Llazar Syziu
Historia ka një zakon të çuditshëm: nuk kënaq askënd. Ata që jetojnë në të ankohen se gjithçka shkon keq; ata që vijnë më pas kujtojnë vetëm të këqijat ose vetëm të mirat. E vërteta zakonisht qëndron diku në mes, larg pasioneve dhe nostalgjive. Kështu ndodh edhe me Shqipërinë e viteve 1920–1940. Historia e Shqipërisë gjatë gjysmës së parë të shekullit XX është historia e një kombi që luftoi për të mbijetuar dhe për t’u ndërtuar si shtet modern. Kur krahasojmë Shqipërinë e vitit 1940 me atë të vitit 1920, dallimet janë të dukshme. Megjithëse vendi vazhdonte të përballej me vështirësi ekonomike dhe sociale, ai kishte bërë hapa të rëndësishëm përpara në arsim, shëndetësi, infrastrukturë dhe organizim shtetëror. Prandaj mund të argumentohet se Shqipëria e vitit 1940 nuk ishte më ajo e vitit 1920, por një shtet që kishte ndryshuar ndjeshëm fytyrën e vet. Historia e një kombi nuk matet nga fjalët që ai thotë për veten, por nga kushtet materiale në të cilat jeton populli i tij. Nuk janë deklaratat politike ato që përcaktojnë zhvillimin e një shoqërie, por forcat prodhuese, institucionet ekonomike dhe aftësia e saj për të transformuar natyrën në dobi të njeriut. Pikërisht nga ky këndvështrim duhet parë edhe ndryshimi midis Shqipërisë së vitit 1920 dhe asaj të vitit 1940.
Në vitin 1920, Shqipëria ishte më shumë një shpresë sesa një shtet. Kishte dalë e rraskapitur nga Lufta e Parë Botërore, me kufij ende të pasigurt, me ekonomi primitive dhe me një popullsi që jetonte kryesisht në fshat. Në shumë zona, rruga ishte një luks, shkolla një përjashtim dhe mjeku një figurë pothuajse legjendare. Shteti ekzistonte në letër, por ende duhej të fitonte autoritet mbi territorin dhe qytetarët e tij. Në vitin 1920, Shqipëria ishte një vend i dalë nga shekuj prapambetjeje feudale dhe nga rrënimet e luftërave. Ekonomia mbështetej pothuajse tërësisht në bujqësi primitive, komunikimet ishin të pakta dhe organizimi shtetëror ishte ende në fazat e para. Shumica e popullsisë jetonte në kushte që ndryshonin pak nga ato të shekujve të mëparshëm. Forcat prodhuese ishin të dobëta dhe, për rrjedhojë, edhe aftësia e shoqërisë për të krijuar pasuri ishte e kufizuar.
Zhvillimi i arsimit përbën një nga treguesit më të rëndësishëm të këtij transformimi. Në vitin 1920, shumica e popullsisë ishte analfabete dhe numri i shkollave ishte shumë i kufizuar. Shteti shqiptar, i sapodalë nga periudhat e luftërave dhe pasigurisë, kishte pak mundësi për të investuar në arsim. Megjithatë, gjatë dy dekadave të mëvonshme u hapën dhjetëra shkolla fillore dhe të mesme, u përgatitën mësues të rinj dhe u zgjeruan mundësitë e arsimimit për vajzat. Kjo solli rritjen e nivelit kulturor dhe krijimin e një brezi të ri intelektualësh që do të luanin rol të rëndësishëm në jetën kombëtare. Njëzet vjet më vonë, Shqipëria mbetej e varfër. Askush nuk mund ta mohonte këtë. Por po aq e vërtetë është se ajo nuk ishte më e njëjta Shqipëri. Kushdo që do të kishte udhëtuar nga viti 1920 në vitin 1940 do të kishte parë një vend me më shumë shkolla, më shumë rrugë, më shumë ndërtesa publike dhe me një administratë që, me të gjitha mangësitë e saj, funksiononte më mirë se më parë. Pra, gjatë dy dekadave që pasuan, ndodhën ndryshime që nuk mund të mohohen. U ndërtuan rrugë, u zgjerua rrjeti shkollor, u hapën spitale dhe filloi elektrifikimi i qendrave urbane. Këto nuk janë thjesht ndërtime prej guri, betoni apo hekuri; ato përfaqësojnë zgjerimin e kapaciteteve prodhuese të shoqërisë. Një rrugë e re nuk lidh vetëm dy qytete; ajo lidh tregje, njerëz dhe procese ekonomike. Një shkollë nuk edukon vetëm individë; ajo krijon fuqi punëtore më të kualifikuar. Një spital nuk shëron vetëm të sëmurët; ai ruan dhe riprodhon forcën e punës së shoqërisë.
Përmirësimi i shërbimit shëndetësor dëshmon për përparimin e vendit. Në vitin 1920, Shqipëria kishte shumë pak mjekë dhe spitale, ndërsa sëmundjet epidemike përbënin një kërcënim të vazhdueshëm për popullsinë. Deri në vitin 1940, ishin hapur spitale dhe ambulanca në qytetet kryesore, ishin organizuar shërbime higjienike dhe ishin ndërmarrë masa kundër sëmundjeve të përhapura. Edhe pse sistemi shëndetësor mbetej modest në krahasim me vendet e zhvilluara evropiane, ai ishte shumë më i avancuar se dy dekada më parë. Nuk ishte një mrekulli. Mrekullitë nuk ekzistojnë në histori. Ishte rezultat i një procesi të ngadalshëm shtetformimi. U hapën shkolla, jo aq sa duheshin, por më shumë se kurrë më parë. U ndërtuan spitale, jo sipas standardeve të Parisit apo Londrës, por të mjaftueshme për të treguar se vendi kishte filluar të mendonte për shëndetin publik. U ndërtuan rrugë që lidhnin qytetet dhe krahinat, duke i dhënë Shqipërisë atë që deri atëherë i kishte munguar: ndjenjën e një hapësire kombëtare të përbashkët. Prandaj, kur thuhet se Shqipëria e vitit 1940 nuk ishte ajo e vitit 1920, kjo nuk duhet kuptuar si një lavdërim i verbër i qeverive të kohës, por si njohje e një fakti historik: forcat prodhuese të vendit ishin zgjeruar dhe baza materiale e shoqërisë ishte transformuar. Më shumë shkolla, më shumë spitale, më shumë rrugë, më shumë energji dhe një popullsi më e madhe nuk janë thjesht statistika; ato janë shprehja konkrete e një ndryshimi në jetën materiale të kombit.
Një argument tjetër i rëndësishëm lidhet me zhvillimin e infrastrukturës. Shqipëria e vitit 1920 ishte një vend me pak rrugë dhe me komunikime të vështira ndërmjet krahinave. Shumë zona mbeteshin të izoluara dhe transporti zhvillohej kryesisht me mjete që tërhiqeshin me kafshë. Gjatë viteve 1925–1939 u ndërtuan rrugë të reja, ura dhe vepra publike që lidhën qytetet kryesore të vendit. Kjo jo vetëm lehtësoi lëvizjen e njerëzve dhe mallrave, por edhe ndihmoi në forcimin e unitetit kombëtar dhe zhvillimin ekonomik. Edhe qytetet kishin filluar të ndryshonin fytyrë. Dritat elektrike, ndërtesat administrative, tregtia dhe komunikimet krijonin pamjen e një vendi që po përpiqej të hynte në shekullin XX. Nuk ishte ende Evropa, por nuk ishte më as provinca e harruar e Perandorisë Osmane. Po aq domethënës ishte edhe zgjerimi i përdorimit të energjisë elektrike dhe i shërbimeve publike. Në fillim të viteve 1920, elektrifikimi ishte pothuajse inekzistent. Deri në prag të Luftës së Dytë Botërore, qytetet kryesore kishin përfituar nga ndriçimi elektrik, ndërsa ishin përmirësuar edhe sistemet e ujësjellësit dhe komunikimit. Këto ndryshime sollën një mënyrë jetese më moderne dhe më të afërt me standardet evropiane të kohës.
Një tregues tjetër i progresit ishte rritja e popullsisë. Nga rreth 800 mijë banorë në fillim të viteve 1920, Shqipëria arriti të kalonte një milion banorë para Luftës së Dytë Botërore. Kjo rritje lidhej me përmirësimin gradual të kushteve të jetesës, me uljen e vdekshmërisë dhe me një stabilitet më të madh politik e shoqëror. Por analiza nuk duhet të ndalet këtu. Çdo zhvillim ekonomik duhet parë në raport me strukturën e pushtetit dhe pronësisë. Ndërsa rrugët, shkollat dhe institucionet shtoheshin, ekonomia shqiptare lidhej gjithnjë e më shumë me kapitalin e huaj, veçanërisht atë italian. Kjo do të thoshte se zhvillimi nuk ishte plotësisht i pavarur. Një pjesë e rëndësishme e investimeve dhe e kontrollit ekonomik ndodhej jashtë duarve të popullit shqiptar. Për rrjedhojë, modernizimi mbante brenda vetes edhe kontradiktat e veta. Megjithatë, këto kontradikta nuk e mohojnë faktin e përparimit. Historia nuk ecën në vijë të drejtë dhe as nuk zhvillohet pa kundërshti. Çdo shoqëri përparon duke kaluar nga forma më të ulëta organizimi drejt formave më të avancuara. Shqipëria e viteve 1920 ishte ende e lidhur fort me strukturat tradicionale dhe ekonominë e mbijetesës; Shqipëria e vitit 1940 kishte filluar të krijonte elementët e një shoqërie më moderne dhe më të integruar ekonomikisht.
Megjithatë, për të qenë objektivë, duhet pranuar se Shqipëria e vitit 1940 nuk ishte ende një vend plotësisht i zhvilluar. Analfabetizmi mbetej i lartë, ekonomia ishte kryesisht bujqësore dhe vendi kishte varësi të konsiderueshme nga Italia. Por këto mangësi nuk e zbehin faktin se, krahasuar me vitin 1920, Shqipëria kishte bërë përparime të dukshme dhe kishte krijuar themelet e një shteti modern. Sigurisht, nuk duhet rënë në gabimin e kundërt: atë të idealizimit. Shqipëria e vitit 1940 vazhdonte të kishte plagë të thella. Analfabetizmi mbetej i përhapur, industria ishte pothuajse e papërfillshme dhe ekonomia varej në masë të madhe nga kapitali italian. Pas fasadës së modernizimit fshihej ende një shoqëri e brishtë, me kontraste të forta ndërmjet qytetit dhe fshatit. Por historia nuk matet me ëndrra; ajo matet me krahasime. Dhe krahasimi midis viteve 1920 dhe 1940 është i qartë. Në vetëm dy dekada, Shqipëria kishte shtuar popullsinë, kishte zgjeruar arsimin, kishte përmirësuar shërbimet shëndetësore dhe kishte ndërtuar infrastrukturë që më parë nuk ekzistonte. Një vend i vogël, i varfër dhe shpesh i harruar nga Evropa kishte arritur të lëvizte përpara. Kjo nuk do të thotë se kishte zgjidhur problemet e saj. Do të thotë vetëm se kishte filluar t’i përballonte ato. Dhe për një shtet që njëzet vjet më parë luftonte ende për të provuar se kishte të drejtë të ekzistonte, ky nuk ishte një sukses i vogël.
Në përfundim, Shqipëria e vitit 1940 përfaqësonte një realitet shumë të ndryshëm nga ai i vitit 1920. Më shumë shkolla, më shumë spitale, më shumë rrugë, më shumë energji dhe një popullsi më e madhe dëshmojnë se vendi kishte hyrë në një proces të rëndësishëm modernizimi. Edhe pse rruga drejt zhvillimit ishte ende e gjatë, dy dekadat e para të shtetit shqiptar treguan se një komb i vogël mund të transformohej dhe të ndryshonte ndjeshëm fatin e vet brenda një kohe relativisht të shkurtër. Historia e Shqipërisë ndërmjet viteve 1920 dhe 1940 tregon se edhe një vend i vogël mund të ndryshojë kur krijon institucione, zhvillon infrastrukturën dhe zgjeron aftësinë e tij prodhuese. Ky është ligji themelor i zhvillimit historik: përparimi i një shoqërie matet nga zhvillimi i bazës së saj materiale dhe nga mundësia që ajo krijon për jetën e shumicës së njerëzve. Për këtë arsye, Shqipëria e vitit 1940 nuk mund të krahasohet me atë të vitit 1920. Popullsia ishte rritur, arsimi ishte zgjeruar dhe infrastruktura kishte bërë hapa përpara. Kjo dëshmon se vendi kishte hyrë në një proces transformimi material, sado i kufizuar të ishte ai. Ndoshta ky është gjykimi më i drejtë për Shqipërinë e vitit 1940: jo një histori triumfi, por një histori përparimi. Jo fundi i rrugës, por dëshmia se rruga kishte filluar më në fund.
