Llazar Syziu
Popujt kanë kujtesë të shkurtër. Aq të shkurtër, sa shpesh harrojnë jo vetëm atë që kanë fituar, por edhe atë që kanë humbur. Shqipëria është një shembull i shkëlqyer i kësaj rregulle. Sot dëgjon njerëz që flasin për të kaluarën me mall dhe të tjerë që flasin për të ardhmen me zemërim. Të parët harrojnë kufijtë e mbyllur. Të dytët harrojnë sa e gjatë ishte rruga për t’i hapur ata. Historia e Shqipërisë pas vitit 1990 është historia e një transformimi të thellë politik, ekonomik dhe shoqëror. Kalimi nga një sistem i centralizuar dhe i izoluar drejt një shoqërie të hapur dhe ekonomie tregu solli mundësi të reja zhvillimi, por edhe probleme të reja që vazhdojnë të ndikojnë jetën e qytetarëve. Për këtë arsye, vlerësimi i periudhës së tranzicionit kërkon një analizë të ekuilibruar, e cila të marrë parasysh si arritjet, ashtu edhe vështirësitë që kanë shoqëruar këtë proces. Historia e shoqërive nuk mund të kuptohet duke u mbështetur vetëm në vullnetin e individëve apo në programet politike të qeverive. Ajo duhet të analizohet përmes zhvillimit të forcave prodhuese dhe marrëdhënieve ekonomike që përcaktojnë jetën materiale të njerëzve. Në këtë kuptim, problemet që përjeton Shqipëria e sotme – emigracioni, pabarazitë ekonomike, zbrazja e zonave rurale dhe pasiguria sociale – nuk janë fenomene të rastësishme. Ato janë rezultat i transformimeve të thella që kanë ndodhur në strukturën ekonomike të vendit pas kalimit në ekonominë e tregut.
Një nga ndryshimet më të rëndësishme ishte hapja e vendit ndaj botës. Shqiptarët fituan lirinë për të udhëtuar, studiuar dhe punuar jashtë vendit. Ekonomia u integrua gradualisht në tregjet ndërkombëtare, ndërsa teknologjia dhe komunikimi modern ndryshuan mënyrën e jetesës. Investimet në infrastrukturë, zhvillimi i sektorit privat dhe zgjerimi i shërbimeve krijuan mundësi të reja ekonomike që nuk ekzistonin më parë. Këto zhvillime dëshmojnë se Shqipëria ka përjetuar një transformim të rëndësishëm krahasuar me periudhën para vitit 1990. Në fund të viteve tetëdhjetë, Shqipëria ishte një vend i varfër, por i palëvizshëm. Njerëzit rrinin aty ku kishin lindur. Fshatrat ishin plot me banorë, qytetet rriteshin sipas planeve të shtetit dhe emigracioni ishte një fjalë pothuajse e ndaluar. Sot ndodh e kundërta. Shqiptari lëviz. Ndonjëherë lëviz për të kërkuar një jetë më të mirë. Ndonjëherë thjesht sepse nuk beson se mund ta gjejë atë në vendin e vet. Në fund të viteve tetëdhjetë, Shqipëria ishte një shoqëri me mundësi të kufizuara ekonomike dhe me liri të kufizuara politike, por me një shkallë relativisht të ulët të diferencimit social. Kalimi në ekonominë e tregut krijoi kushte të reja për zhvillimin e kapitalit privat dhe për integrimin e vendit në ekonominë globale. Ky proces solli rritje ekonomike, zgjerim të tregtisë dhe mundësi të reja për investime, por njëkohësisht prodhoi edhe kontradikta të reja shoqërore.
Megjithatë, ky transformim nuk ka qenë pa kosto. Një nga problemet më të mëdha është emigracioni masiv. Që nga hapja e kufijve, qindra mijëra shqiptarë kanë zgjedhur të ndërtojnë jetën e tyre jashtë vendit. Në fillim, emigracioni u pa si një mundësi për të shpëtuar nga varfëria dhe mungesa e perspektivës ekonomike. Por me kalimin e kohës, largimi i të rinjve dhe i profesionistëve ka krijuar mungesë të kapitalit njerëzor dhe ka ndikuar negativisht në zhvillimin afatgjatë të vendit. Emigracioni është ndoshta drama më e madhe e Shqipërisë moderne. Ai është njëkohësisht sukses dhe dështim. Sukses, sepse tregon se qytetarët janë të lirë të zgjedhin fatin e tyre. Dështim, sepse shumë prej tyre zgjedhin ta kërkojnë atë larg atdheut. Kur të rinjtë largohen në numër të madh, vendi humbet jo vetëm krahë pune, por edhe energjinë, ambicien dhe besimin që mbajnë gjallë një komb. Kjo është arsyeja pse shumë fshatra sot ngjajnë me fotografi të vjetra. Shtëpitë që dikur gumëzhinin nga zërat e fëmijëve janë të mbyllura. Oborret janë bosh. Shkollat kanë pak nxënës ose nuk kanë fare. Nuk është lufta që i ka zbrazur këto vende. Është ekonomia. Është tërheqja e qyteteve dhe e Evropës. Është bindja se e ardhmja ndodhet diku tjetër. Një nga pasojat më të dukshme është emigracioni masiv. Në një ekonomi tregu, fuqia punëtore lëviz drejt vendeve ku puna paguhet më mirë dhe ku mundësitë ekonomike janë më të mëdha. Për këtë arsye, qindra mijëra shqiptarë u larguan nga vendi në kërkim të kushteve më të favorshme jetese. Ky proces nuk duhet parë vetëm si zgjedhje individuale. Ai është pasojë e pabarazive në zhvillimin ekonomik mes vendeve dhe e mënyrës se si tregu global tërheq fuqinë punëtore drejt qendrave më të zhvilluara të kapitalit.
Një tjetër sfidë serioze është rënia e lindshmërisë dhe plakja e popullsisë. Në dekadat e fundit, numri i lindjeve ka rënë ndjeshëm, ndërsa pjesa e popullsisë së moshuar është rritur. Ky fenomen lidhet me ndryshimet ekonomike, emigracionin dhe transformimin e modelit familjar. Pasojat e tij ndihen në tregun e punës, në sistemin e pensioneve dhe në zhvillimin demografik të vendit. Rënia e lindshmërisë dhe plakja e popullsisë lidhen gjithashtu me ndryshimet ekonomike. Kur puna bëhet më e pasigurt, kur strehimi dhe rritja e fëmijëve bëhen më të kushtueshme dhe kur një pjesë e madhe e të rinjve emigron, familjet priren të kenë më pak fëmijë. Kjo nuk është thjesht një çështje kulturore; ajo lidhet drejtpërdrejt me kushtet materiale të jetesës dhe me organizimin ekonomik të shoqërisë.
Një tjetër fenomen i lidhur me këtë proces është zbrazja e zonave rurale. Kapitali tenton të përqendrohet atje ku fitimi është më i madh. Si rezultat, investimet, infrastruktura dhe mundësitë e punës janë përqendruar kryesisht në qytetet e mëdha dhe në sektorët më fitimprurës të ekonomisë. Fshatrat dhe rajonet periferike kanë humbur një pjesë të konsiderueshme të popullsisë së tyre, ndërsa shumë toka dhe burime kanë mbetur të pashfrytëzuara. Kjo ka krijuar një zhvillim të pabarabartë ndërmjet rajoneve të vendit. Po aq shqetësuese është edhe zbrazja e zonave rurale. Shumë fshatra kanë humbur një pjesë të madhe të banorëve të tyre për shkak të migrimit drejt qyteteve ose jashtë Shqipërisë. Si rezultat, disa zona kanë mbetur me popullsi të plakur dhe me mungesë të shërbimeve bazë. Kjo ka krijuar pabarazi të dukshme mes rajoneve të zhvilluara dhe atyre që po përballen me tkurrje ekonomike dhe demografike. Pastaj vjen korrupsioni, ai armik i heshtur që nuk ndërton asgjë, por konsumon gjithçka. Ai nuk është vetëm një problem ligjor. Është një problem moral. Kur qytetari humbet besimin se rregullat vlejnë njësoj për të gjithë, ai fillon të kërkojë zgjidhjen jo te shteti, por te aeroporti. Shumë nga valixhet që largohen nga Shqipëria mbajnë brenda jo vetëm rroba, por edhe zhgënjime.
Ndërkohë, ekonomia e tregut ka krijuar një realitet që Shqipëria e dikurshme nuk e njihte: pabarazinë e dukshme. Në socializëm shumica ishin pak a shumë njësoj të varfër. Sot disa janë bërë shumë të pasur, ndërsa të tjerë vazhdojnë të luftojnë për të siguruar jetesën. Ky është çmimi i lirisë ekonomike. Ajo krijon mundësi, por nuk i shpërndan ato në mënyrë të barabartë. Në të njëjtën kohë, ekonomia e tregut ka sjellë edhe pabarazi më të mëdha në shpërndarjen e të ardhurave. Ndërsa një pjesë e shoqërisë ka përfituar nga investimet, sipërmarrja dhe integrimi ekonomik, një pjesë tjetër vazhdon të përballet me vështirësi ekonomike. Kjo ka krijuar diferenca më të mëdha sociale sesa ato që ekzistonin në periudhën e mëparshme. Për më tepër, korrupsioni dhe dobësitë institucionale kanë penguar në shumë raste zhvillimin e qëndrueshëm dhe forcimin e besimit të qytetarëve te shteti. Po aq domethënëse janë pabarazitë ekonomike që kanë shoqëruar tranzicionin. Në ekonominë e tregut, pasuria nuk shpërndahet automatikisht sipas nevojave shoqërore, por sipas pozitës që individët dhe grupet zënë në procesin ekonomik. Si rezultat, një pjesë e shoqërisë ka arritur të përfitojë ndjeshëm nga privatizimi, investimet dhe zgjerimi i tregut, ndërsa një pjesë tjetër është përballur me pasiguri ekonomike dhe vështirësi sociale. Kjo ka krijuar dallime më të mëdha në të ardhura dhe në standardin e jetesës.
Megjithatë, këto probleme nuk duhet të na çojnë në përfundimin se tranzicioni ka qenë një dështim. Përkundrazi, ato tregojnë se zhvillimi është një proces kompleks, i mbushur me kundërthënie dhe sfida. Shqipëria e sotme është më e hapur, më e lidhur me botën, më e zhvilluar në infrastrukturë dhe më e avancuar teknologjikisht sesa ishte disa dekada më parë. Por njëkohësisht ajo përballet me detyrën e vështirë për të zgjidhur problemet sociale dhe demografike që kanë lindur gjatë këtij transformimi. Megjithatë, do të ishte një gabim po aq i madh të shihnim vetëm anën e errët të historisë. Shqipëria e sotme është më e lirë, më e hapur dhe më e lidhur me botën sesa ka qenë ndonjëherë. Shqiptarët udhëtojnë, studiojnë, komunikojnë dhe ndërtojnë biznese në një mënyrë që brezat e mëparshëm as nuk mund ta imagjinonin. Rrugët, teknologjia dhe mundësitë janë shumë më të mëdha se dikur. Megjithatë, këto kontradikta nuk duhet të fshehin faktin se Shqipëria ka përjetuar një transformim të madh. Zhvillimi i infrastrukturës, zgjerimi i teknologjisë, integrimi në tregjet ndërkombëtare dhe rritja e mundësive individuale janë realitete të pamohueshme. Por historia na mëson se çdo sistem ekonomik krijon jo vetëm përparësi, por edhe kundërthëniet e veta. Nëse sistemi i mëparshëm karakterizohej nga izolimi dhe mungesa e lirisë ekonomike, sistemi i ri karakterizohet nga pabarazitë, përqendrimi i kapitalit dhe pasiguria sociale për një pjesë të popullsisë.
Në përfundim, historia e Shqipërisë pas vitit 1990 është historia e një vendi që ka ndryshuar rrënjësisht. Arritjet në liri, integrim ndërkombëtar dhe modernizim janë të pamohueshme, por po aq reale janë edhe sfidat që lidhen me emigracionin, pabarazitë ekonomike, korrupsionin dhe krizën demografike. Prandaj, detyra e brezave të sotëm nuk është të mohojnë as sukseset dhe as problemet, por të ndërtojnë politika që ta bëjnë zhvillimin ekonomik të shoqërohet me drejtësi sociale dhe mirëqenie për të gjithë qytetarët. Në përfundim, emigracioni, pabarazitë ekonomike, zbrazja e zonave rurale dhe problemet demografike nuk janë dukuri të shkëputura nga njëra-tjetra. Ato janë shprehje të transformimit të thellë ekonomik që ka përjetuar Shqipëria gjatë tranzicionit. Për këtë arsye, kuptimi i këtyre problemeve kërkon analizimin e kushteve materiale dhe të marrëdhënieve ekonomike që i kanë prodhuar ato. Vetëm duke kuptuar këto procese mund të gjenden rrugë për një zhvillim më të drejtë dhe më të qëndrueshëm të shoqërisë shqiptare. Kjo është arsyeja pse historia e tranzicionit shqiptar nuk mund të përshkruhet as si triumf i plotë dhe as si katastrofë. Ajo është një histori kontradiktash. Një histori ku liria ka sjellë mundësi, por edhe pasiguri. Ku zhvillimi ka krijuar pasuri, por edhe pabarazi. Ku hapja ndaj botës ka sjellë progres, por edhe largimin e një pjese të popullsisë. Në fund, pyetja nuk është nëse Shqipëria ka ndryshuar. Ajo ka ndryshuar rrënjësisht. Pyetja është nëse do të arrijë ta kthejë lirinë në mirëqenie dhe zhvillimin në shpresë. Sepse kombet nuk maten vetëm nga rrugët që ndërtojnë, por edhe nga numri i bijve të tyre që duan të qëndrojnë e të ndërtojnë të ardhmen në vendin e vet.
