta zotëronte Shqipërinë pasi të çlirohej. Enver Hoxha e kuptoi këtë më herët se shumë prej kundërshtarëve të tij.
Mukja: kur kompromisi mbaron aty ku fillon pushteti. Enveri mund të negocionte. Por nuk ishte liberal. Mund të bënte kompromis. Por nuk ishte i gatshëm të komprometonte kontrollin e Partisë. Ky është një ndryshim i madh. Një politikan demokrat pyet: “Sa pushtet duhet të ndaj?”. Një revolucionar pyet: “Sa pushtet duhet të fitoj që të mos më duhet ta ndaj?”. Enveri i përkiste kategorisë së dytë. Kjo nuk e bën automatikisht më të aftë apo më të drejtë. Por e bën më të kuptueshme mbijetesën e tij. Ai e shihte politikën si luftë për kontrollin e organizatës. Dhe në këtë lloj politike, më i forti nuk është domosdoshmërisht ai që bind më shumë njerëz. Është ai që humbet më pak kontroll.
Jugosllavët: historia nuk ishte vetëm shqiptare. Pastaj vjen një element që çdo histori serioze duhet ta përfshijë: jugosllavët. Partia Komuniste Shqiptare nuk u formua në një vakum. Në themelimin dhe organizimin e saj ndikuan edhe Miladin Popoviçi dhe Dushan Mugosha, të dërguar të Partisë Komuniste Jugosllave. Pra, ndërsa Enveri po ndërtonte karrierën e tij, mbi tavolinë nuk ishte vetëm fati i Shqipërisë. Ishte edhe një rrjet ndërkombëtar komunist. Kjo e ndihmoi Enver Hoxhën. Por ndihma nuk mjafton për të shpjeguar gjithçka. Sepse edhe në një organizatë ku të tjerë japin këshilla, dikush duhet të mbijetojë. Dhe Enveri mbijetoi.
Britanikët dhe ironia e historisë. Historia ka edhe humorin e saj të zi. Partizanët komunistë shqiptarë morën ndihmë nga britanikët, pikërisht nga një fuqi perëndimore që më vonë do të bëhej një nga kundërshtarët e botës komuniste. Armë, furnizime, ndihmë logjistike. Britanikët donin të dobësonin Boshtin. Enver Hoxha dhe komunistët donin të fitonin luftën dhe, bashkë me të, pushtetin. Dy qëllime të ndryshme mund të ecin për një kohë në të njëjtën rrugë. Pastaj rrugët ndahen. Kjo është një nga ironitë më të mëdha të historisë shqiptare të shekullit XX: një pjesë e ndihmës që ndihmoi komunistët të fitonin luftën erdhi nga bota që ata do ta quanin më vonë imperialiste.
Nga politika te ushtria. Në vitin 1943 Enver Hoxha nuk ishte më thjesht sekretar partie. U bë komisar politik i Shtabit të Përgjithshëm. Kjo ishte shumë më tepër se një titull. Kush kontrollon partinë ka pushtet politik. Kush kontrollon ushtrinë ka pushtet real. Kush lidh të dyja, ka mundësinë të ndërtojë shtetin e ardhshëm.
Në Kongresin e Përmetit, në maj 1944, pozita e Enver Hoxhës u forcua edhe më tej. Në fund të vitit, kur gjermanët u tërhoqën dhe forcat komuniste hynë në Tiranë, pyetja se kush do ta drejtonte Shqipërinë ishte praktikisht përgjigjur. Brenda tre vjetësh, një njeri që kishte hyrë në historinë politike shqiptare si komunist ilegal ishte bërë udhëheqës i vendit. Kjo nuk është një mrekulli. Është politikë. Dhe politika, siç e dimë, ka më pak lidhje me drejtësinë sesa do të dëshironim.
Po psikologjia e Enver Hoxhës? Këtu duhet të kthehemi te njeriu. Enveri kishte një cilësi që ishte veçanërisht e përshtatshme për politikën revolucionare: nuk dukej se kishte frikë nga konflikti politik. Ai mund të priste, të tërhiqej, të negocionte dhe pastaj të godiste. Kishte edhe një instinkt të fortë për të mos lejuar që rivalët të bëheshin qendra alternative pushteti. Kjo shpjegon pjesërisht pse mbijetoi në një mjedis ku shumë figura të tjera komuniste u zhdukën nga skena politike. Por edhe këtu duhet shmangur miti. Nuk ishte një supernjeri. Ishte një politikan që veproi në një moment ku disa prej cilësive të tij u kthyen në avantazhe të jashtëzakonshme.
Në një periudhë paqeje, këmbëngulja e tij mund të dukej thjesht kokëfortësi. Në një periudhë lufte, mund të dukej vendosmëri. Në një periudhë normale, dyshimi ndaj rivalëve mund të dukej paranojë. Në një revolucion, mund të dukej vigjilencë. Historia nuk ndryshon vetëm njerëzit. Ajo ndryshon edhe kuptimin e cilësive të tyre.
Dhe ekonomia? Shqipëria ishte e varfër, kryesisht agrare dhe me institucione të dobëta. Kjo krijonte terren për pakënaqësi, por nuk e prodhonte automatikisht komunizmin. Varfëria nuk është komuniste. Varfëria është thjesht varfëri. Ajo bëhet politikisht revolucionare kur bashkohet me një ideologji, një organizatë dhe një krizë të shtetit. Në Shqipëri këto tri gjëra u takuan. Pushtimi prodhoi krizën. Komunistët ofruan organizatën. Ideologjia ofroi shpjegimin dhe programin. Enver Hoxha ofroi drejtimin. Kaq mjaftoi.
A do të ishte bërë Enver Hoxha pa luftën? Kjo është pyetja më interesante. Ndoshta jo. Pa pushtimin italian, pa Luftën e Dytë Botërore, pa krizën e rendit të vjetër, pa përçarjen e elitave dhe pa triumfin ndërkombëtar të koalicionit antifashist, rruga e Enver Hoxhës drejt pushtetit do të kishte qenë shumë më e vështirë. Por pyetja tjetër është po aq interesante: A do ta kishte zëvendësuar dikush tjetër Enver Hoxhën? Ndoshta. Por nuk mund ta dimë. Dhe pikërisht këtu historia ndahet nga biografia. Biografia kërkon të shpjegojë njeriun. Historia duhet të shpjegojë edhe kohën që e bëri të mundur.
Përfundimisht, Enver Hoxha nuk krijoi kohën, por e përdori atë. Mbijetesa e Enver Hoxhës në krye të Partisë Komuniste dhe të Frontit Nacionalçlirimtar gjatë viteve 1941–1944 nuk ishte as një mrekulli personale dhe as një dhuratë e verbër e fatit. Ai kishte aftësi reale politike: disiplinë, këmbëngulje, instinkt organizativ, pragmatizëm taktik dhe një vullnet të fortë për të kontrolluar organizatën. Por këto cilësi do të kishin mbetur të pamjaftueshme pa rrethanat që i dhanë historisë shqiptare atë kthesë dramatike: pushtimin, krizën e shtetit, varfërinë dhe dobësinë institucionale, organizimin komunist, ndihmën jugosllave, mbështetjen britanike, dobësinë e rivalëve dhe fitoren e Aleatëve.
Në fund, Enver Hoxha nuk e krijoi stuhinë. Ai thjesht mësoi të lundronte në të më mirë se të tjerët. Dhe kjo ndoshta është mënyra më e drejtë për ta kuptuar ngritjen e tij. Historia nuk i jep gjithmonë pushtetin njeriut më të mirë. As më të zgjuarit. As më të drejtit. Shpesh ia jep atij që, kur të gjithë të tjerët janë duke kërkuar tokë të fortë, kupton se duhet të ndërtojë anijen. Enver Hoxha e ndërtoi. Dhe kur lufta mbaroi, ai nuk ishte më pasagjer në të. Ishte kapiteni.
