| Llazar Syziu |
(1917 – 1991: Një vështrim mbi komunizmin sovjetik)
Njeriu i ri dhe problemet e vjetra. Revolucionet kanë një zakon të çuditshëm: nisen për të ndryshuar botën dhe, kur marrin pushtetin, zbulojnë se bota është shumë më e vështirë për t’u ndryshuar sesa për t’u mallkuar. Në vitin 1917, Rusia vendosi të ndërmerrte një eksperiment të madh. Nuk mjaftonte më të rrëzohej cari, të ndryshohej qeveria apo të zëvendësohej një elitë me një tjetër. Duhej të ndryshonte vetë njeriu. Punëtori nuk do të ishte më shërbëtor i kapitalistit, fshatari nuk do të varej më nga pronari i tokës dhe pasuria nuk do të ishte më privilegji i një pakice. Historia, sipas bolshevikëve, më në fund kishte gjetur drejtimin e saj. Ishte një premtim madhështor. Kishte edhe një dobësi të vogël, të cilën revolucionarët nuk e vunë re, ose nuk deshën ta vinin re: njerëzit që do të ndërtonin njeriun e ri ishin po ata njerëz të vjetër që kishin jetuar deri dje në botën e vjetër. Lenini besonte se pushteti i punëtorëve do të hapte rrugën drejt një shoqërie pa klasa. Stalini do të tregonte më vonë se rruga drejt kësaj shoqërie mund të kalonte përmes burgjeve, deportimeve dhe urisë. Në fund, punëtori nuk do të duhej të pyeste më se kush ishte pronari i fabrikës. Mjaftonte të mos pyeste se kush vendoste çfarë prodhonte fabrika, sa duhej të punonte ai dhe pse nuk mund të kundërshtonte. Kjo është drama e madhe e përvojës sovjetike: një revolucion që u ngrit kundër privilegjit përfundoi duke krijuar privilegje të reja; një sistem që premtoi çlirimin e njeriut e vuri njeriun nën kontrollin e një shteti gjithnjë e më të fuqishëm. Historia e Bashkimit Sovjetik, nga viti 1917 deri në vitin 1991, nuk është thjesht historia e një ideje që dështoi. Është edhe historia e një ideje që arriti të ndryshojë rrënjësisht shoqërinë, por që nuk arriti ta zgjidhte problemin më të vjetër të politikës: kush e kontrollon atë që kontrollon të tjerët?
Barazia: kur të gjithë u bënë të barabartë, por jo njësoj të rëndësishëm. Komunizmi kishte një argument që nuk mund të hidhej poshtë me një shaka: si ishte e mundur që ai që punonte gjithë ditën të mbetej i varfër, ndërsa ai që zotëronte fabrikën të pasurohej nga puna e të tjerëve? Marksizmi e vendosi këtë pyetje në qendër të analizës së shoqërisë kapitaliste. Zgjidhja që propozonte ishte eliminimi i pronës private mbi mjetet kryesore të prodhimit dhe organizimi i ekonomisë në interes të përbashkët. Bolshevikët e morën seriozisht këtë program. Bankat dhe ndërmarrjet e mëdha kaluan nën kontrollin shtetëror. Ekonomia nuk do të duhej të drejtohej më nga fitimi privat, por nga nevojat e shoqërisë. Por këtu fillon komedia e historisë, një komedi që shumë shpejt pushoi së qeni për të qeshur. Fabrika nuk kishte më pronarin kapitalist. Kishte drejtorin shtetëror. Drejtori nuk e zotëronte juridikisht fabrikën, por kontrollonte prodhimin, punën dhe karrierat brenda saj. Mbi drejtorin qëndronin funksionarët e administratës; mbi ta, drejtuesit e partisë. Dhe në krye të kësaj piramide qëndronte një aparat që pretendonte të përfaqësonte të gjithë popullin. Kështu lindi nomenklatura, shtresa e funksionarëve partiakë dhe shtetërorë që, në varësi të pozitës, gëzonte privilegje dhe akses të veçantë në burimet e vendit. Kapitalisti i vjetër mund të kishte humbur fabrikën. Por pushteti nuk kishte humbur adresën: thjesht kishte ndërruar ndërtesë. Natyrisht, shoqëria sovjetike nuk ishte e njëjtë me shoqërinë cariste. Miliona njerëz fituan mundësi shkollimi, profesioni dhe ngjitjeje shoqërore që më parë u ishin mohuar. Por kjo nuk e zhduku pyetjen themelore: a mjafton që pasuria të jetë në emër të shtetit që ajo të jetë realisht në duart e popullit? Përvoja sovjetike tregoi se përgjigjja është jo. Nëse qytetari nuk mund të ndikojë në vendimet ekonomike dhe nuk mund të kontrollojë ata që administrojnë pasurinë publike, prona shtetërore mund të bëhet pronë e një administrate që nuk jep llogari në mënyrë efektive. Barazia, pra, mund të përparojë në disa drejtime dhe të mbetet e paplotë në të tjera. Mund të pakësohen dallimet e trashëguara të pasurisë, ndërsa të krijohen dallime të reja të lidhura me pushtetin. Dhe pushteti, ndryshe nga një pallto e vjetër, nuk hidhet lehtë në koshin e historisë.
Pushteti i punëtorëve: punëtori që nuk mund të kundërshtonte përfaqësuesin e vet. Revolucioni u bë në emër të sovjetëve, këshillave të punëtorëve, ushtarëve dhe fshatarëve. Ishte një ide që premtonte pjesëmarrje të drejtpërdrejtë në vendimmarrje. Por historia politike ka një zakon tjetër: përfaqësuesi, pasi sigurohet se përfaqëson popullin, fillon të mendojë se populli nuk ka më nevojë ta kontrollojë. Në vitet e para pas revolucionit, Rusia u zhyt në luftë civile, krizë ekonomike dhe dhunë. Bolshevikët përballeshin me kundërshtarë të armatosur dhe me ndërhyrje të huaja. Këto rrethana nuk duhen harruar. Por as nuk duhet të shërbejnë si çelës universal që hap çdo derë të represionit. Në mars 1921, marinarët e Kronstadtit, disa prej të cilëve kishin mbështetur revolucionin, kërkuan zgjedhje më të lira për sovjetët dhe më shumë liri politike. Qeveria e Leninit e shtypi kryengritjen ushtarakisht. Po të ishte fjala vetëm për një konflikt ndërmjet revolucionit dhe kundërshtarëve të tij tradicionalë, ngjarja do të kishte një kuptim. Por Kronstadti tregoi diçka më të ndërlikuar: edhe ata që pretendonin se mbronin idealet e revolucionit mund të shpalleshin armiq kur kërkonin që pushteti t’u përgjigjej kërkesave të tyre. Në të njëjtin vit, Partia Komuniste ndaloi fraksionet e organizuara brenda saj. Vendimi u justifikua me nevojën për unitet në një periudhë krize. Por uniteti, kur nuk lejon kundërshtimin, ka një ngjashmëri të çuditshme me heshtjen. Me kalimin e kohës, sovjetët humbën pavarësinë reale, ndërsa partia u bë qendra e vendimmarrjes. Punëtori mbeti sovran në fjalimet zyrtare, por jo domosdoshmërisht në praktikë. Ai kishte fituar të drejtën historike për të sunduar, por jo gjithmonë të drejtën konkrete për të zgjedhur sunduesit e tij. Këtu qëndron një nga gabimet më të rëndësishme të sistemit: ngatërrimi i interesave të një klase me vendimet e një partie që pretendon se e përfaqëson atë. Askush nuk mund ta përfaqësojë një popull në mënyrë të pakufizuar pa rrezikuar të fillojë ta sundojë atë.
Fshatari, drithi dhe revolucioni që e la pa bukë. Në teori, komunizmi duhej ta çlironte fshatarin nga varësia ekonomike dhe ta kthente bujqësinë në një veprimtari të organizuar për interesin e përbashkët. Në praktikë, nën Stalinin, fshatari sovjetik mësoi se shteti mund të ishte një pronar më i fuqishëm se çdo pronar që kishte njohur më parë. Nga viti 1929, kolektivizimi i detyruar ndryshoi rrënjësisht jetën e fshatit. Toka, kafshët dhe mjetet e prodhimit u bashkuan në ferma kolektive ose shtetërore. Familjet e cilësuara si kulakë u shpronësuan dhe shumë prej tyre u deportuan. Argumenti zyrtar ishte modernizimi. Ferma e madhe do të përdorte makineritë më mirë, do të prodhonte më shumë dhe do të ushqente qytetet e industrinë. Por fshatari kishte një ves të vjetër, të cilin ekonomistët e planifikimit duket se e kishin nënvlerësuar: dëshironte të hante atë që prodhonte. Grumbullimi i detyruar i drithit, kuotat e larta shtetërore dhe ndëshkimi i kundërshtimit kontribuuan në urinë katastrofike të viteve 1932–1933. Ukraina, Kazakistani dhe rajone të tjera sovjetike pësuan humbje të mëdha njerëzore. Në Ukrainë, Holodomori shkaktoi miliona viktima sipas vlerësimeve të përdorura gjerësisht nga studiuesit. Mbi përgjegjësinë politike, qëllimin dhe cilësimin juridik të urisë ukrainase vazhdojnë debatet historike. Por një gjë është e qartë: politikat shtetërore të grumbullimit dhe kufizimit të popullsisë e përkeqësuan katastrofën. Në këtë pikë, ironia bëhet e hidhur. Një shtet që synonte të garantonte bukën për të gjithë përdori mekanizma që kontribuuan në lënien e miliona njerëzve pa ushqim. Problemi nuk ishte thjesht se planifikimi ekonomik gaboi. Edhe ekonomitë e tregut gabojnë, edhe qeveritë demokratike marrin vendime të këqija. Problemi ishte se fshatari nuk kishte mundësi të mjaftueshme për të kundërshtuar vendimet dhe se administrata mund ta trajtonte mosbindjen si armiqësi politike. Kur shteti ka të drejtën të caktojë sa duhet të prodhosh, sa duhet të dorëzosh dhe çfarë ndodh nëse nuk bindesh, gabimi ekonomik mund të shndërrohet në tragjedi njerëzore.
Fabrika, çeliku dhe lavdia e numrave. Megjithatë, do të ishte gabim të thuhej se Bashkimi Sovjetik nuk arriti asgjë. Një historian që sheh vetëm viktimat dhe nuk sheh transformimin ekonomik nuk e kupton të gjithë historinë. Një historian që sheh vetëm fabrikat dhe nuk sheh viktimat, nuk e kupton atë fare. Plani i Parë Pesëvjeçar, i nisur më 1928, i dha përparësi industrisë së rëndë. U ndërtuan komplekse industriale, u zgjerua prodhimi i çelikut dhe energjisë, u krijuan qendra të reja pune dhe u zhvillua infrastruktura. Bashkimi Sovjetik u shndërrua në një fuqi industriale. Baza e tij prodhuese luajti rol të rëndësishëm në fitoren ndaj Gjermanisë naziste dhe më vonë në zhvillimin e industrisë hapësinore. Sputniku, më 1957, dhe fluturimi i Gagarinit, më 1961, dëshmuan se vendi kishte kapacitete të jashtëzakonshme shkencore dhe teknologjike. Këto janë fakte që duhen pranuar. Por duhen parë edhe faturat. Industria e rëndë mori përparësi ndaj shumë mallrave të konsumit. Objektivat e prodhimit krijuan presion mbi punëtorët. Mungesat e produkteve të zakonshme dhe problemet e furnizimit u përsëritën në periudha të ndryshme. Disa projekte u mbështetën te puna e detyruar e të burgosurve. Shteti mund të numëronte tonët e çelikut, kilometrat e hekurudhave dhe megavatët e energjisë. Por jeta e një familjeje nuk përbëhet vetëm nga treguesit e industrisë së rëndë. Ajo përbëhet edhe nga buka, banesa, veshmbathja, koha e lirë dhe mundësia për të zgjedhur si të jetojë. Një ekonomi mund të jetë e fuqishme pa qenë në çdo aspekt e pasur. Mund të prodhojë armatime moderne dhe të ketë vështirësi me mallrat e konsumit. Mund të dërgojë njeriun në hapësirë dhe të mos u ofrojë të gjithë qytetarëve të njëjtin nivel shërbimesh. Kjo nuk e zhvlerëson industrializimin sovjetik. Ajo na mëson të mos e ngatërrojmë fuqinë e shtetit me mirëqenien e çdo qytetari. Numrat janë të dobishëm, por nuk e zëvendësojnë njeriun që duhet të jetojë brenda tyre.
Gulagu: kur çlirimi nga shfrytëzimi bëhet punë e detyruar. Nëse do të kërkonim një simbol të kundërthënies midis idealit komunist dhe realitetit stalinist, Gulagu do të ishte ndër shembujt më të rëndësishëm. Sistemi i kampeve të punës së detyruar u zgjerua veçanërisht gjatë viteve 1930. Në të u dërguan kundërshtarë politikë, intelektualë, fshatarë, njerëz të akuzuar për veprimtari kundër shtetit dhe të dënuar për krime të zakonshme. Shumë procese politike nuk ofronin garanci të drejta, ndërsa kushtet në kampe ishin shpesh çnjerëzore. Të burgosurit punonin në miniera, pyje, kanale, hekurudha dhe projekte industriale. Ata përballeshin me të ftohtin, urinë, sëmundjet dhe punën e rëndë. Ndërtimi i Kanalit të Detit të Bardhë–Baltikut, gjatë viteve 1931–1933, është një nga shembujt e përdorimit të punës së të burgosurve në projektet shtetërore. Është një ironi që nuk ka nevojë për zbukurim: shteti që premtonte të çlironte punëtorin nga shfrytëzimi e përdori punën e detyruar si instrument ekonomik dhe ndëshkues. Mund të argumentohet se çdo shtet ka nevojë për ligje, gjykata dhe ndëshkime për krimet. Por kjo nuk e justifikon burgosjen arbitrare, dënimin e kundërshtarit për bindjet e tij apo përdorimin e të burgosurve në kushte që shpërfillin dinjitetin njerëzor. Problemi nuk ishte vetëm se shteti zotëronte fabrikat. Problemi ishte se ai mund të zotëronte edhe fatin e individit, pa pasur përballë institucione të afta ta kufizonin. Kjo është arsyeja pse liria nuk mund të reduktohet te pyetja se kush e zotëron pronën. Duhet pyetur edhe kush e zotëron vendimin për jetën e njeriut.
Stalini dhe logjika e armikut të përhershëm. Revolucionet shpesh e justifikojnë dhunën me ekzistencën e armiqve. Në fillim, armiqtë janë të qartë: forcat që kërkojnë të rikthejnë regjimin e përmbysur. Por, me kalimin e kohës, kategoria e armikut mund të zgjerohet derisa të përfshijë edhe ata që dje ishin fitimtarët e revolucionit. Gjatë Terrorit të Madh të viteve 1936–1938, nën Stalinin, u arrestuan, u dënuan dhe u ekzekutuan drejtues partiakë, oficerë, intelektualë dhe qytetarë të zakonshëm. U përdorën akuza të fabrikuara dhe procese që shpesh nuk garantonin drejtësi. Represioni goditi edhe vetë anëtarët e Partisë Komuniste. Stalini e paraqiste luftën kundër armiqve si mbrojtje të revolucionit dhe të shtetit. Por kur qeveria përcakton vetë armikun, kur kontrollon policinë, gjykatat dhe shtypin, kush mund ta vërtetojë se akuza është e drejtë? Një sistem drejtësie duhet të jetë në gjendje t’i thotë jo edhe qeverisë. Përndryshe, ai rrezikon të bëhet thjesht një zyrë që i jep formë ligjore vendimit politik. Terrori nuk ishte një hollësi e vogël në një histori përndryshe të lavdishme. Ai shkatërroi jetë, familje dhe institucione, ndërsa krijoi një klimë ku frika e zëvendësoi besimin dhe heshtja u bë mënyrë mbijetese. Por as këtu nuk duhet bërë gabimi i thjeshtimit. Pas vdekjes së Stalinit më 1953, Hrushovi kritikoi krimet e tij, shumë të burgosur u liruan dhe terrori masiv u kufizua. Megjithatë, monopoli i Partisë Komuniste vazhdoi. Kjo tregon se sistemi nuk ishte identik në çdo periudhë, por edhe se eliminimi i terrorit masiv nuk solli automatikisht lirinë politike.
Arsimi, shëndetësia dhe gratë: ato që revolucioni arriti të ndryshojë. Në një analizë të drejtë, duhet të shohim edhe atë që ndryshoi realisht për mirë. Bashkimi Sovjetik zgjeroi arsimin publik dhe luftën kundër analfabetizmit. Miliona njerëz fituan mundësi shkollimi dhe formimi profesional. U krijua një rrjet i gjerë universitetesh dhe institucionesh shkencore. Shëndetësia publike u zgjerua, ndërsa vaksinimi dhe programet parandaluese patën rëndësi për përmirësimin e shëndetit të popullsisë. Gratë fituan mundësi më të mëdha për arsim dhe punësim në industri, shkencë dhe mjekësi. Kjo ishte një ndryshim i rëndësishëm krahasuar me shumë kufizime që kishin karakterizuar shoqërinë e mëparshme. Por edhe këtu historia kërkon kujdes. Punësimi i grave nuk nënkuptonte barazi të plotë në karrierë, në përgjegjësitë familjare apo në pushtetin politik. Arsimi i zgjeruar nuk nënkuptonte liri të pakufizuar akademike. Shëndetësia publike nuk nënkuptonte se çdo qytetar merrte shërbime me të njëjtën cilësi. Megjithatë, këto arritje nuk duhen mohuar. Ato dëshmojnë se shteti sovjetik mund të mobilizonte burime të mëdha për objektiva shoqërore dhe se disa prej këtyre politikave patën rezultate konkrete. Pyetja e drejtë nuk është nëse Bashkimi Sovjetik bëri diçka të mirë apo diçka të keqe. Pyetja është si mund të dallojmë arritjet e tij nga kostot dhe nëse këto arritje kërkonin medoemos represionin politik që i shoqëroi. Fakti që një shtet ndërton shkolla nuk e justifikon burgosjen e shkrimtarëve. Fakti që dërgon njeriun në hapësirë nuk e bën të pranueshme urinë e shkaktuar nga politika shtetërore. Dhe fakti që një shtet ka kryer krime nuk na detyron të mohojmë çdo arritje të tij. Historia nuk është një gjykatë ku duhet zgjedhur vetëm një dëshmitar. Është përpjekje për të kuptuar të gjithë dëshmitë, edhe kur ato nuk përputhen me njëra-tjetrën.
Nga Lenini te Gorbaçovi: një sistem që ndryshonte pa u çliruar plotësisht nga vetja. Bashkimi Sovjetik nuk ishte i njëjtë në vitin 1921, në vitin 1937, në vitin 1961 dhe në vitin 1988. Nën Leninin u vendosën themelet e shtetit njëpartiak, por kriza e ekonomisë së luftës e detyroi udhëheqjen të lejonte hapësira të kufizuara të tregut përmes Politikës së Re Ekonomike. Nën Stalinin, industrializimi dhe kolektivizimi u shoqëruan me terror masiv. Nën Hrushovin, një pjesë e krimeve të Stalinit u denoncuan dhe u liruan shumë të burgosur. Gjatë periudhës së Brezhnjevit, stabiliteti shoqëror bashkëjetoi me stanjacionin ekonomik dhe kufizimin e kundërshtimit politik. Kur Gorbaçovi erdhi në pushtet më 1985, ai synoi ta reformonte sistemin përmes perestrojkës dhe glasnostit. Ekonomia duhej të ristrukturohej dhe shoqëria duhej të fitonte më shumë hapësirë për debat publik. Por reformat hapën edhe pyetje që sistemi i kishte shtyrë për dekada: pse ekonomia nuk po përmbushte pritshmëritë? Pse administrata ishte kaq e vështirë për t’u ndryshuar? Pse popujt e republikave sovjetike duhej ta pranonin pa diskutim autoritetin e qendrës? Në dhjetor 1991, Bashkimi Sovjetik u shpërbë. Nuk do të ishte e saktë të thuhej se një ngjarje e vetme e shkaktoi këtë përfundim. Krizat ekonomike, dobësitë institucionale, konfliktet kombëtare dhe ndryshimet politike ndërvepruan gjatë viteve të fundit të sistemit. Por shpërbërja tregoi se një shtet mund të duket i fuqishëm në ushtri, industri dhe administratë, ndërkohë që humbet gradualisht aftësinë për të siguruar besimin e qytetarëve dhe për të reformuar institucionet e veta. Një sistem që pretendon të ketë zbuluar ligjet e historisë duhet të përballet me një pyetje të pakëndshme kur historia merr një drejtim tjetër: mos vallë ligjet që shpalli nuk ishin aq të pagabueshme sa mendonte? Kjo qasje nuk kërkon që historia sovjetike të shihet vetëm si dështim apo vetëm si përparim. Ajo kërkon të shpjegojë pse transformimi i pronësisë dhe i ekonomisë nuk u shndërrua në kontroll të barabartë të qytetarëve mbi pushtetin politik dhe jetën e tyre.
Katër dallime historike dhe teorike:
1. Pronësia shtetërore nuk është automatikisht pronësi demokratike e punëtorëve.
2. Barazia juridike nuk garanton barazi në pushtet dhe në mundësitë reale.
3. Industrializimi dhe përparimi shkencor mund të bashkëjetojnë me represionin dhe mungesën e lirive.
4. Qëllimet e shpallura të një revolucioni duhen vlerësuar përmes institucioneve dhe pasojave konkrete, jo vetëm përmes ideologjisë së tij.
Përfundimisht historia nuk gjykon sipas premtimeve, por sipas pasojave. Komunizmi sovjetik lindi nga një kritikë reale ndaj pabarazisë, varfërisë dhe shfrytëzimit. Ai premtoi se pasuria do t’i shërbente shoqërisë dhe se punëtori nuk do të ishte më një mjet në duart e pronarit. Por gjatë zbatimit të tij, prona private u zëvendësua në shumë sektorë nga kontrolli shtetëror, ndërsa pushteti u përqendrua te një parti që nuk lejonte konkurrencë të lirë politike. Barazia formale bashkëjetoi me privilegjet e nomenklaturës; industrializimi me mungesat; arsimi masiv me censurën; ndërsa premtimi për çlirimin e punëtorit bashkëjetoi me punën e detyruar të Gulagut. Kjo nuk do të thotë se çdo ideal i barazisë është i gabuar, as se çdo arritje sovjetike ishte mashtrim. Do të thotë se qëllimet nuk mund të ndahen nga mjetet dhe se asnjë pushtet nuk duhet të marrë të drejtën për të përcaktuar i vetëm interesin e shoqërisë. Në fund të fundit, problemi i Bashkimit Sovjetik nuk ishte vetëm se shteti zotëronte shumë. Ishte se qytetari kishte shumë pak mundësi për të kontrolluar atë që zotëronte shteti, për të kundërshtuar atë që vendoste partia dhe për të kërkuar drejtësi kur pushteti gabonte. Historia na lë, pra, një mësim që shkon përtej komunizmit dhe kapitalizmit: një shoqëri nuk bëhet e drejtë vetëm sepse shpall barazinë, as e lirë vetëm sepse premton çlirimin. Ajo duhet të krijojë institucione që kufizojnë pushtetin, mbrojnë individin dhe u japin qytetarëve mundësinë të korrigjojnë vendimet e marra në emrin e tyre. Revolucioni sovjetik premtoi të ndryshonte njeriun duke ndryshuar pronësinë dhe organizimin e ekonomisë. Por historia tregoi se njeriu nuk mund të reduktohet te pozita që zë në marrëdhëniet e prodhimit. Ai ka nevojë edhe për liri, dinjitet, drejtësi dhe mundësinë për të thënë jo. Dhe ndoshta këtu qëndron ironia e fundit: revolucioni që donte ta çlironte njeriun nga pushteti i pronarit zbuloi, me një çmim të tmerrshëm, se edhe shteti që pretendon të veprojë në emër të njeriut mund të bëhet një zotëri nga i cili ai ka nevojë të mbrohet. Sepse një shoqëri nuk matet vetëm nga ajo që ndërton në emër të popullit, por edhe nga liria që i lë popullit për të pyetur se përse po ndërtohet, me çfarë kostoje dhe në shërbim të kujt.
