Shqipëria: një vend neutral ku luftonin të tjerët
Ka vende që hyjnë në histori sepse fitojnë luftëra. Ka të tjera që hyjnë në histori sepse humbin luftëra. Dhe pastaj është Shqipëria, e cila në Luftën e Parë Botërore arriti një zgjidhje shumë më shqiptare: nuk hyri në luftë, por lufta hyri në Shqipëri. Kjo është ndoshta mënyra më e shkurtër për të përshkruar dramën shqiptare të viteve 1914–1918.
Më 28 korrik 1914, Austro-Hungaria i shpalli luftë Serbisë. Brenda pak javësh, Evropa filloi të digjej. Franca, Gjermania, Rusia, Britania dhe më pas një varg shtetesh të tjera u futën në konflikt. Shqipëria, që mezi kishte filluar të mësonte se çfarë do të thoshte të ishte shtet, deklaroi neutralitetin. Ishte një vendim krejt i arsyeshëm. Vetëm se historia, siç ndodh shpesh me shqiptarët, nuk pyeti shumë për vendimin shqiptar.
Një shtet i pavarur, por ende pa kohë të bëhej shtet. Shqipëria e vitit 1914 nuk ishte Shqipëria që njohim sot. Ishte një shtet i sapodalë nga Konferenca e Londrës, me kufij të rinj, institucione të brishta dhe një autoritet qendror që ende nuk kishte arritur të shtrihej në të gjithë territorin. Princi Wilhelm zu Wied kishte ardhur në Durrës në mars 1914 me shpresën se do të qeveriste një mbretëri. Në praktikë, ai gjeti një vend ku edhe koncepti i qeverisë ishte ende duke u negociuar mes fuqive të huaja, prijësve lokalë dhe komuniteteve të ndryshme. Në shtator 1914 ai u largua. Dhe këtu fillon tragjikomedia shqiptare. Shqipëria kishte një princ, por jo një shtet të konsoliduar; kishte kufij në hartë, por jo gjithmonë autoritet mbi tokën; kishte neutralitet, por jo forcë të mjaftueshme për ta mbrojtur atë neutralitet. Pastaj erdhi lufta.
Neutraliteti që nuk i bindi fqinjët. Në teori, një shtet neutral duhet të qëndrojë jashtë luftës. Në Ballkan, teoria kishte gjithmonë një jetë më të shkurtër se praktika. Në vjeshtën e vitit 1914, trupat greke hynë në pjesë të Shqipërisë së Jugut. Italia, që kishte interes të madh për Adriatikun, pushtoi Sazanin në tetor dhe zbarkoi në Vlorë në dhjetor. Shqipëria nuk po luftonte. Por ushtarët e huaj po hynin në territorin e saj. Kështu neutraliteti shqiptar filloi të ngjante me një tabelë “Mos hyni”, vendosur në një derë që askush nuk kishte ndërmend ta respektonte. Dhe kjo nuk ishte vetëm çështje ushtarake. Pas pushtimit vinte administrata. Pas administratës vinte kontrolli i rrugëve, porteve, qyteteve, burimeve dhe komunikimeve. Pas tyre vinte politika. Pra, kush kontrollonte tokën shqiptare, fitonte një pjesë të lojës ballkanike.
Shqipëria bëhet rrugë e luftës. Në vitin 1915 drama u bë edhe më e madhe. Serbia u sulmua nga Fuqitë Qendrore dhe ushtria serbe u detyrua të tërhiqej drejt Adriatikut përmes territorit shqiptar. Këtu Shqipëria fitoi një rol të cilin nuk e kishte kërkuar: u bë korridor ushtarak. Një vend që mezi kishte krijuar administratën e vet duhej të përballonte kalimin e një ushtrie të huaj, refugjatëve, të sëmurëve, të plagosurve dhe krizës së furnizimeve. Historia e Ballkanit ka shumë paradokse. Por ky është një prej më të mëdhenjve: një shtet që nuk ishte pjesëmarrës në luftë u detyrua të përballonte disa nga pasojat e saj më të rënda.
1916: Shqipëria bëhet hartë me ngjyra të huaja. Nëse viti 1914 ishte paralajmërimi dhe 1915 ishte hyrja në krizë, 1916 ishte viti kur Shqipëria praktikisht u copëtua në zona ushtarake kontrolli. Austro-Hungaria hyri në Shqipërinë e Veriut dhe në janar 1916 mori Shkodrën. Forcat austro-hungareze vazhduan të kontrollonin pjesën më të madhe të Shqipërisë së Veriut dhe Qendrore. Në Jug vepronte Italia. Në Korçë vendosën administratën franceze. Në zona të tjera kishte prani dhe ndikim grek e bullgar. Kështu, Shqipëria e vitit 1916 mund të përshkruhej me një ironi të hidhur: në hartë ishte një shtet; në terren ishte një koleksion zonash pushtimi. Nuk kishte më nevojë të pyetjej se kush ishte armiku. Problemi ishte se kishte shumë ushtri dhe shumë interesa.
Pushtuesit nuk ishin të gjithë njësoj. Këtu historia kërkon pak më shumë kujdes se propaganda. Administratat e huaja nuk ishin identike. Në zonat austro-hungareze, për shembull, u përdorën në disa raste struktura shqiptare të administrimit lokal. U krijuan edhe mundësi për veprimtari arsimore e kulturore. Në zona të tjera, administrimi kishte karakter tjetër. Por një fakt mbetet i pandryshuar: Shqiptarët nuk kontrollonin politikën e madhe ushtarake të territorit të tyre.
Edhe kur një administratë pushtuese lejonte shkollën shqiptare, administratën vendore ose përdorimin e elementeve shqiptare në qeverisje, ajo përsëri mbetej administratë nën një fuqi të huaj. Kjo është arsyeja pse historia duhet të dallojë midis pasojave konkrete të një administrate dhe natyrës politike të pushtimit. Një pushtues mund të ndërtojë një rrugë. Kjo nuk e bën rrugën shqiptare.
Italia, Vlorën dhe Adriatikun. Italia kishte një interes të veçantë për Shqipërinë. Vlora ishte shumë më tepër se një qytet shqiptar. Për strategët italianë ajo ishte një pikë me rëndësi të jashtëzakonshme për kontrollin e hyrjes në Adriatik. Prandaj zbarkimi italian i vitit 1914 nuk ishte një aksident. Pas vitit 1916 kontrolli italian u zgjerua në Jug. Kjo tregon se Shqipëria ishte bërë pjesë e një problemi më të madh: kush do ta kontrollonte Adriatikun dhe kush do të kishte ndikim në Ballkanin Perëndimor? Shqiptari i zakonshëm, natyrisht, kishte një problem shumë më të thjeshtë: kush do të kontrollonte fshatin e tij, rrugën e tij dhe tregun e tij. Këtu qëndron një nga dallimet më të mëdha midis historisë së diplomatëve dhe historisë së njerëzve. Diplomati sheh Adriatikun. Fshatari sheh bukën.
1916–1918: lufta e të mëdhenjve, kostoja e të vegjëlve. Në librat e historisë, luftërat zakonisht maten me ofensiva, divizione dhe kilometra fronti. Në jetën reale maten me mungesë ushqimi, ikje, frikë, sëmundje dhe pasiguri. Shqipëria gjatë viteve të luftës përjetoi pikërisht këtë. Ekonomia u dëmtua. Lëvizja e njerëzve u vështirësua. Administratat ndryshuan. Ushtritë e huaja kërkonin furnizime. Komunikimet dhe tregtia u ndërprenë ose u kontrolluan nga autoritetet ushtarake. Dhe mbi të gjitha, popullsia shqiptare jetonte në një vend ku kufiri midis “zonës së luftës” dhe “zonës së paqes” kishte humbur kuptimin.
1918: lufta mbaron, por Shqipëria nuk zgjohet menjëherë në paqe. Në vitin 1918 fronti filloi të shembej. Në shtator, ofensiva e Antantës në Maqedoni dobësoi rëndë pozitat e Fuqive Qendrore. Austro-Hungaria filloi të tërhiqej. Në vjeshtë, forcat aleate përparuan në territorin shqiptar. Më 2 tetor 1918, Durrësi u bombardua gjatë operacioneve ushtarake. Më 11 nëntor, Lufta e Parë Botërore përfundoi me armëpushimin me Gjermaninë. Por këtu duhet të bëjmë një korrigjim të vogël ndaj mënyrës së zakonshme si mbyllen kapitujt e historisë. Një luftë mund të përfundojë në dokument, ndërsa pasojat e saj vazhdojnë në terren. Në nëntor 1918 Shqipëria ende nuk ishte kthyer menjëherë në një shtet me sovranitet të plotë mbi të gjithë territorin e saj. Prania e huaj vazhdonte. Çështja e kufijve vazhdonte. Çështja e njohjes dhe e pozitës ndërkombëtare të Shqipërisë vazhdonte. Pra, për shqiptarët, 11 nëntori ishte fundi i luftës botërore, por jo fundi i betejës diplomatike për shtetin shqiptar.
1914–1918 apo 1914–1920? Këtu lind një pyetje interesante. Kur themi “Lufta e Parë Botërore në Shqipëri”, duhet të përdorim intervalin 1914–1918. Ky është intervali i luftës botërore. Por nëse flasim për krizën shqiptare të krijuar nga lufta, atëherë historia nuk ndalet më 11 nëntor 1918.
Vitet 1919–1920 ishin përsëri vite të jashtëzakonshme për Shqipërinë. Konferenca e Paqes në Paris duhej të merrej me çështjen shqiptare. Italia vazhdonte të kishte prani ushtarake. Problemet territoriale mbetën të pazgjidhura. Në vitin 1920 Lufta e Vlorës dhe zhvillimet politike që çuan në Kongresin e Lushnjës shënuan një fazë të re të afirmimit të shtetit shqiptar. Prandaj mund të bëjmë një dallim të pastër: 1914–1918 = Lufta e Parë Botërore. 1914–1920 = cikli më i gjerë i krizës, pushtimeve dhe përpjekjes për konsolidimin e shtetit shqiptar. Të dyja periudhat kanë lidhje, por nuk janë e njëjta gjë.
Paradoksi i madh shqiptar. Në fund të fundit, historia e Shqipërisë gjatë Luftës së Parë Botërore mund të përmblidhet në një paradoks. Shqipëria ishte neutrale. Por Italia hyri në Vlorë. Greqia hyri në Jug. Austro-Hungaria hyri në Veri dhe Qendër. Franca vendosi administratë në Korçë. Serbët kaluan nëpër territorin shqiptar. Dhe shqiptarët duhej të vazhdonin të jetonin aty. Kjo ishte drama e një shteti të vogël në një kontinent ku fuqitë e mëdha kishin vendosur të zgjidhnin mosmarrëveshjet me ushtri. Shqipëria nuk kishte fuqinë për të diktuar lojën. Por kishte një gjë që fuqitë e huaja nuk mund ta zhduknin me një urdhër ushtarak: ekzistencën e çështjes shqiptare.
Përfundim: Lufta e Parë Botërore në territorin e shtetit shqiptar duhet vendosur historikisht në intervalin 1914–1918, me përfshirjen ushtarake që filloi praktikisht në vjeshtën e vitit 1914 dhe me periudhën më intensive të pushtimeve gjatë viteve 1915–1918. Por historia shqiptare e këtyre viteve nuk është thjesht historia e betejave. Është historia e një shteti të ri që u përpoq të mbijetonte në një kohë kur fqinjët dhe fuqitë e mëdha e shihnin territorin e tij si pjesë të strategjive të tyre.
Në vitin 1912 Shqipëria kishte shpallur pavarësinë. Në vitin 1914 ajo u gjend në mes të luftës. Në vitin 1916 territori i saj u nda midis administratave ushtarake. Në vitin 1918 lufta botërore përfundoi. Por Shqipëria duhej ende të provonte se mund të ishte shtet. Dhe ndoshta ky është përfundimi më i rëndësishëm: Lufta e Parë Botërore nuk e zhduku shtetin shqiptar, por e ndërpreu rëndë procesin e tij të konsolidimit.
Shqipëria doli nga lufta jo si fituese dhe as si humbëse klasike, sepse nuk kishte qenë një nga protagonistët e saj. Doli si një shtet i vogël që kishte përjetuar pushtimin e territorit, shkatërrimin ekonomik dhe ndërhyrjen e fuqive të huaja, por që duhej të rifillonte nga e para përpjekjen për të ndërtuar sovranitetin. Në këtë kuptim, historia shqiptare e Luftës së Parë Botërore mund të përmblidhet me një fjali: Shqipëria nuk zgjodhi të bëhej pjesë e Luftës së Parë Botërore; Lufta e Parë Botërore zgjodhi të bëhej pjesë e historisë së Shqipërisë.
