Llazar Syziu
Kombet, ashtu si njerëzit, kanë prirjen ta kujtojnë të kaluarën sipas nevojës së së tashmes. Disa e pikturojnë me ngjyrat e arta të nostalgjisë, të tjerë me tonet e errëta të dështimit. Por historia nuk është as poemë dhe as aktakuzë. Ajo është kronika e fakteve. Dhe faktet tregojnë se Shqipëria e vitit 1925 nuk ishte më ajo e vitit 1885. Historia e kombeve nuk ndryshon brenda natës. Përparimi është rezultat i përpjekjeve të gjata, sakrificave dhe vizionit të brezave që punojnë për të ndërtuar një të ardhme më të mirë. Kjo është e vërtetë edhe për Shqipërinë. Kur krahasojmë Shqipërinë e vitit 1925 me atë të vitit 1885, shohim dy realitete krejtësisht të ndryshme. Brenda katër dekadave, vendi kishte kaluar nga statusi i një krahine të Perandorisë Osmane në një shtet të pavarur me institucione kombëtare, me më shumë shkolla, më shumë shërbime shëndetësore, më shumë rrugë dhe me një vetëdije kombëtare shumë më të zhvilluar. Në vitin 1885, Shqipëria nuk ekzistonte si shtet i pavarur. Trojet shqiptare ishin pjesë e Perandorisë Osmane dhe shqiptarët nuk kishin institucione kombëtare, administratë shqiptare apo sistem arsimor kombëtar. Për të kuptuar ndryshimin midis Shqipërisë së vitit 1885 dhe asaj të vitit 1925, nuk mjafton të vështrojmë ngjarjet politike apo figurat historike. Historia nuk është vepër e individëve të veçantë, por rezultat i zhvillimit të kushteve materiale të jetës. Janë marrëdhëniet ekonomike, forcat prodhuese dhe organizimi i shoqërisë ato që përcaktojnë drejtimin e zhvillimit historik. Pikërisht në këtë kuptim, Shqipëria e vitit 1925 nuk ishte më ajo e vitit 1885.
Në vitin 1885, Shqipëria nuk ekzistonte në hartën politike të Evropës. Shqiptarët ekzistonin si popull, por jo si shtet. Ata jetonin brenda një perandorie në rënie, me pak shkolla në gjuhën e tyre, pa administratë kombëtare dhe pa institucione që mund të quheshin shqiptare. Ishte një vend ku udhëtimi nga një krahinë në tjetrën ishte shpesh një aventurë, ku libri shqip qarkullonte pothuajse fshehurazi dhe ku ideja e kombit sapo kishte filluar të marrë formë. Dyzet vjet më vonë, pamja kishte ndryshuar. Jo aq sa do të dëshironin idealistët, por mjaftueshëm sa për të mos lejuar krahasime të thjeshta. Shqipëria e vitit 1925 ishte tashmë një shtet i pavarur. E brishtë, e varfër dhe e trazuar politikisht, por gjithsesi shtet. Dhe ky fakt, në vetvete, përbënte revolucionin më të madh që kishte ndodhur në historinë moderne të shqiptarëve. Në vitin 1925, megjithëse shteti shqiptar ishte ende i brishtë, Shqipëria ishte tashmë një shtet i njohur ndërkombëtarisht, me qeveri, parlament, administratë, monedhë dhe forca të armatosura. Vetë ekzistenca e shtetit përbënte ndryshimin më të madh krahasuar me vitin 1885. Në vitin 1885, trojet shqiptare ishin pjesë e një perandorie në krizë. Struktura ekonomike mbështetej kryesisht në bujqësinë tradicionale, në pronësinë e madhe tokësore dhe në forma prodhimi që kishin mbetur prapa zhvillimeve që po transformonin Evropën. Komunikimet ishin të kufizuara, arsimi pothuajse i paarritshëm për masat dhe shumica e popullsisë jetonte në kushte që ndryshonin pak nga ato të shekujve të mëparshëm. Në këto rrethana, zhvillimi i forcave prodhuese ishte i ngadalshëm dhe potenciali ekonomik i shoqërisë mbetej i pashfrytëzuar.
Një nga treguesit më të rëndësishëm të këtij transformimi ishte zhvillimi i arsimit. Në vitin 1885, arsimi në gjuhën shqipe ishte pothuajse i ndaluar dhe shumica e shqiptarëve nuk kishin mundësi të mësonin në gjuhën e tyre amtare. Hapja e shkollave shqipe dhe përpjekjet e rilindësve krijuan bazat e arsimit kombëtar. Deri në vitin 1925, numri i shkollave ishte rritur ndjeshëm dhe shqipja ishte bërë gjuhë e arsimit dhe e administratës. Kjo ndryshoi jo vetëm nivelin kulturor të popullsisë, por edhe vetëdijen kombëtare të shqiptarëve. Në vitin 1885, arsimi në gjuhën shqipe ishte shumë i kufizuar. Autoritetet osmane nuk lejonin një sistem të gjerë shkollash shqipe dhe shumica e popullsisë ishte analfabete. Një pikë kthese ishte hapja e Mësonjëtores së Korçës në vitin 1887. Deri në vitin 1925: ishin hapur qindra shkolla fillore; gjuha shqipe ishte bërë gjuhë zyrtare e arsimit; ishin përgatitur mësues shqiptarë; numri i nxënësve ishte shumë më i madh se në fund të shekullit XIX. Megjithëse analfabetizmi mbetej i lartë, ndryshimi ishte i dukshëm. Shkollat ishin më të shumta. Jo sepse analfabetizmi ishte zhdukur, por sepse gjuha shqipe kishte fituar të drejtën e saj për të jetuar në bankat e shkollës. Ajo që në vitin 1885 ishte ëndërr e rilindësve, në vitin 1925 ishte bërë pjesë e realitetit të përditshëm. Breza të rinj po mësonin historinë dhe gjuhën e tyre jo më si një akt rezistence, por si një e drejtë kombëtare. Rritja e numrit të shkollave përfaqësonte shumë më tepër sesa përhapjen e dijes. Arsimi krijonte kushtet për formimin e një popullsie më të aftë për të marrë pjesë në procesin ekonomik dhe në jetën publike. Çdo shkollë e re ishte një investim në zhvillimin e kapaciteteve prodhuese të kombit.
Një argument tjetër që dëshmon përparimin e vendit është përmirësimi i shëndetësisë. Në fund të shekullit XIX, shërbimet mjekësore ishin shumë të kufizuara dhe popullsia përballej vazhdimisht me sëmundje dhe epidemi. Në vitin 1925, megjithëse sistemi shëndetësor ishte ende në fillimet e tij, në qytetet kryesore funksiononin spitale dhe ambulanca, ndërsa shteti kishte nisur të organizonte kujdesin publik për shëndetin. Kjo tregonte një nivel më të lartë organizimi dhe përgjegjësie ndaj qytetarëve. Në vitin 1885, kujdesi shëndetësor ishte kryesisht tradicional. Spitalet ishin të pakta dhe të përqendruara në disa qytete të mëdha të Perandorisë Osmane. Deri në vitin 1925: ishin hapur spitale civile në qytetet kryesore; shteti kishte filluar organizimin e shërbimit shëndetësor; numri i mjekëve ishte rritur; ishin ndërmarrë masa kundër epidemive. Standardet mbeteshin modeste, por krahasimi me vitin 1885 tregon një përmirësim të qartë. Edhe shëndetësia kishte bërë hapat e saj të parë. Nuk bëhej fjalë për mrekulli. Shqipëria mbetej një vend ku sëmundjet dhe varfëria e sfidonin çdo ditë shtetin. Por kishte spitale, mjekë dhe institucione që në vitin 1885 pothuajse nuk ekzistonin. Ishte një fillim modest, por historia shpesh ndërtohet mbi fillime modeste. Po kështu, zgjerimi i shërbimeve shëndetësore nuk ishte vetëm një akt humanitar; ai siguronte ruajtjen dhe riprodhimin e forcës së punës, pa të cilën asnjë shoqëri nuk mund të përparojë.
Po aq i rëndësishëm ishte zhvillimi i infrastrukturës. Shqipëria e vitit 1885 karakterizohej nga mungesa e rrugëve moderne dhe nga izolimi i krahinave nga njëra-tjetra. Udhëtimi ishte i vështirë dhe komunikimi ndërmjet qyteteve shpesh kërkonte ditë të tëra. Deri në vitin 1925, ishin ndërtuar rrugë të reja, ura dhe lidhje më të mira transporti, të cilat ndihmonin jo vetëm ekonominë, por edhe forcimin e lidhjeve kombëtare. Në fund të shekullit XIX, transporti kryhej kryesisht me kafshë barre dhe karroca. Rrugët moderne ishin shumë të pakta. Pas shpalljes së pavarësisë dhe veçanërisht gjatë viteve 1920: u ndërtuan rrugë automobilistike; u përmirësuan lidhjet ndërmjet qyteteve; u ndërtuan ura dhe objekte publike; portet kryesore filluan të modernizoheshin. Megjithëse rrjeti rrugor ishte ende i kufizuar, ai ishte shumë më i zhvilluar se katër dekada më parë. Një historian mund të shkruajë faqe të tëra për kushtet politike të një vendi, por ndonjëherë mjafton të shohësh rrugët e tij. Ato tregojnë sa larg mund të udhëtojë një shoqëri. Shqipëria e vitit 1885 ishte e copëzuar nga malet dhe mungesa e komunikimit. Shqipëria e vitit 1925 kishte filluar t’i lidhte krahinat e saj, duke krijuar jo vetëm rrugë tregtare, por edhe ura midis njerëzve. Edhe ndërtimi i rrugëve kishte një rëndësi themelore. Rrugët nuk lidhin vetëm qytete; ato lidhin tregje, prodhues dhe konsumatorë. Ato shkatërrojnë izolimin ekonomik dhe krijojnë kushtet për qarkullimin e mallrave, kapitalit dhe njerëzve. Shqipëria e vitit 1885 ishte një hapësirë e fragmentuar nga pengesa gjeografike dhe nga mungesa e infrastrukturës. Shqipëria e vitit 1925 kishte filluar të ndërtonte mjetet që e bënin të mundur integrimin ekonomik të territorit të saj.
Një tjetër tregues i rëndësishëm ishte hyrja graduale e Shqipërisë në epokën e modernizimit teknik. Ndriçimi elektrik në disa qytete, përmirësimi i shërbimeve postare dhe zgjerimi i komunikimeve dëshmonin se vendi po largohej nga strukturat tradicionale të shekullit XIX dhe po afrohej me ritmet e zhvillimit evropian. Edhe qytetet kishin nisur të njihnin shenjat e modernitetit. Drita elektrike, shërbimet publike, administrata shtetërore dhe komunikimet e reja nuk e kishin transformuar vendin në një fuqi evropiane, por i kishin dhënë atij një fytyrë që nuk mund të ngatërrohej më me atë të fund-shekullit osman. Në vitin 1885, energjia elektrike ishte pothuajse e panjohur në trojet shqiptare. Në fillim të viteve 1920: disa qytete kishin centrale të vegjël elektrikë; ndriçimi publik kishte filluar të përdorej; telekomunikacioni dhe shërbimet postare ishin zgjeruar. Këto ishin shenjat e para të modernizimit teknik të vendit. Po kështu, hyrja graduale e energjisë elektrike dhe e teknikave moderne përfaqësonte një hap të rëndësishëm në zhvillimin e forcave prodhuese. Historia e njerëzimit është historia e zgjerimit të aftësisë së njeriut për të kontrolluar natyrën dhe për të rritur produktivitetin e punës. Në këtë aspekt, edhe përparimet modeste të Shqipërisë kishin rëndësi të madhe.
Rritja e popullsisë. Në fund të shekullit XIX, popullsia e trojeve shqiptare llogaritej afërsisht midis 1.2 dhe 1.5 milion banorëve, sipas vlerësimeve të ndryshme historike. Brenda kufijve të shtetit shqiptar të vitit 1925 jetonin rreth 800–900 mijë banorë. Krahasimi i drejtpërdrejtë është i vështirë sepse kufijtë nuk ishin të njëjtë, por është e qartë se popullsia kishte pësuar rritje natyrore të konsiderueshme dhe qytetet kishin filluar të zgjeroheshin. Megjithatë, ndryshimi më i madh nuk ishte vetëm material. Në vitin 1885, shqiptarët ende luftonin për njohjen e identitetit të tyre kombëtar. Në vitin 1925, ata kishin tashmë një shtet të pavarur, flamurin e tyre, institucionet e tyre dhe një vetëdije kombëtare shumë më të fortë. Kjo arritje ishte rezultat i sakrificave të rilindësve, patriotëve dhe të gjithë atyre që luftuan për lirinë dhe pavarësinë e vendit. Në vitin 1885: identiteti kombëtar shqiptar ishte ende në proces formimi; lëvizja kombëtare sapo kishte hyrë në një fazë të organizuar pas Lidhjes Shqiptare të Prizrenit. Në vitin 1925: ekzistonte një shtet shqiptar; gjuha shqipe ishte standardizuar në bazë të vendimeve të Kongresi i Manastirit; flamuri dhe institucionet kombëtare ishin bërë simbole të përbashkëta të popullit. Pra, katër dekadat që pasuan sollën ndryshime të rëndësishme. Krijimi i shtetit shqiptar nuk ishte thjesht një akt politik; ai ishte shprehje e nevojës historike për një organizim më të avancuar të jetës ekonomike dhe shoqërore. Një treg kombëtar nuk mund të zhvillohej pa institucione kombëtare. Një ekonomi moderne nuk mund të funksiononte pa administratë, pa komunikime dhe pa arsim.
Natyrisht, Shqipëria e vitit 1925 nuk ishte ende një vend i zhvilluar sipas standardeve evropiane. Varfëria, analfabetizmi dhe mungesa e industrisë vazhdonin të ishin probleme serioze. Por historia nuk matet vetëm me atë që mungon; ajo matet edhe me atë që është arritur. Dhe krahasimi midis viteve 1885 dhe 1925 tregon qartë se Shqipëria kishte bërë hapa të mëdhenj përpara. Megjithatë, do të ishte gabim të shihnim vetëm suksesin. Shqipëria e vitit 1925 mbetej ndër vendet më të varfra të Evropës. Pjesa më e madhe e popullsisë jetonte në fshat, ekonomia ishte e dobët dhe shteti ende luftonte për të imponuar autoritetin e tij në çdo cep të territorit. Por historia nuk kërkon përsosmëri; ajo kërkon lëvizje. Dhe Shqipëria kishte lëvizur. Prandaj, kur krahasojmë vitin 1885 me vitin 1925, nuk duhet të pyesim nëse Shqipëria ishte bërë një vend i zhvilluar. Nuk ishte. Pyetja e drejtë është nëse ajo kishte ndryshuar. Dhe përgjigjja është po. Kishte më shumë shkolla, më shumë spitale, më shumë rrugë, më shumë institucione dhe një vetëdije kombëtare shumë më të fortë. Pra, analiza historike nuk mund të ndalet vetëm te përparimet. Shqipëria e vitit 1925 mbetej një vend me ekonomi të dobët, me industri të kufizuar dhe me pabarazi të konsiderueshme shoqërore. Pronësia e tokës vazhdonte të ishte e përqendruar në duart e pak familjeve të pasura, ndërsa shumica e popullsisë jetonte në kushte të vështira. Kjo tregon se zhvillimi i forcave prodhuese nuk ishte shoqëruar ende me një transformim të plotë të marrëdhënieve ekonomike. Por historia nuk zhvillohet me kërcime të menjëhershme. Ajo ecën përmes kontradiktave dhe transformimeve graduale. Shqipëria e vitit 1925 ishte ende larg standardeve të vendeve industriale evropiane, por ajo kishte hyrë në një fazë të re historike. Kishte më shumë shkolla, më shumë spitale, më shumë rrugë, më shumë mjete teknike dhe një organizim shtetëror më të avancuar. Këto nuk ishin thjesht ndryshime sipërfaqësore; ato ishin tregues të një transformimi në bazën materiale të shoqërisë.
Shqipëria e vitit 1925 ishte shumë e ndryshme nga ajo e vitit 1885. Nga një krahinë periferike e Perandorisë Osmane, ajo ishte shndërruar në një shtet të pavarur me institucione kombëtare. Kishte më shumë shkolla, më shumë shërbime shëndetësore, më shumë rrugë dhe elementë të modernizimit teknik që nuk ekzistonin më parë. Edhe pse mbetej një nga vendet më të varfra të Evropës dhe përballej me sfida të mëdha, Shqipëria kishte bërë një hap gjigant historik: kishte kaluar nga epoka e Rilindjes Kombëtare në epokën e shtetit shqiptar. Kjo ishte një ndryshim i thellë që kishte transformuar fytyrën e vendit brenda vetëm katër dekadash. Pra, Shqipëria e vitit 1925 nuk ishte më ajo e vitit 1885. Ajo kishte më shumë shkolla, më shumë spitale, më shumë rrugë dhe institucione më të forta. Mbi të gjitha, kishte fituar pavarësinë dhe kishte ndërtuar themelet e shtetit kombëtar. Kjo dëshmon se edhe një vend i vogël, i vendosur për të mbrojtur identitetin dhe të ardhmen e tij, mund të transformohet thellësisht brenda një periudhe relativisht të shkurtër historike. Prandaj, kur thuhet se Shqipëria e vitit 1925 nuk ishte më ajo e vitit 1885, kjo nuk duhet kuptuar si një lavdërim sentimental i së kaluarës. Është thjesht njohja e një fakti historik: shoqëria shqiptare kishte zhvilluar forcat e saj prodhuese, kishte ndërtuar institucione kombëtare dhe kishte krijuar kushte të reja materiale për ekzistencën e saj. Dhe pikërisht në këto ndryshime materiale qëndron çelësi për të kuptuar evolucionin e saj historik. Në fund të fundit, ndryshimi më i madh nuk ishte ai që shihej në ndërtesa apo në statistika. Ishte fakti se shqiptarët, të cilët në vitin 1885 ëndërronin një shtet, në vitin 1925 jetonin brenda tij. Dhe kjo, pavarësisht të gjitha mangësive, ishte një arritje që asnjë kronikan i ndershëm nuk mund ta mohojë.
