Llazar Syziu
Një vend mund të ndërtojë edhe për ata që nuk do të jetojnë aty. Ka vende që ndërtojnë pallate për të strehuar popullsinë e tyre dhe vende që ndërtojnë pallate ndërsa popullsia e tyre përgatit valixhet. Shqipëria e tri dekadave të fundit duket se ka arritur ta provojë të dyja këto aftësi njëkohësisht. Në Tiranë ngrihen kulla, në Durrës ndërtohen apartamente, në bregdet shfaqen hotele dhe në fshatra shtëpitë e vjetra zëvendësohen me vila që, në ditët e verës, presin të zotët e tyre të ardhur nga Italia, Greqia, Gjermania apo Anglia. Në fasadat e reja shkëlqen suksesi i një familjeje shqiptare që ka fituar para jashtë vendit. Por, pas fasadës, fshihet nganjëherë një hollësi më pak fotogjenike: fëmijët e asaj familjeje mund të mos e kenë ndër mend të jetojnë aty. Kjo është një nga ironitë e historisë shqiptare. Njeriu largohet për të siguruar të ardhura, ndërton një shtëpi në atdhe dhe, kur kthehet, zbulon se shtëpia është bërë më e madhe, por mundësitë për të jetuar e punuar në vend nuk janë domosdoshmërisht shtuar në të njëjtën masë. Natyrisht, nuk duhet të bëhemi viktima të një paradoksi të bukur letrar. Pallatet ndërtohen për arsye të ndryshme, emigracioni nuk është gjithmonë i përhershëm dhe pasuria materiale është një përparim real. Por historia nuk kënaqet me fasadat. Ajo kërkon të dijë se kush i ndërtoi, kush i zotëron, kush i përdor dhe, sidomos, kush do të jetojë nesër në to. Për Shqipërinë, kjo është pyetja që duhet të shoqërojë çdo fotografi të një qyteti modern: a po ndërtojmë një vend më të mirë për shqiptarët, apo thjesht një vend më të pasur në pamje?
Komunizmi: shteti që ndërtonte për një popull që nuk lejohej të largohej. Për të kuptuar Shqipërinë e sotme, duhet të kthehemi në të djeshmen. Historia shqiptare ka një zakon të keq: sa herë që ndërron sistemi, shqiptarët shpresojnë se kanë ndryshuar edhe problemet. Pastaj zbulojnë se disa prej tyre kanë ndërruar vetëm emrin. Pas vitit 1945, regjimi komunist ndërtoi fabrika, hidrocentrale, shkolla, spitale dhe lagje banimi. U zgjerua arsimi, u përhap energjia elektrike dhe u krijuan mundësi të reja punësimi në industri e bujqësi. Për një vend të varfër, me një popullsi kryesisht rurale, këto ndryshime patën rëndësi të vërtetë. Por regjimi kishte edhe një ide të veçantë për marrëdhënien ndërmjet njeriut dhe vendit: shteti ndërtonte, shteti caktonte punën, shteti organizonte jetën dhe shteti vendoste edhe se deri ku mund të udhëtonte qytetari. Kufiri nuk ishte thjesht një vijë në hartë; ai ishte një institucion i mbyllur. Kështu, Shqipëria kishte një popullsi që nuk mund të largohej lirisht, por kjo nuk do të thoshte se kishte krijuar një shoqëri ku të gjithë dëshironin të qëndronin. Përkundrazi, mungesa e lirisë së lëvizjes e bënte të pamundur matjen e vërtetë të kësaj dëshire. Këtu qëndron një dallim që shpesh harrohet në debatet politike: të kesh njerëzit brenda kufijve nuk do të thotë se ke krijuar kushtet që ata të zgjedhin të jetojnë aty. Regjimi komunist mund të ndërtonte një fabrikë dhe të caktonte punëtorët e saj, por nuk mund të krijonte me urdhër një ekonomi konkurruese, një shoqëri të lirë apo një besim të qëndrueshëm te institucionet. Kur sistemi u shemb, në vitet 1990, një pjesë e madhe e shqiptarëve u drejtua nga portet, ambasadat dhe kufijtë. Sikur historia të kishte vendosur të bënte një shaka të hidhur, vendi që kishte kufizuar për dekada largimin e qytetarëve përjetoi, sapo u hapën kufijtë, një emigracion masiv. Mësimi nuk është se ndërtimi i periudhës socialiste ishte i pavlerë. Mësimi është se infrastruktura nuk mund të zëvendësojë lirinë dhe se zhvillimi i një shoqërie nuk mund të matet vetëm me atë që ndërton shteti, por edhe me mundësitë që ka individi për të zgjedhur jetën e vet.
Vitet 1990: kur liria hapi dyert dhe njerëzit dolën. Në fillim të viteve 1990, shqiptarët zbuluan një të drejtë që për shumicën e tyre kishte qenë e paarritshme: të largoheshin nga vendi i tyre. Shumë prej tyre shkuan në Itali dhe Greqi, shpesh duke nisur nga puna më e vështirë dhe më pak e paguar. Ata nuk largoheshin sepse nuk e donin Shqipërinë. Largoheshin sepse dashuria për atdheun nuk paguante faturat, nuk siguronte punën dhe nuk zëvendësonte mungesën e perspektivës. Emigracioni u bë një nga mënyrat më të rëndësishme me të cilat familjet shqiptare përballuan tranzicionin. Paratë e dërguara nga jashtë ndihmuan për ushqimin, shkollimin e fëmijëve, kujdesin shëndetësor dhe ndërtimin e banesave. Në shumë familje, emigranti u bë njëkohësisht punëtor, investitor dhe sigurues shoqëror. Por ai u bë edhe një figurë e re e historisë shqiptare: njeriu që punonte jashtë për të financuar jetën e njerëzve që kishin mbetur brenda. Kjo zgjidhje kishte një logjikë të kuptueshme. Një djalë largohej në Greqi, një tjetër në Itali, një vajzë studionte jashtë dhe një prind dërgonte para për shtëpinë. Familja përmirësonte kushtet e jetesës. Megjithatë, ekonomia vendore nuk përfitonte automatikisht nga e gjithë kjo punë, sepse një pjesë e madhe e prodhimit dhe e përvojës profesionale realizohej jashtë kufijve. Shqipëria fitonte remitanca, por vendet pritëse fitonin punën e emigrantëve, aftësitë e tyre dhe kontributin e tyre në prodhim. Kjo nuk është një akuzë ndaj emigrantëve. Përkundrazi, është një mënyrë për të kuptuar zgjedhjet e tyre dhe strukturën e ekonomisë shqiptare. Njeriu shkon atje ku mendon se mund të jetojë më mirë; detyra e vendit të origjinës është të krijojë kushte që kjo zgjedhje të mos bëhet një largim i pakthyeshëm.
Shtëpia e emigrantit: monumenti privat i një suksesi të dyfishtë. Në shumë fshatra shqiptarë, shtëpia moderne e ndërtuar me paratë e emigracionit është një histori suksesi. Ajo dëshmon se një familje ka punuar, ka kursyer dhe ka përmirësuar kushtet e veta të jetesës. Nuk ka arsye të përçmohet kjo arritje. Megjithatë, ndodh që shtëpia të jetë më e përfunduar se projekti i jetës së familjes. Ka dhoma për fëmijët, por fëmijët janë në Gjermani. Ka një kuzhinë moderne, por prindërit e përdorin vetëm gjatë verës. Ka një oborr të shtruar me kujdes, por lagjja ka gjithnjë e më pak banorë. Shtëpia është reale. Edhe suksesi i familjes është real. Por është reale edhe pyetja se çfarë lloj zhvillimi përfaqëson kjo pasuri për komunitetin ku ndodhet. Një shtëpi nuk krijon vetvetiu një vend pune. Një vilë nuk hap vetvetiu një laborator. Një pallat nuk garanton që spitali do të ketë mjekët e nevojshëm. Pasuria e ndërtuar mund të përmirësojë jetën e familjes, por nuk zëvendëson një ekonomi që prodhon, një shkollë që formon dhe një institucion që funksionon. Këtu duhet bërë dallimi ndërmjet pasurisë private dhe zhvillimit publik. E para mund të rritet edhe kur i dyti ecën më ngadalë. Një familje mund të bëhet më e pasur falë punës jashtë vendit, ndërsa qyteti i saj mund të vazhdojë të vuajë nga mungesa e vendeve të punës së kualifikuara. Nuk ka asgjë të keqe që një emigrant të ndërtojë shtëpi. Pyetja është pse, në shumë raste, ai e sheh investimin në banesë si më të sigurt ose më të kuptueshëm sesa investimin në një ndërmarrje prodhuese. Përgjigjja lidhet me tregun, aftësitë, rrezikun, financimin dhe besimin te institucionet. Nëse hapja e një biznesi është e vështirë, nëse rregullat ndryshojnë ose nëse mungojnë punonjësit e kualifikuar, ndërtimi i një shtëpie mund të duket zgjedhje më e thjeshtë. Por ajo që është racionale për një familje nuk është domosdoshmërisht e mjaftueshme për zhvillimin e një ekonomie kombëtare.
Pallatet dhe universitetet: kush do t’i mbajë në këmbë? Një vend modern nuk ka nevojë vetëm për ndërtesa moderne. Ai ka nevojë për njerëz që dinë t’i projektojnë, t’i mirëmbajnë, t’i administrojnë dhe të krijojnë vlera të reja brenda tyre. Një spital mund të ketë pajisje moderne, por pa mjekë dhe infermierë të përgatitur pajisjet nuk garantojnë cilësi shërbimi. Një shkollë mund të ketë laboratorë, por pa mësues të kualifikuar laboratorët mbeten pjesërisht të pashfrytëzuar. Një ndërmarrje mund të ketë makineri të reja, por pa teknikë, inxhinierë dhe organizim të mirë nuk arrin domosdoshmërisht produktivitet të lartë. Këtu shfaqet problemi i kapitalit njerëzor. Shqipëria investon në arsimimin e të rinjve, por një pjesë e tyre zgjedh të punojë jashtë. Vendi mund të humbasë kështu një pjesë të kontributit të ardhshëm të njerëzve që ka ndihmuar të formojë. Vendet pritëse, nga ana tjetër, përfitojnë nga aftësitë e tyre, ndërsa vetë emigrantët mund të fitojnë paga më të larta dhe mundësi më të mira profesionale. Nuk duhet ta paraqesim këtë marrëdhënie si një llogari të thjeshtë ku njëra palë fiton dhe tjetra humbet gjithçka. Emigrantët mund të dërgojnë para, të investojnë, të transferojnë njohuri dhe të kthehen me përvojë. Por përfitimet e diasporës nuk e zëvendësojnë nevojën për të krijuar vende pune cilësore brenda Shqipërisë. Një vend që humbet vazhdimisht profesionistë mund të vazhdojë të ndërtojë, por rrezikon të ketë vështirësi për të zhvilluar institucionet që kërkojnë pikërisht ata profesionistë. Nëse kjo ndodh për një kohë të gjatë, krijohet një rreth vicioz: institucionet nuk ofrojnë kushte të mira, profesionistët largohen, mungesa e tyre dobëson shërbimet dhe dobësimi i shërbimeve nxit largime të tjera. Nuk është një fat i pashmangshëm. Por është një rrezik që nuk zgjidhet duke shtuar vetëm numrin e ndërtesave.
Europa si pasqyrë: pse njerëzit nuk emigrojnë vetëm për bukë. Në Europë ka vende që kanë kaluar periudha emigracioni masiv dhe vende që kanë përfituar nga ardhja e punëtorëve të huaj. Historia e Italisë, Spanjës, Portugalisë dhe Irlandës tregon se lëvizjet e popullsisë lidhen me zhvillimin ekonomik, pagat, mundësitë profesionale dhe ndryshimet shoqërore. Por krahasimi kërkon kujdes. Këto vende kanë histori, institucione dhe struktura ekonomike të ndryshme. Përvoja e tyre nuk mund të kopjohet mekanikisht në Shqipëri. Ajo që mund të mësojmë është se emigracioni nuk është thjesht një reagim ndaj varfërisë. Edhe njerëzit me arsim të lartë mund të largohen nga vende ku standardi i jetesës është përmirësuar, nëse besojnë se diku tjetër do të kenë më shumë mundësi për karrierë, pavarësi ekonomike ose siguri familjare. Një i ri nuk krahason vetëm pagën e sotme. Ai krahason edhe atë që mund të bëhet pas pesë apo dhjetë vjetësh. A do të ketë mundësi të specializohet? A do të ketë një banesë të përballueshme? A do të përparojë sipas meritës? A do të mund të krijojë familje pa u mbështetur përgjithmonë te prindërit? Nëse përgjigjet duken më të favorshme jashtë vendit, ndërtesat e reja nuk mjaftojnë për ta ndryshuar vendimin. Në këtë kuptim, perspektiva është një pasuri që nuk shfaqet në regjistrat e pronësisë. Ajo ekziston në bindjen e individit se puna e sotme mund të përmirësojë jetën e nesërme. Një shoqëri që nuk arrin ta krijojë këtë bindje mund të ketë pasuri materiale, por do ta ketë të vështirë të ruajë energjinë e brezave të rinj.
A duhet ta fajësojmë emigrantin? Jo. Kjo do të ishte mënyra më e lehtë dhe më e padrejtë për ta interpretuar problemin. Emigranti që largohet për të mbështetur prindërit, për të arsimuar fëmijët ose për të siguruar një jetë më të mirë nuk po kryen domosdoshmërisht një akt kundër vendit të tij. Ai po merr një vendim personal brenda kushteve ekonomike dhe shoqërore që ka përpara. Po kështu, i riu që qëndron në Shqipëri nuk është automatikisht më patriot se ai që largohet. Patriotizmi nuk matet vetëm me adresën e banimit. Ai mund të shfaqet në punën e ndershme, në pagesën e detyrimeve, në kujdesin për familjen, në krijimin e një biznesi dhe në kontributin për komunitetin, brenda ose jashtë vendit. Përgjegjësia kryesore e politikave publike është të krijojnë mundësi reale. Kjo do të thotë paga që lidhen më mirë me aftësitë, rekrutim sipas meritës, institucione të besueshme, arsim cilësor dhe një ekonomi ku investimi në prodhim të jetë i mundur. Nuk mund t’u kërkosh të rinjve të sakrifikojnë të ardhmen e tyre për të kompensuar mangësitë e institucioneve. As nuk mund të presësh që një thirrje për dashurinë ndaj atdheut të zëvendësojë një kontratë të rregullt pune. Dashuria për vendin mund ta motivojë individin, por nuk është politikë ekonomike.
Nga vendi i emigrantëve te vendi i mundësive. Sfida shqiptare nuk është të ndalojë emigracionin. Në një Europë ku lëvizja e njerëzve dhe e aftësive është pjesë e jetës ekonomike, një objektiv i tillë do të ishte jorealist dhe, nëse do të kërkonte kufizimin e lirisë, i padëshirueshëm. Sfida është të krijojë një marrëdhënie më të shëndetshme ndërmjet vendit dhe qytetarëve të tij. Për këtë duhen disa ndryshime të rëndësishme. Së pari, arsimi duhet të lidhet më mirë me ekonominë. Të rinjtë duhet të kenë mundësi të përdorin kualifikimet e tyre në sektorë që kërkojnë njohuri, teknologji dhe specializim. Së dyti, duhet të zhvillohen veprimtaritë prodhuese dhe shërbimet profesionale, në mënyrë që ekonomia të mos mbështetet tepër te ndërtimi, konsumi dhe veprimtaritë sezonale. Së treti, institucionet duhet të fitojnë besimin e qytetarëve përmes transparencës, zbatimit të ligjit dhe vlerësimit të meritës. Së katërti, diaspora duhet të shihet jo vetëm si burim parash, por edhe si burim përvoje, njohurish, bashkëpunimi dhe investimesh. Së pesti, zhvillimi duhet të përfshijë edhe qytetet e vogla dhe zonat rurale. Nëse të gjitha mundësitë përqendrohen në pak qendra urbane, migrimi i brendshëm dhe i jashtëm do të vazhdojnë të dobësojnë komunitete të tëra. Këto politika nuk do ta zhdukin emigracionin dhe as nuk duhet ta kenë këtë si qëllim. Ato mund ta bëjnë atë një zgjedhje të lirë ndërmjet alternativave, në vend që të jetë për shumë njerëz rruga e vetme drejt një jete më të mirë.
Historia nuk banon në pallate; ajo banon te njerëzit. Shqipëria ka kaluar nga një sistem që kufizonte largimin e qytetarëve te një shoqëri ku largimi është bërë pjesë e rëndësishme e jetës ekonomike dhe familjare. Në këtë proces, shumë shqiptarë kanë përmirësuar kushtet e tyre të jetesës, kanë ndërtuar shtëpi dhe kanë fituar përvoja që nuk do t’i kishin pasur në rrethana të tjera. Por suksesi i familjes nuk është gjithmonë i barabartë me suksesin e komunitetit, as rritja e pasurisë materiale me rritjen e perspektivës shoqërore. Një vend mund të ketë më shumë ndërtesa dhe më pak banorë; mund të ketë shtëpi më të bukura dhe shkolla me më pak nxënës; mund të ketë spitale më moderne dhe vështirësi për të mbajtur personelin e kualifikuar. Këto dukuri nuk provojnë se çdo investim material është i gabuar. Ato tregojnë se zhvillimi është më kompleks se pamja e tij. Ndoshta paradoksi më i madh i Shqipërisë është se emigracioni ka ndihmuar shumë familje të ndërtojnë një jetë më të mirë, por ekonomia dhe institucionet e vendit ende duhet të bëjnë më shumë për ta kthyer këtë mirëqenie familjare në një perspektivë të qëndrueshme shoqërore. Historia nuk na kërkon të zgjedhim ndërmjet shtëpisë dhe njeriut. Ajo na kujton se shtëpia merr kuptim nga jeta që zhvillohet brenda saj, se shkolla ka vlerë nga dija që përcjell dhe se spitali është i dobishëm nga kujdesi që ofron. Prandaj, pyetja që duhet t’i bëjmë Shqipërisë nuk është vetëm sa pallate ndërton, sa hotele hap apo sa para dërgon diaspora. Pyetja është nëse ajo po krijon kushtet që njerëzit të ndërtojnë të ardhmen e tyre, nëse po zhvillon institucione që i shërbejnë qytetarit dhe nëse po e shndërron pasurinë materiale në mundësi reale për brezat e rinj. Një vend i zhvilluar nuk është ai ku askush nuk largohet. Është ai ku njerëzit mund të largohen pa e humbur lidhjen me vendin e tyre, mund të kthehen pa humbur perspektivën dhe mund të qëndrojnë pa ndier se po heqin dorë nga e ardhmja. Dhe këtu qëndron mësimi më i rëndësishëm për Shqipërinë: nuk mjafton të ndërtojmë shtëpi ku shqiptarët mund të kthehen për pushime; duhet të ndërtojmë një vend ku ata mund të zgjedhin të jetojnë, të punojnë dhe të krijojnë të ardhmen e tyre. Sepse pallatet mund të dëshmojnë se një vend ka fituar pasuri. Por vetëm njerëzit, puna e tyre dhe institucionet që ndërtojnë mund të dëshmojnë se ai vend ka fituar perspektivë.
