Shqipëria 1945–1985: një popull, një shtet dhe shumë të vërteta
Historia ka një dobësi të njohur: u pëlqen të mbretërojë mbi shifrat, ndërsa njerëzit i lë të presin në korridor. Ajo numëron fabrikat, hidrocentralet, shkollat, spitalet dhe kilometrat e rrugëve, por rrallë pyet se çfarë kishte ngrënë një familje atë mbrëmje, sa kohë kishte pritur një punëtor për një palë këpucë apo çfarë mendonte një fshatar kur kuptonte se toka mbi të cilën kishte jetuar breza të tërë nuk ishte më në dispozicionin e tij. Shqipëria e viteve 1945–1985 është një shembull i përshtatshëm për këtë lloj kundërshtie. Brenda katër dekadave, vendi ndryshoi më shumë sesa mund të sugjeronte pamja e tij në vitin 1945. Një shoqëri kryesisht bujqësore, e varfër dhe me analfabetizëm të përhapur, ndërtoi industri, zgjeroi arsimin, krijoi një rrjet më të gjerë shëndetësor dhe elektrifikoi një pjesë të madhe të territorit. Por, në të njëjtën kohë, ndërtoi një shtet që kërkonte të administronte jo vetëm punën dhe pronën, por edhe bindjet, ndërgjegjen dhe sjelljen e qytetarëve. Këtu fillon paradoksi shqiptar. Shteti premtonte çlirimin e njeriut nga varfëria, por nuk i besonte aq sa t’i linte të lirë të vendosnin vetë. I ofronte shkollën, por i caktonte edhe të vërtetën që duhej të mësonte. I siguronte punën, por nuk i jepte gjithmonë të drejtën të kundërshtonte mënyrën si organizohej ajo. Ndërtonte spitale, por nuk ndërtonte institucione politike ku qytetari të mund të kërkonte llogari për mënyrën si qeverisej. Për ta kuptuar këtë periudhë, duhet të dalim nga salla e konferencave politike dhe të hyjmë në shtëpinë e shqiptarit të zakonshëm. Aty, larg parullave, historia bëhet më pak solemne dhe më shumë njerëzore.
Viti 1945: kur varfëria nuk kishte nevojë për propaganda. Shqipëria e vitit 1945 nuk ishte një vend që kishte nevojë të shpikte prapambetjen për të justifikuar reformat. Ajo ishte e varfër me fakte, jo me deklarata. Bujqësia mbështetej kryesisht në punën fizike, rrugët ishin të pamjaftueshme, industria ishte e kufizuar dhe shërbimet publike nuk mbulonin në mënyrë të barabartë territorin. Analfabetizmi, sëmundjet dhe mungesa e mundësive për përparim shoqëror rëndonin mbi një pjesë të madhe të popullsisë. Për një fshatar pa tokë, prona nuk ishte koncept juridik për t’u diskutuar në një universitet. Ishte mundësia për të ushqyer fëmijët. Për një vajzë që nuk kishte shkuar kurrë në shkollë, arsimi nuk ishte statistikë e ministrisë, por një derë që deri atëherë kishte qenë e mbyllur. Për një nënë që humbiste fëmijën nga një sëmundje e parandalueshme, shëndetësia nuk ishte program politik, por ndryshimi midis jetës dhe vdekjes. Prandaj, reformat e pasluftës nuk mund të shpjegohen vetëm me ambicien ideologjike të komunistëve. Ato iu përgjigjën edhe nevojave reale të shoqërisë. Reforma agrare e viteve 1945–1946 u dha tokë shumë familjeve fshatare, ndërsa zgjerimi i shkollimit hapi mundësi të reja për shtresat që më parë kishin pasur qasje të kufizuar në arsim. Por historia ka një zakon të keq: kur një reformë nis me një qëllim të drejtë, disa njerëz mendojnë se edhe çdo mjet i përdorur për ta realizuar bëhet automatikisht i drejtë. Shpërndarja e tokës nuk e justifikonte persekutimin politik. Lufta kundër analfabetizmit nuk kërkonte domosdoshmërisht kontrollin e mendimit. Nevoja për rindërtim nuk e bënte të pashmangshme eliminimin e opozitës. Shqipëria kishte nevojë për modernizim. Pyetja ishte nëse modernizimi duhej të paguhej edhe me dorëzimin e lirive të qytetarit.
Vitet 1945–1950: toka e fshatarit dhe pushteti i shtetit. Reforma agrare solli një ndryshim real në marrëdhëniet e pronësisë. Për fshatarët që fituan tokë, ajo mund të përfaqësonte një mundësi të re për të siguruar jetesën. Në një shoqëri ku toka përcaktonte shpesh fatin e familjes, ky nuk ishte një ndryshim i vogël. Por toka nuk prodhon vetëm sepse një dekret e shpall pronë të një fshatari. Ajo kërkon vegla, farëra, ujitje, kafshë pune, dije dhe tregje. Pa këto, reforma mund të ndryshonte pronarin pa e ndryshuar mjaftueshëm varfërinë. Ndërkohë, shteti po zgjeronte kontrollin mbi ekonominë dhe jetën publike. Nacionalizimi i ndërmarrjeve, kufizimi i tregtisë private dhe eliminimi i opozitës e shndërruan gradualisht shtetin në zotëruesin kryesor të burimeve dhe mundësive ekonomike. Në letër, ky centralizim mund të paraqitej si fundi i privilegjeve të pakicës. Në praktikë, ai krijoi një privilegj të ri: afërsinë me administratën që shpërndante burimet. Kur shteti bëhet punëdhënësi kryesor, pronari kryesor dhe organizatori i jetës shoqërore, marrëdhënia me të nuk është më thjesht marrëdhënie midis qytetarit dhe një institucioni. Ajo bëhet një marrëdhënie varësie. Kjo nuk do të thotë se çdo punonjës i administratës ishte i privilegjuar ose se çdo qytetar jetonte në të njëjtën frikë. Do të thotë se sistemi krijonte kushte ku vendimet administrative mund të kishin ndikim të madh mbi fatin ekonomik dhe shoqëror të individit. Në të njëjtën kohë, fëmijët po hynin më shumë në shkolla. Kjo ishte një nga ndryshimet më me pasoja të periudhës. Një shoqëri që mëson të lexojë dhe të shkruajë fiton mjete për të dalë nga izolimi kulturor dhe për të zhvilluar profesione të reja. Por shkolla shqiptare, ashtu si institucionet e tjera, u vu nën kontrollin ideologjik të shtetit. Fëmija fitonte librin, por libri nuk ishte plotësisht i lirë nga politika.
Vitet 1950–1960: kur spitali dhe fabrika ndryshuan pamjen e vendit Në vitet 1950, Shqipëria hyri në një fazë të re zhvillimi. Bashkëpunimi me Bashkimin Sovjetik dhe vendet e kampit socialist ndihmoi në ndërtimin e industrisë dhe në zgjerimin e shërbimeve publike. U hapën shkolla, u përgatitën specialistë, u ngritën ndërmarrje dhe u zgjerua infrastruktura shëndetësore. Shifrat e shëndetësisë japin një ide konkrete për ndryshimin. Numri i shtretërve spitalorë u rrit nga rreth 1 765 më 1945 në rreth 5 500 më 1953. Po ashtu raportohej se vdekshmëria foshnjore ra nga 112,2 vdekje për 1 000 lindje të gjalla më 1945 në 99,5 më 1953. Këto shifra nuk janë një shpikje propagandistike vetëm sepse regjimi mund t’i përdorte për propagandë. Ato dëshmojnë zgjerimin e kapaciteteve shëndetësore dhe një përmirësim të treguesit të vdekshmërisë foshnjore. Por as nuk duhet të interpretohen sikur çdo fshat kishte mjek pranë shtëpisë ose sikur çdo spital ofronte shërbime të një cilësie të njëjtë. Edhe fabrika ndryshoi jetën. Për një të ri që largohej nga puna tradicionale në bujqësi për t’u bërë mekanik, elektricist ose punëtor i kualifikuar, industrializimi krijonte mundësi të reja. Paga e rregullt sillte njëfarë sigurie dhe profesioni i ri mund të ndryshonte pozitën e familjes. Por fabrika ka dy histori: atë të prodhimit dhe atë të konsumit. Në të parën numërohen tonët e çelikut, mineralet dhe kilovatët e energjisë. Në të dytën pyetet nëse familja mund të blinte këpucë, një radio, një biçikletë apo një pajisje shtëpiake. Shteti shqiptar ishte i aftë të tregonte historinë e parë me shumë entuziazëm. Historia e dytë ishte më e ndërlikuar. Investimet industriale kërkonin burime të mëdha, ndërsa prodhimi i mallrave të konsumit nuk ecte gjithmonë me të njëjtin ritëm. Prandaj, punësimi mund të ishte më i sigurt, por jeta familjare vazhdonte të kufizohej nga mungesa e produkteve. Këtu qëndron një nga paradokset e ekonomisë së centralizuar: vendi mund të ndërtojë një fabrikë që simbolizon të ardhmen, ndërsa familja vazhdon të merret me problemet e së tashmes.
Vitet 1960–1970: fshati hyn në modernizim, por humbet autonominë. Kolektivizimi i bujqësisë ndryshoi marrëdhënien e fshatarit me tokën dhe prodhimin. Puna u organizua në kooperativa dhe ferma shtetërore, ndërsa vendimet ekonomike vareshin gjithnjë e më shumë nga strukturat administrative. Nga këndvështrimi i shtetit, kolektivizimi duhej të krijonte prodhim më të organizuar dhe të eliminonte dallimet shoqërore. Por ekonomia nuk bindet gjithmonë ndaj skemave që duken të përsosura në letër. Prodhimi bujqësor varet nga toka, klima, mjetet, aftësitë e punëtorëve dhe stimujt që kanë ata për të punuar. Fshatari që kishte punuar për familjen e vet nuk e përjetonte domosdoshmërisht njësoj punën kolektive. Për disa, kooperativa mund të sillte shërbime dhe infrastrukturë të re. Për të tjerë, kufizimi i autonomisë, shpërblimi i pamjaftueshëm dhe mungesa e mjeteve e bënin jetën më të vështirë. Elektrifikimi ishte, përkundrazi, një ndryshim që mund të kuptohej menjëherë pa pasur nevojë për ndonjë mbledhje partie. Kur një familje fitonte ndriçim elektrik, mbrëmja ndryshonte. Kur ndërtohej një rrugë, udhëtimi drejt qytetit mund të bëhej më i lehtë. Kur hapej një shkollë ose ambulancë, fshati fitonte një shërbim që më parë mund të ishte larg. Këto ishin përmirësime reale, por jo të mjaftueshme për të zgjidhur çdo problem të jetës rurale. Pastaj erdhi viti 1967, kur fushata kundër institucioneve fetare çoi në mbylljen e objekteve të kultit dhe në ndalimin e praktikave fetare. Shteti nuk u mjaftua me administrimin e ekonomisë dhe arsimit; ai pretendoi të riorganizonte edhe marrëdhënien e njeriut me besimin. Në këtë pikë, projekti i modernizimit kaloi nga fusha e shërbimeve publike në territorin e ndërgjegjes personale. Mund të argumentohej se shoqëria duhej të zhvillohej shkencërisht, por nga kjo nuk rridhte domosdoshmërisht se duhej të ndalohej besimi fetar. Shkenca nuk ka nevojë për mbylljen e kishës ose të xhamisë për të provuar vërtetësinë e saj. Shteti shqiptar kërkonte jo vetëm të ndryshonte mënyrën si jetonte njeriu, por edhe mënyrën si duhej të mendonte.
Vitet 1970–1978: industria si krenari dhe konsumi si problem. Në vitet 1970, industrializimi vazhdoi të ndryshonte pamjen e vendit. Ndërmarrjet e reja, hidrocentralet, rrugët dhe banesat krijuan një bazë ekonomike e infrastrukturore që Shqipëria e vitit 1945 nuk e kishte. Për shumë familje, banesa e re, shkolla e fëmijëve dhe puna në ndërmarrje shtetërore ishin ndryshime konkrete. Për herë të parë, një pjesë e popullsisë mund të mendonte për një profesion industrial ose teknik, jo vetëm për vazhdimin e jetës bujqësore të prindërve. Por këtu duhet bërë një dallim që propaganda nuk e pëlqente shumë: zhvillimi i prodhimit nuk është e njëjta gjë me zhvillimin e mirëqenies. Një vend mund të ndërtojë hidrocentrale dhe prapëseprapë të ketë vështirësi në furnizimin e familjeve me mallra. Mund të ndërtojë pallate dhe të mos plotësojë kërkesën për banesa. Mund të përgatisë inxhinierë dhe të mos ketë mundësi të sigurojë pjesë këmbimi për makineritë që ata duhet të mirëmbajnë. Ekonomia e planifikuar përballej me një problem të veçantë: vendimet merreshin në qendër, ndërsa nevojat ndryshonin nga një zonë dhe nga një familje te tjetra. Kur prodhimi nuk i përgjigjej kërkesës reale, gabimi nuk mbetej vetëm në një ndërmarrje; ai mund të përhapej në të gjithë zinxhirin e furnizimit. Kushtetuta e vitit 1976 e forcoi më tej modelin e vetëmbështetjes dhe izolimit ekonomik. Në vend që të kërkonte mënyra për të përfituar nga bashkëpunimi teknologjik dhe tregtar, Shqipëria e lidhi gjithnjë e më shumë pavarësinë me kufizimin e marrëdhënieve të jashtme. Por pavarësia nuk matet vetëm me numrin e shteteve me të cilat nuk bashkëpunon një vend. Ajo matet edhe me aftësinë për të ushqyer popullsinë, për të modernizuar industrinë dhe për të siguruar standarde të qëndrueshme jetese. Një ekonomi e vogël që kufizon burimet e jashtme duhet të jetë jashtëzakonisht efikase brenda vendit. Nëse nuk është, izolimi nuk e shton pavarësinë e qytetarit; mund t’ia zvogëlojë mundësitë.
Vitet 1978–1985: kur vetëmbështetja u përplas me mungesat. Pas ndërprerjes së marrëdhënieve me Kinën në vitin 1978, Shqipëria humbi edhe burimin e fundit të madh të mbështetjes së jashtme. Regjimi vazhdoi të paraqiste vetëmbështetjen si shprehje të dinjitetit kombëtar, por ekonomia duhej të përballonte pasojat praktike të mungesës së teknologjisë, pajisjeve dhe bashkëpunimit tregtar. Në fund, historia nuk pyet nëse një vend e ka shpallur veten të vetëmbështetur. Pyet nëse ka mundësi të prodhojë atë që i nevojitet. Gjatë viteve të fundit të periudhës që po shqyrtojmë, furnizimi i familjeve me mallra të ndryshme u bë një problem gjithnjë e më i rëndësishëm. Studimet mbi ekonominë shqiptare dhe jetën rurale përshkruajnë një realitet ku prodhimi familjar, ndihma e të afërmve dhe shkëmbimet informale ndihmonin për të përballuar mungesat. Këtu shfaqet një ironi e veçantë e sistemit: shteti që synonte të organizonte të gjithë ekonominë, përfshirë edhe shpërndarjen e mallrave, varej pjesërisht nga aftësia e familjeve për të plotësuar nevojat e tyre përmes burimeve joformale. Për një familje, një pagë e rregullt nuk garantonte një jetë të rehatshme. Nëse mungonte produkti, paratë nuk mjaftonin. Nëse nuk gjendeshin pjesët e këmbimit, një makinë ose pajisje mund të mbetej jashtë përdorimit. Nëse mungonin materialet e ndërtimit, dëshira për të përmirësuar banesën mund të shtyhej për vite. Ky ishte dallimi midis sigurisë së të ardhurave dhe sigurisë së konsumit. Problemet ekonomike shoqëroheshin me kufizime politike. Qytetarët nuk kishin mundësi të organizonin opozitë të lirë, ndërsa sindikatat nuk vepronin si organizata të pavarura kundër vendimeve të shtetit. Kjo e bënte më të vështirë që pakënaqësitë ekonomike të shndërroheshin në kërkesa publike për ndryshim.Deri në vitin 1985, Shqipëria kishte shumë më tepër industri, institucione dhe infrastrukturë sesa në vitin 1945. Por kjo nuk do të thoshte se kishte arritur një mirëqenie të qëndrueshme ose se qytetari kishte fituar liri më të mëdha. Në disa drejtime, vendi ishte modernizuar; në të tjera, ekonomia po tregonte kufijtë e modelit të zgjedhur.
Qytetari shqiptar dhe paradoksi i sigurisë. Nëse do të donim ta kuptonim jetën e një shqiptari të zakonshëm gjatë kësaj periudhe, do të duhej të shihnim disa gjëra së bashku. Ai mund të kishte një vend pune, por jo liri të plotë për të zgjedhur punën. Mund të kishte mundësi për të arsimuar fëmijët, por jo mundësi për të diskutuar lirisht çdo ide në shkollë. Mund të merrte një banesë, por jo domosdoshmërisht të zgjidhte vendin dhe standardin e saj. Mund të merrte trajtim në një institucion shëndetësor, por të vazhdonte të përballej me mungesa në pajisje ose personel, sidomos jashtë qendrave kryesore. Kjo është arsyeja pse cilësia e jetës nuk mund të përmblidhet në një slogan. Siguria e punës ka vlerë, por edhe mundësia për të zgjedhur profesionin. Arsimi publik ka vlerë, por edhe liria e mendimit. Shërbimet shëndetësore kanë vlerë, por edhe cilësia e tyre. Banesa ka vlerë, por edhe mundësia për të jetuar pa ndërhyrje arbitrare të shtetit në jetën private. Njeriu nuk është vetëm punëtor, prodhues ose marrës shërbimesh. Ai është edhe individ që ka nevojë të zgjedhë, të besojë, të kundërshtojë dhe të ndërtojë marrëdhëniet e veta shoqërore. Për më tepër, përvoja nuk ishte e njëjtë për të gjithë. Një familje që përfitonte nga arsimi dhe punësimi mund të kujtonte përmirësime reale. Një familje e prekur nga burgosja, internimi ose persekutimi politik e përjetonte periudhën përmes humbjeve që nuk mund të maten me numrin e shkollave apo të fabrikave. Historia e një shoqërie nuk është thjesht shuma e ndërtesave të saj. Është edhe shuma e mundësive, e frikërave, e zgjedhjeve dhe e kufizimeve të njerëzve që jetuan brenda tyre.
Përtej propagandës: çfarë tregojnë faktet? Një vlerësim serioz i Shqipërisë së viteve 1945–1985 duhet të shmangë dy gabime të kundërta. Gabimi i parë është të pranohet propaganda e regjimit sikur çdo arritje materiale provonte epërsinë e sistemit. Në këtë mënyrë, ndërtimi i një fabrike bëhej argument për drejtësinë e çdo politike, ndërsa një shkollë e re përdorej për të justifikuar kufizimin e lirive politike. Gabimi i dytë është të mohohen të gjitha arritjet vetëm sepse sistemi ishte autoritar. Një spital që trajtonte pacientë nuk pushonte së qeni i dobishëm për shkak të ideologjisë së shtetit. Një fëmijë që mësonte të lexonte nuk e humbte këtë aftësi sepse programi mësimor përmbante propagandë. Faktet duhet të vlerësohen sipas asaj që tregojnë realisht. Rritja e numrit të shkollave tregon zgjerim të infrastrukturës arsimore, por jo domosdoshmërisht cilësinë e mësimit. Rritja e numrit të shtretërve spitalorë tregon kapacitete më të mëdha, por jo akses të barabartë në trajtim. Rritja e prodhimit industrial tregon zgjerim të kapacitetit prodhues, por jo domosdoshmërisht rritje të konsumit familjar. Punësimi i gjerë tregon një formë sigurie ekonomike, por jo liri të plotë profesionale. Kjo metodë na lejon të njohim arritjet pa i kthyer ato në justifikim politik dhe të dokumentojmë represionin pa e përdorur atë si arsye për të mohuar çdo ndryshim material. Në fund, pyetja më e dobishme nuk është nëse Shqipëria e vitit 1985 ishte më e zhvilluar se Shqipëria e vitit 1945. Në shumë fusha materiale, përgjigjja është po. Pyetja është nëse ky zhvillim ishte aq efikas, i qëndrueshëm dhe i drejtë sa mund të ishte, dhe çfarë çmimi shoqëror u pagua për të.
Përfundimisht, shteti ndërtonte, qytetari jetonte. Në vitin 1945, Shqipëria kishte nevojë për shkolla, spitale, rrugë, energji elektrike dhe industri. Në vitin 1985, shumë nga këto struktura ekzistonin në një shkallë shumë më të gjerë. Ky ndryshim nuk mund të mohohet pa mohuar një pjesë të rëndësishme të historisë shqiptare. Por as nuk mund të pretendohet se ndërtimi i tyre e zgjidhi problemin e cilësisë së jetës. Në shumë raste, modernizimi material u shoqërua me kufizimin e autonomisë ekonomike, kontrollin ideologjik, represionin politik dhe mungesën e pluralizmit. Pas vitit 1978, izolimi ekonomik dhe dobësitë e prodhimit e bënë gjithnjë e më të dukshme largësinë midis ambicieve të shtetit dhe nevojave të familjeve. Historia e kësaj periudhe nuk është as një himn për industrializimin, as një nekrologji e shkruar vetëm me emrat e viktimave të represionit. Ajo është historia e një shoqërie që u arsimua më shumë, u urbanizua dhe ndërtoi kapacitete të reja, por që nuk fitoi lirinë për të vendosur në mënyrë të pavarur mbi shumë aspekte të jetës së vet. Nëse duam ta përmbledhim këtë kontradiktë me një vëzhgim të thjeshtë, mund të themi se shteti shqiptar ishte shumë i interesuar të dinte ku punonte qytetari, çfarë prodhonte, ku banonte dhe çfarë duhej të mendonte. Ishte më pak i gatshëm t’i jepte atij mundësinë për të vendosur vetë mbi këto çështje. Kjo është arsyeja pse historia e Shqipërisë së viteve 1945–1985 duhet lexuar përtej emrave të institucioneve dhe ideologjive që i drejtonin. Institucionet duhen gjykuar nga ajo që bënin për njerëzit, nga mënyra si funksiononin dhe nga mundësia që njerëzit kishin për t’i kontrolluar. Një fabrikë mund të ndërtojë prodhim; një shkollë mund të ndërtojë dije; një spital mund të shpëtojë jetë. Por asnjëra prej tyre, e marrë më vete, nuk mund të ndërtojë një shoqëri të lirë. Dhe këtu qëndron mësimi më i rëndësishëm i kësaj periudhe: zhvillimi i vërtetë nuk matet vetëm me atë që shteti ndërton, por edhe me atë që qytetari mund të bëjë lirisht me jetën e vet.
Prandaj, vlerësimi më i drejtë i Shqipërisë së viteve 1945–1985 nuk është të zgjedhim midis propagandës së regjimit dhe mohimit të gjithçkaje që ai ndërtoi. Është të dallojmë arritjet materiale nga pretendimet ideologjike, institucionet publike nga kontrolli politik dhe zhvillimin ekonomik nga liria njerëzore. Një shoqëri nuk është vërtet e emancipuar vetëm sepse ndryshon atë që zotëron. Ajo duhet të ndryshojë edhe marrëdhëniet përmes të cilave njerëzit punojnë, vendosin, ndajnë frytet e punës dhe përcaktojnë të ardhmen e tyre.
