Llazar Syziu
Rënia e regjimit komunist në Shqipëri nuk ishte thjesht një ndryshim politik; ajo ishte një rishpërndarje e plotë
e pasurisë, pushtetit dhe mundësive ekonomike. Në këtë proces, shtresat e pasura të reja që u formuan gjatë
tranzicionit — si dhe një pjesë e individëve me kapital, lidhje ose aftësi sipërmarrëse — dolën ndër fituesit
kryesorë të kësaj kohe të re historike. Në një shoqëri që për dekada kishte funksionuar mbi ndalimin e pronës
private dhe kontrollin total të shtetit mbi ekonominë, hapja e tregut pas viteve 1990 krijoi një terren
krejtësisht të ri. Për herë të parë pas gjysmë shekulli, individi mund të zotëronte përsëri kapital, të hapte
biznes dhe të investonte pa kufizimet ideologjike të së kaluarës. Kjo ishte pika e kthesës që transformoi
strukturën ekonomike shqiptare.
Historia ka një zakon të çuditshëm: nuk i shpërblen kurrë të gjithë në të njëjtën kohë, dhe aq më pak në të
njëjtën mënyrë. Shqipëria e pas vitit 1990 është një shembull pothuaj laboratorik i këtij rregulli të pashkruar.
Ndërsa një pjesë e shoqërisë përballej me humbjen e sigurisë së vjetër, një tjetër po mësonte me shpejtësi
artin e një loje të re: atë të tregut. Dhe si çdo lojë e re, fituesit e parë nuk janë domosdoshmërisht më të
drejtët, por më të shpejtët. Rënia e regjimit komunist nuk solli thjesht lirinë politike; ajo solli edhe një zbrazëti
ekonomike që duhej mbushur menjëherë. Shteti, që për dekada kishte qenë pronar i gjithçkaje, u tërhoq nga
skena duke lënë pas një pyetje të madhe: kush do ta marrë vendin e tij? Përgjigjja nuk erdhi nga teoritë, por
nga praktika e ashpër e tranzicionit.
Në këtë boshllëk u shfaq një figurë e re shoqërore: sipërmarrësi i tranzicionit. Nuk ishte domosdoshmërisht
industrialist klasik, as tregtar tradicional. Ishte një përzierje e guximit, oportunizmit dhe shpesh edhe e
rastësisë së favorshme. Privatizimi, i menduar si një proces i shpërndarjes së pronës publike në duar private,
në realitet u kthye në një garë të shpejtë ku informacioni vlente më shumë se kapitali. Ata që e kuptuan herët
se ndërmarrjet shtetërore do të kalonin në duar private, ata që kishin lidhje, ose thjesht ata që nuk u trembën
nga kaosi institucional, u gjendën në një pozitë të favorshme. Në një ekonomi ku rregullat ende po
shkruheshin, avantazhi nuk ishte gjithmonë meritokracia, por shpejtësia e reagimit. Një nga përfitimet më të
mëdha ishte procesi i privatizimit. Ndërmarrjet shtetërore, toka dhe pasuritë publike u kaluan gradualisht në
pronësi private.
Në një sistem ku institucionet ishin ende të dobëta dhe rregullat e tregut nuk ishin konsoliduar, ata që kishin
informacion, kapital fillestar ose lidhje të favorshme arritën të përfitojnë ndjeshëm. Kështu u formua një
shtresë e re biznesmenësh dhe investitorësh që u pasuruan shpejt në një ekonomi në tranzicion. Po aq e
rëndësishme ishte edhe hapja e tregut të lirë. Tregtia, import-eksporti dhe sektori i shërbimeve u zgjeruan me
shpejtësi. Individët që kishin aftësi sipërmarrëse apo guxim për të vepruar në një mjedis të paqëndrueshëm
përfituan nga mungesa fillestare e konkurrencës dhe rregullimit të fortë. Në këtë fazë, ekonomia shqiptare
ishte më shumë një hapësirë mundësish të shpejta sesa një sistem i stabilizuar. Një tjetër burim i rëndësishëm
përfitimi ishte edhe ekonomia informale dhe emigracioni. Remitancat nga shqiptarët jashtë vendit u kthyen në
kapital investimi për shumë familje. Këto të ardhura financuan hapjen e bizneseve të vogla, ndërtimin e
pasurive të paluajtshme dhe hyrjen në tregje të reja. Kështu, lidhja me emigracionin u bë një faktor kyç në
krijimin e shtresës së re të pasur.
Megjithatë, ky proces nuk ishte i barabartë për të gjithë. Përfitimi ekonomik u përqendrua në duar të pakta,
duke krijuar një shtresë të re elite ekonomike në një kohë shumë të shkurtër. Ndërsa një pjesë e shoqërisë
përballej me papunësi dhe varfëri, një tjetër pjesë akumulonte kapital dhe ndikim ekonomik me shpejtësi të
madhe. Kjo e thelloi pabarazinë sociale, por njëkohësisht formësoi bazat e ekonomisë së tregut në Shqipëri.
Në përfundim, shtresat e pasura të reja në Shqipërinë post-komuniste përfituan nga një kombinim faktorësh:
privatizimi, hapja e tregut, mungesa fillestare e rregullimit institucional dhe flukset e emigracionit. Ky ishte një
proces i shpejtë dhe shpesh i pabarabartë, por që solli lindjen e një realiteti të ri ekonomik, ku pasuria nuk
ishte më e trashëguar nga sistemi i vjetër, por e fituar në kushtet e një ekonomie të hapur dhe konkurruese.
Tregu i lirë, i ardhur si një premtim për modernizim, u shndërrua në një terren eksperimentimi të egër. Importi
dhe tregtia u bënë fushat e para ku kapitali filloi të grumbullohej me ritme të shpejta. Në mungesë të një
industrie të konsoliduar, Shqipëria u kthye në një vend ku mallrat lëviznin më shpejt se institucionet. Dhe aty
ku mallrat lëvizin shpejt, pasuria zakonisht nuk vonon. Por ndoshta fenomeni më interesant i kësaj kohe ishte
roli i emigracionit. Shqipëria, në mënyrë paradoksale, nuk eksportoi vetëm njerëz, por importoi kapital përmes
tyre. Remitancat u kthyen në një nga motorët kryesorë të ekonomisë së re. Një valixhe e mbushur me kursime
nga Athina apo Milano kishte më shumë ndikim në ekonominë lokale sesa shumë plane zhvillimi të shkruara
në zyra. Në këtë peizazh të ri, shtresa e re e pasur nuk lindi nga trashëgimia e vjetër, por nga aftësia për t’u
përshtatur me një realitet që nuk kishte manual përdorimi. Dhe si çdo lindje e shpejtë historike, ajo mbartte
brenda vetes edhe kontradiktat e saj: pasurim të shpejtë, pabarazi të thelluar dhe një ndarje gjithnjë e më të
dukshme mes atyre që kishin akses në mundësi dhe atyre që mbetën jashtë tyre.
Juristi do të thoshte ndoshta se kjo nuk ishte një histori e drejtësisë apo padrejtësisë, por një histori e
shpejtësisë. Sepse në momentet kur një sistem shembet dhe një tjetër ende nuk është ndërtuar, fiton jo
domosdoshmërisht më i miri, por më i përgatituri për kaosin. Në fund, Shqipëria e tranzicionit ekonomik nuk
është thjesht historia e krijimit të pasurisë së re. Është historia e një gare të pabarabartë në një fushë që
ndryshonte rregullat ndërsa loja vazhdonte. Dhe si çdo garë e tillë, ajo la pas fitues të shpejtë, humbës të
shumtë dhe një shoqëri që ende përpiqet të kuptojë rregullat e saj të vërteta.
